غبار بیمهری بر میراثی ماندگار/ لزوم توجه مردم به وقف در حوزه کتابخوانی
گروه اندیشه: غبار بیمهری بر میراثی ماندگار نشسته است که ثمره علم دانشمندان و محققینی است که عمر خود را صرف ارتقای اندیشه جامعه خویش کردهاند که یکی از راههای زدودن مهجوریت از کتاب، وقف در حوزه کتابخوانی است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان جنوبی، وقف کتاب از همان صدر اسلام به عنوان یک عمل خیر و سنت نیکو و در زمره باقیات الصالحات به شمار میآمده که پاداش و اجر فراوان اخروی و شهرت و نام نیک و جاودانی را برای واقف به همراه داشته است.
هریک از پیروان اسلام اعم از علما، نیکوکاران و مؤمنان به ویژه کتاب دوستان که به سرنوشت علمی و فرهنگی جامعه اسلامی علاقه داشتند، به اندازه توان خویش به این سنت حسنه یعنی وقف کتاب اقدام مینمودند و به خاطر رضای پروردگار در راه حفظ آثار دانشمندان و رساندن آن به نسلهای آینده از هیچ تلاشی مضایقه نمیکردند.
علاوه بر اینکه، این کار در تاریخ اسلام، سهم عمدهای در پیدایش کتابخانههای گوناگون داشت، بیشتر کتابهای خطی اسلامی موجود در کتابخانههای جهان، نتیجه همین عمل خداپسندانه بوده است. با لحاظ این مسئله که اکثر نسخههای خطی در کتابخانههای شخصی علما، اساتید و محققین است و اینها نیز بر ارزش و جایگاه وقف در اسلام آگاه هستند و اعتقاد عمیق و راسخی به مسائل و دستورات اسلام دارند، لذا میتوان در این خصوص زمینهسازی کرده و با استفاده از رسانههای جمعی و نشریاتی که خود متولی است به احیای این سنت حسنه اسلامی و تقویت آن همت گماشته و تمام توان و تلاش خویش را بهکار گرفت.
کتاب و کتابخانه؛ عوامل اصلی نهضت فرهنگی و گسترش تعالیم و معارف اسلامی
بدون تردید کتاب و کتابخانه از عوامل اصلی نهضت فرهنگی و گسترش تعالیم و معارف اسلامی بوده و هست و غالباً کتابخانههایی که در گذشته تأسیس میشد از راه وقف بوده است، لذا تأثیر وقف بر کتاب و کتابخانه امری واضح است.
برخی از فقها و علمای اسلامی وقف مصاحف و کتب را در آغاز به آسانی نمیپذیرفتند و معتقد بودند که این مسئله با شرایط و مقررات وقف سازگار نیست. به نظر آنان وقف کتاب با اصل دائمی بودن استفاده از اموال وقفی مخالفت دارد، چون کتابها به دلایلی مانند: گم شدن، پاره شدن و خراب شدن همیشه در معرض تلف و نابودی هستند، از اینرو وقف آنها قابل اجرا نیست. این نظریه که مبتنی بر آرای ابوحنیفه است بر رأی دیگری از او استوار شده که وقف اموال منقول را مجاز نمیدانست.
حجتالاسلام دادخدا خدائی، رئیس اداره اوقاف درمیان در گفتوگو با خبرنگار ایکنا با بیان اینکه وقف کتاب به عنوان یک امر خیر در بردارنده اجر و پاداش اخروی است که برای امور خیریه مذهبی به کار میرود، اظهار کرد: وقف و صدقه جاری در اسلام آن قدر مهم است که اهل بیت(ع) در این جهت نیز اسوه دیگران بوده و هستند.
وی با بیان اینکه وقف به عنوان صدقه جاریه در مفهوم عام خود ریشه در اعماق تاریخ دارد، اظهار کرد: هرچند در قرآن کریم آیهای خاص درباره وقف نیامده ولی میتوان وقف را یکی از مصادیق بارز خیر و عمل صالح دانست که مبنی بر قرآن و تبعیت از پیامبر(ص) و ائمه(ع) است.
رئیس اداره اوقاف درمیان با بیان اینکه وقف کتاب در جامعه اسلامی از دیرباز به اعتبار استفادهکنندگان به انواع مختلف و اقسام گوناگونی تقسیم شده، مطرح کرد: وقف در حل بسیاری از مشکلات جامعه میتواند نقش مهم و کارسازی را ایفا کند از همینرو باید به سمتوسویی کشیده شود که نیازهای واقعی و اساسی جامعه را حل کند.
کتاب؛ عامل بقا و نشر دین
خدائی کتاب را عامل بقا و نشر دین دانست که ارتباط تنگاتنگ با وقف دارد، گفت: تأکید اسلام بر امر کتابخوانی نشان از توجه این دین مبین بر تولید علم، دانشافزایی و بصیرت در جامعه اسلامی دارد.
وی مدارس علمیه را از مکانهای مورد توجه واقفان به وقف کتاب دانست و افزود: افرادی کتابهایی را برای طلاب آن مدرسه وقف میکردند و کتاب وقفی بهعنوان کتاب درسی در دست طلبهای قرار میگرفت و تا زمانی که طلبه یاد شده آن درس را پایان نرسانده بود در دست وی قرار داشت و هنگامی که از خواندن آن درس و مرحله فارغ میشد، کتاب را به فرد دیگر تحویل میداد.
رئیس اداره اوقاف درمیان یادآور شد: واقفان به دلیل احترامی که برای فقها، محدثان، طلاب علوم دینی، پزشکان و یا پیروان و علمای مذهب خاصی قائل بودند کتابهای خود را برای استفاده یکی از این طبقات و گروهها وقف میکردند.
خدائی با بیان اینکه مساجد در جهان اسلام نقش بسیار مهم و حساسی در پیشرفت علم و فرهنگ و تمدن اسلامی و تعلیم و تربیت مسلمانان داشتند، گفت: مسلمانان در کنار مسائل عبادی و نیایش به امر تعلیم و تربیت، بازگویی احکام و دستورات اسلام و قرآن میپرداختند.
اشارهای به وقفهای صورت گرفته در زمینه کتاب
وی وقفنامه صالحه بیگم صبیه ملا خواجه حسن را نمونه از وقفهای صورت گرفته در زمینه کتاب ذکر کرد و افزود: این سند مربوط به سنه 1261 هجری قمری است و واقفه صالحه بیگم علاوه بر وقف املاکی بر تعزیه سید الشهداء و قرائت قرآن یک جلد کتاب زاد المعاد را بر طلاب قصبه بیرجند وقف نموده است.
رئیس اداره اوقاف درمیان همچنین وقفنامه پرویز رحیمی خراشاد را از دیگر موقوفات صورت گرفته در زمینه ترویج کتابخوانی دانست و یادآور شد: این وقفنامه از جمله وقف نامههای دوره اخیر است که با نگرش وقف در خدمت آموزش و پرورش واقف املاکی را وقف نموده است.
خدائی با بیان اینکه خرید کتاب یکی از مصارف موقوفه حاج شیخ محمدهادی حسب الصلح حاج عبدالعلی خان است، بیان کرد: یکی از راهکارهایی که میتواند بخشی از هزینه های مربوط به کتابخانه و تهیه کتاب را تأمین کند وقف کتاب و کتابخانه است.
وی تشویق خیراندیشان و زمینهسازی مناسب در زمینه وقف کتاب را امری ضرورری دانست و گفت: فراهمساختن امکانات مالی بر عالمان و محققان زمینهساز توسعه علمی و نهایتاً توسعه اقتصادی و اجتماعی میشود.
رئیس اداره اوقاف درمیان با اشاره به اینکه کتاب و کتابخوانی مهمترین موضوعات فرهنگی روز جامعه است، یادآور شد: وقف به دنبال خدمت به دین است لذا وقف در موضوع کتاب و کتابخوانی خدمت به اسلام است.
مساجد؛ نخستین مکان کتابهای موقوفی
سعید وکیلزاده، مسئول امور فرهنگی اداره اوقاف بیرجند با انتقاد از اینکه در حال حاضر انتظاری که در یک جامعه دینی و اسلامی نسبت به وقف باید وجود داشته باشد دیده نمیشود بر ضرورت ترویج وقف بر پژوهش، تولید علم و فناوری تأکید کرد.
وی مساجد را نخستین مکان کتابهای موقوفی بیان کرد و افزود: مساجد بزرگ مکه، مدینه، دمشق، بغداد، قاهره، مرو، نیشابور، قرطبه، طلیطله، زیتونه در تونس و دیگر جوامع اسلامی در شهرهای مهم جهان اسلام هر یک برای خود کتابخانههای مهمی داشتهاند و نمازگزاران و دیگر کسانی که به این مساجد رفتوآمد داشتند و به ویژه علما، فقها و محدثان از آنها استفاده میکردند.
مسئول امور فرهنگی اداره اوقاف بیرجند بیان کرد: در آخر وقفنامههای کتاب نیز مانند سایر وقفنامهها خرید و فروش، رهن و بخشیدن آن را ممنوع کردهاند و تغییر دهنده وقف را گرفتار به لعنت الهی و نفرین معصومین کردهاند، که شاید این، نوعی ضمانت اجرایی برای موقوفه را به دنبال داشت.
وکیلزاده اظهار کرد: برای شکوفایی وقف و گسترش فرهنگ آن در جامعه تنها یک نهاد یا ارگان مسئول نیست بلکه دستگاههای تبلیغی و اجرایی کشور موظفند تا در جهت اعتلای فرهنگ وقف در جامعه با یکدیگر همکاری و زمینههای شکوفایی آن را فراهم کنند.
ورود موقوفات در زمینه کتاب و کتابخوانی؛ زمینهساز تحولات اساسی
وی ورود موقوفات در زمینه کتاب و کتابخوانی را زمینهساز تحولات اساسی در راستای اعتلای فرهنگی جامعه دانست و مطرح کرد: ورود موقوفات در موضوع کتاب و کتابخانههای عمومی ادامهدهنده مسیر متعالی تاریخی مسلمانان خواهد بود.
مسئول امور فرهنگی اداره اوقاف بیرجند تأمین بخشی از نیاز جامعه به کتاب و کتابخانه را از فواید و کارکردهای وقف در بعد فرهنگی ذکر کرد و افزود: در ایران کتابخانههای وقفی از قرن چهارم و پنجم هجری شکل مییابد که میتوان از کتابخانههای وقفی مسجد جامع نیشابور، مسجد جامع ساوه، مسجد جامعه، مسجد جامعه میافارقین، مسجد جامع اصفهان، مسجد عقیل نیشابور و غیره را ذکر کرد.
وکیلزاده با اشاره به اینکه امروزه تألیف و نشر کتاب شتابی فراوان یافته و حوزههای نگارش کتاب بسیار متنوع شده بر لزوم توجه آحاد مردم به وقف در حوزه کتاب تأکید کرد.
وی با بیان اینکه قدیمیترین کتبی که بر مساجد وقف شد قرآن بود، یادآور شد: در میان مردم پس از موضوع مساجد جذابترین موردی که در ذهن آنان بهعنوان عمل صالح پایدار نقش میبست کتاب بود زیرا مسلمانان بر این باور بودند و هستند که وقف کتاب موجب مشارکت واقف در ثواب هدایتی میشود که از طریق خواندن کتاب حاصل میشود.
وکیلزاده علاقه به گسترش دانش و معرفت مهمترین عامل مسلمانان در زمینه وقف کتاب برشمرد و گفت: وقف کتاب نزد مسلمانان عامل اساسی در افزایش معلومات طالبان دانش در طول قرنهای متمادی بوده است.
