نگاه نقادانه؛ یکی از ویژگی‌های «تفسیر المیزان»/ امری که در محافل علمی امروز بسیار کم‌رنگ است

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از ایلام، حجت‌الاسلام‌ والمسلمین مهدی اکبرنژاد، رئیس دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه ایلام امروز، 26 آبان در کارگاه آشنایی با روش‌شناسی تفسیر المیزان که در جهاد دانشگاهی ایلام برگزار شد، اظهار کرد: برگزاری این نشست فتح بابی برای بحث و گفت‌و‌گو در مورد شخصیت بزرگانی چون علامه سید‌محمد‌حسین طباطبایی‌ است و می‌توان این مراسم را یک آغازی برای برگزاری جلسات بزرگ‌تر قلمداد کرد، چرا‌که در این زمینه خلأ زیادی وجود دارد و شناخت طیف شخصیتی انسان‌هایی از این دست یک ضرورت برای نسل امروز ما به‌شمار می‌آید تا پیوند بین نسل جدید و نسلی این چنینی حفظ شود.
گسست ارتباط جوانان با شخصیت خودی یکی از مخاطرات فرهنگی امروز است
وی با بیان اینکه یکی از مخاطرات فرهنگی امروز، مشاهده گسست ارتباط جوانان با شخصیت خودی به لحاظ فرهنگی، علمی و اجتماعی است و همین موضوع نیز ضرورت آشنایی با شخصیت‌های بزرگ جامعه اسلامی که در نوع خود بی‌نظیر است را واجب کرده است، گفت: جای بسی تأسف است که چنین شخصیتی در جامعه اسلامی پرورش پیدا کرده اما کاری برای تبیین شخصیت آن انجام ندهیم در حالی که دیگران خیلی بهتر از ما بر روی شخصیت و جایگاه علمی وی کار کرده‌اند و می‌کنند.
عضو هیئت علمی دانشگاه ایلام با اشاره به اینکه در زندگی، اخذ یک‌سری نکات باعث بزرگ‌شدن انسان می‌شود، افزود: علامه طباطبایی چه به‌لحاظ اخلاقی و رفتاری و چه به لحاظ علمی به جایگاهی رسیده که در جهان اسلام ماندگار شده است، چرا‌که وی از بُعد علمی مسلط بر علوم فقه، اصول و ادبیات بود و تفسیر المیزان که به زبان عربی نگاشته شده است نشان از تسلط بالای این شخصیت بر علوم مختلف دارد؛ همچنین بدایة‌الحکمه و نهایةالحکمه که جزو آثار فلسفی است و در حوزه و دانشگاه تدریس می‌شود توانسته است جای منظومه حاج ملا‌هادی سبزواری را بگیرد.
وی با بیان اینکه علامه طباطبایی در علوم دیگر همچون ریاضی، هیئت، هندسه و معماری که با طراحی مسجد حجتیه قم به خوبی مشهود است و علم غریبه یعنی جفر و رَم تبحر داشته است، تصریح کرد: شخصیت‌هایی همچون حسن‌زاده آملی با کتاب «هیئت» و محمدحسین حسینی تهرانی با کتاب «مهر تابان» توانسته‌اند به‌عنوان شاگرد علامه گوشه‌ای از زندگی این انسان بزرگ را فراروی نسل امروز قرار دهند.
عظمت روحی در کنار علم، مهم‌ترین عنصری که افراد را بزرگ می‌کند
رئیس دانشکده الهیات دانشگاه ایلام گفت: یکی از مهم‌ترین عنصری که افراد را بزرگ می‌کند عظمت روحی در کنار علم است؛ چیزی‌که شخصیتی ویژه از علامه ساخته است، چرا‌که ایشان به لحاظ کمالات روحی، اخلاقی و منش اجتماعی خاص بودند. آیت‌الله امینی، یکی از شاگردان استاد طباطبایی در کتابش نقل می‌کند، «‌از نجف به تبریز آمدم و سپس به قم هجرت کردم آنجا توصیف شخصیتی فروتن و افتاده را شنیده بودم و بسیار تمایل به دیدن وی داشتم تا اینکه روزی علامه از کنارم گذشت، یکی از عابران گفت: این طباطبایی است. بهت‌زده گفتم شخصی با چنین جایگاه شخصیتی و علمی چگونه این همه ساده‌پوش و معمولی برخورد می‌کند به نحوی که تصور از یک انسان با عظمت را رد می‌کند.»
دکتر اکبرنژاد یکی دیگر از خصلت‌های علامه طباطبایی‌ را از زبان شاگردانش به کار بردن واژه «نمی‌دانم» و به‌کار نبردن «من» در مباحث علمی و رفتاری عنوان کرد و گفت: مرحوم آیت‌الله بهشتی نقل کرد در یکی از جلسات درس با صدای بلند سؤالی از علامه پرسیدم که وی با صدای آرام‌تر از من پاسخ داد در سؤال دوم که صدایم را بلندتر کرده بودم با صدای آرام‌تر از قبل جواب داد و پاسخ سؤال سوم را آرام‌تر از دفعات قبلی بیان کرد، آن زمان بود که علاوه بر پی بردن به شخصیت خاص استاد فهمیدم آدم می‌تواند سؤال بپرسد بدون اینکه صدایش را بلند کند.
«تفسیر المیزان» اثری بی‌مانند است
عضو هیئت علمی دانشگاه ایلام درباره اثر ارزشمند تفسیر المیزان، گفت: این اثر ‌بین تفاسیر مذهب شیعه همچون تبیان شیخ طوسی، مجمع‌البیان ابوالفتوح رازی بی‌مانند است چرا‌که از تفسیرهای روائی جهان شیعه مثل تفسیر عیاشی و تفسیر قمی و از عالمان اهل سنت از تفسیر جلال‌الدین سیوطی و تفسیر طبری مدد گرفته است.
وی اثر اجتماعی علامه را «المنار الرشید» و تألیف ادبی وی را «کشاف» عنوان کرد و گفت: تفسیر المیزان جزو یگانه آثاری است که به ابعاد روایی، عقلی، اجتماعی و فلسفی توجه داشته است و به همین جهت تدوین و تنظیم آن ۱۷ سال یعنی از سال ۱۳۳۴ تا ۱۳۵۱ به طول انجامیده است.
لزوم ترویج نگاه نقادانه در مباحث علمی
حجت‌الاسلام‌ ‌اکبرنژاد با اشاره به ویژگی‌های تفسیر المیزان، گفت: یکی از ویژگی‌های این اثر وجود نگاه نقادانه مؤلف است که علوم مختلف را با ارائه استدلال به نقد کشیده است، امری که در محافل علمی امروز بسیار کم‌رنگ است در صورتی‌که بیان دیدگاه نقد گونه با بیان استدلال هر چند هم اشتباه باشد می‌تواند رنگ و بوی علمی به دروس بدهد و این نقصی در دانشگاه‌های ما محسوب می‌شود که بدون هیچ تجزیه و تحلیلی نظریه‌های گذشتگان را قبول کرده و مباحث را مداوم تکرار می‌‌شود در حالی که ممکن است اشتباه باشند همان‌گونه که نظریات مارکس و لدینگ در حوزه علم فلسفه و اقتصاد می‌درخشید و حتی حکومت کمونیست آمریکا را با خطر روبه‌رو کرده بود و با گفتمان نقادانه نظریاتی که سال‌ها الگوی علم اقتصاد و فلسفه بود به هم ریخت.
وی نکته بارز تفسیر المیزان را بکارگیری خود قرآن در تفسیر دانست و گفت: علامه طباطبایی در تفسیر قرآن بر این نکته قرآن توجه داشت، «وَنَزَّلْنَا عَلَیْکَ الْکِتَابَ تِبْیَانًا لِّکُلِّ شَیْءٍ»(89/ نحل) کتابی که نازل شده است بیانگر همه چیز است، پس سئوال اینجاست وقتی که قرآن بیان کننده‌ همه امور است چگون توان تبیین خود را ندارد؟ به عنوان نمونه در جایی‌که خداوند راجع به خلقت انسان صحبت به میان آورده است می‌فرماید، می‌خواهم خلیفه‌ در زمین قرار دهم. حال آنکه منظور از خلیفه و ولی‌امر بودن که در گذشته کاربرد داشته است یا اینکه اختصاص به حضرت آدم دارد یا برای همه انسان‌ها به کار می‌رود. علامه طباطبایی بسیاری از نظرات را رد می‌کند و می‌گوید خلیفه برای همه دوران زندگی و همه‌ انسان‌های باایمان و خداترس در مرتبه عالیه به کار گرفته شده است.
رئیس دانشکده الهیات دانشگاه ایلام‌ افزود: اصل سیاق در علم هرمنوتیک برای شناخت متن در یک جمله به کار برده شده است تا فهمیده شود که گوینده چه منظوری داشته است بدین‌جهت تفسیر المیزان این اصل را در جاهای مختلف بکارگیری کرده است تا منظور از نوشتن کلمات فهمانده شود البته علامه در قاعده سیاق بیشتر در نگارش سنت پیامبر(ص) توجه داشته و از روایت‌های مختلف برای تفسیر کامل و جامع بهره برده است.
حجت‌الاسلام اکبرنژاد‌ تأکید کرد: علامه طباطبایی‌ در تفسیر به روایات بسیار توجه داشته و علاوه بر توضیح کامل آیات قرآنی، آن‌ها را بخش‌بخش به همراه معنای لفظی آورده است و سپس با بیان روایت محکم اقدام به تحلیل کرده است.