در نشست بررسی شخصيت قرآنی شهيد صدر مطرح شد؛
شهيد صدر با بها دادن به اقتصاد اسلامی جامعيت اسلام را نمايانتر ساخت
گروه بينالملل: آيتالله العظمی شهيد سيد محمد باقر صدر با پرداخت اصولی به اقتصاد اسلامی در كتاب «اقتصادنا»(اقتصاد ما) عظمت اسلام را به عنوان جامعترين دين در ميان اديان نمايان ساخت و پاسخگوى نيازهاى فكرى جامعه اسلامى آن زمان در مقابل شبهات و هجمههاى ماركسيستى بود.
حجتالاسلام والمسلمين «سيد منذر الحكيم» از شاگردان شهيد صدر(رض) و از مؤلفان و نويسندگان پركار حوزه علميه قم در بخش اول نشست بررسی شخصيت قرآنی شهيد صدر كه هشتم مهرماه در سالن برگزاری نشستهای ايكنا برگزار شد، با بيان اين مطلب گفت: بسياری از نظريات، ديدگاهها و تأليفاتی كه امروز در اختيار جامعه علمی حوزوی و دانشگاهی است مرهون توجه دقيق شهيد صدر به بحث اساسی و مهم «روش شناسی» است.
اين انديشمند قرآنی با بيان اينكه ترجمه آثار شهيد صدر ضعيف و تحتاللفظی و از نظر مفهومی بسيار نارسا است، دليل اين نارسايی را ادبيات فاخر و پيشرفته ايشان دانست، به گونهای كه ادبيات آثار ايشان برای عربزبانان نيز چالشی و سنگين است و توانمندی ويژهای را میطلبد.
الحكيم ويژگی برجسته شهيد صدر نسبت به ساير مفسران حوزه تفسير موضوعی را مطرح كردن موضوعات مورد نياز و محل ابتلای جامعه كه در قرآن صريحاً از آنها سخن نرفته، برشمرد.
اين پژوهشگر قرآنی وامگيری شهيد محمد باقر صدر از قرآن در مواد اوليه و ساختار مباحث و انديشههای خويش را از جمله خصوصيات منهج و استراتژی آيتالله العظمی شهيد محمد باقر صدر در تفسير موضوعی برشمرد كه وی را نسبت به ديگر مفسران موضوعی محور پيشگام میسازد.
سيد منذر الحكيم اوج نوآوری شهيد صدر در حوزه تفسير موضوعی را گذر از مرحله نظريهپردازی و ارائه ساختار برای نظام اجتماعی دانست و افزود: شالوده نظام سياسی ايران در قانون اساسی مرهون يكی از جزوات اين انديشمند شهيد است كه قبل از تصويب قانون اساسی به محضر امام امت حضرت امام خمينی(قدس سره الشريف) تقديم شد.
بخش دوم نشست بررسی شخصيت قرآنی شهيد صدر
سيد منذر الحكيم، محقق و پژهشگر حوزوى در پاسخ به اين سؤال كه آيا نظريات شهيد صدر و روش ايشان در طرح موضوعاتی نو میتواند پاسخگوی نيازهای فعلی ما باشد و در جامعه ايجاد تحول نمايد، اظهار كرد: اگر شرايط مناسب براى رسيدن به درك عميق نسبت به ديدگاه و نظريه ايشان ايجاد شود، میتوان تأثير آشكار نظريات اين شهيد بزرگوار را در پاسخگويی به نيازهاى روز مشاهده كرد و بلكه برتر از آن تحولات و پيشروىها را نيز در امتداد اين مسير میتوان به خوبى ديد اما واقعيت اين است كه به دليل نبود شرايط، فضای مناسب و عدم طرح افكار و نظريات ايشان به صورت شايسته در محافل فكری، بررسى ميزان تأثيرات اجتماعى نظريات ايشان به طور جدی قابل پیگيرى نيست.
وی با تأكيد بر اينكه افكار شهيد صدر همچنان در نوع خود بینظير است، گفت: مثلاً نوآوری اين شهيد بزرگوار در طرح مسئله سنن تاريخ و انواع آن تاكنون بیرقيب بوده است و بنده در حد مطالعات خود، تا به امروز كسى را نيافتهام كه اين مسئله را به سبكی كه شهيد صدر ارائه نمودهاند، مطرح كند.
وی ادامه داد: شهيد صدر سنن تاريخی را به سه دسته تقسيم میكند، در حالیكه ديگر مفسران سنن تاريخی را تنها به دو بخشِ مطلق و مشروط تقسيم كردهاند، آنچه شهيد صدر به اين مجموعه مىافزايد «سنت موضوعی» است كه در برگيرنده سنتهايی همچون سنت دينگرایى و خلافت است كه البته تقسيم ايشان صحيحتر از تقسيم ديگر مفسران است؛ چرا كه به نظر دقيق علمى روشن مىگردد كه سنتهایى مانند دينگرایى و خلافت را نمیتوان ذيل هيچكدام از دو بخش سنتهاى مطلق و مشروط قرار داد.
استاد سطوح عالى حوزه در توضيح بيشتر اين مطلب گفت: سنتهای مشروط مانند(سوره: 47، آيه 7) «یَا أَیُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِن تَنصُرُوا اللَّهَ یَنصُرْكُمْ وَیُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ»{اى كسانى كه ايمان آوردهايد اگر خدا را يارى كنيد ياريتان مىكند و گامهايتان را استوار مىدارد} و (سوره: 65، آيه: 3) «وَمَن یَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ»{و هر كس بر خدا اعتماد كند او براى وى بس است} سنتهایى هستند كه با اراده و اختيار میتوان از آنها تخلف نمود، در حالىكه سنتهایى مانند (سوره: 6، آيه: 54) «كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ»{پروردگارتان رحمت را بر خود مقرر كرده} از آن دسته سنتهایى است كه به هيچ وجه نمیتواند مورد تخلف واقع شود و به آنها سنتهاى مطلق مىگويند.
مدير گروه فقه دانشگاه مجازى المصطفى(ص) نوآوری شهيد صدر در طرح سنن موضوعی را اينگونه يادآور شد: علامه صدر(رض) میگويد، سنن موضوعى سنتهایى را شامل مىشود كه حكم آنها در كوتاه مدت - و نه در دراز مدت - قابل تغيير است، اين سنتها مواردى را شامل مىشوند كه ممكن است در كوتاه مدت با اِعمال زور قابل تخلف باشند ولی در دراز مدت نمیتوان از آنها تخلف نمود و آنها را به طور كامل محو كرد، مثلا سنت دينگرایى را میتوان تحت اين دسته از سنن قرار داد، و در اين باب میتوان حكومت شوروی را مثال زد؛ اين حكومت در كوتاه مدت (به مدت هفتاد سال) توانست مردم را از نيازشان به دين منع كند ولی همين حكومت در دراز مدت نتوانست بیدينی را بر مردم تحميل كند در نتيجه نظام بیدينی از هم پاشيد و مردم دوباره به دين بازگشتند.
اين محقق و پژهشگر حوزوى با اشاره به اينكه شهيد صدر موضوعات ديگری همچون «قيمومت زن بر مرد» و «سنت خلافت» را به عنوان سنتهایى الهى كه ذيل بخش سنن موضوعى قرار میگيرد طرح میكند، افزود: اين شهيد بزرگوار با طرح اين نگاه كه «انسان خليفه الهی است» وارد بحث نظريه اجتماعی میشود و بحثی كاملاً ابتكاری كه نسبت به نگاه ديگر انديشمندان و مفسران اسلامی متفاوت است، ارائه میكند.
وی با بيان اينكه تأثير انديشههای شهيد صدر بر روی ديگران براساس ظرفيت افراد متفاوت است، گفت: امروزه افرادی هستند كه در محضر شهيد صدر درس نخواندهاند ولی میتوان مدرسه و فكر آنها را متأثر از شهيد صدر دانست و به خوبى توانستهاند به بازخوانی و بازنويسی نظريههای اين شهيد بزرگوار بپردازند.
سيد منذر الحكيم با تأكيد بر اينكه شهيد سيد محمد باقر صدر نابغهای بود كه فراتر از زمان و مكان خويش حركت میكرد، خاطر نشان كرد: شهيد صدر نظرياتی را مطرح میكرد كه در زمان طرح قابل ادراك و حتی تدريس نبودند، مثلاً در زمان طرح نظريه «استقراء» دسترسى ايشان به منابع مورد نياز اين نظريه بسيار كم و محدود بود و در حقيقت اين نظريه با انديشه بلند ايشان و بحث و گفتوگوهاى علمى با شاگردان به پختگی رسيد، شايد به همين دليل است هر كسی توانايی تدريس اين نظريه را ندارد و مىتوان گفت در زمان تدوين آن هيچ كس همچون «آيتالله العظمی سيد كاظم حائری» - كه خود ايشان در شكلگيرى اين نظريه تأثير اساسى داشتهاند - نمىتوانست اين نظريه را تدريس كند.
مدير گروه فقه خانواده جامعة المصطفى(ص) العالمية در توضيح اثر خويش «مجتمعنا فی فكر و تراث الشهيد السيد محمد باقر الصدر»(جامعه شناسی قرآنی در انديشههای شهيد صدر) گفت: در اين كتاب ايدههاى قرآنی شهيد صدر در باب جامعه را مورد بازخوانى قرار دادهام، بحثهایى مانند اينكه يك جامعه قرآنى چه ويژگیهايی دارد؟ و بر كدام اصول و نظريه استوار است؟ و ... كه در حقيقت شهيد صدر اصل اين ايده را در «فلسفتنا» مطرح نموده است ولی فرصت پرداختن به آن در طول عمر كوتاه و مبارك ايشان پيش نيامد.
وی دليل نپرداختن اين شهيد انديشمند به موضوع جامعه بهطور مستقيم را اينگونه شرح داد: شهيد صدر بحثهاى اقتصادى خود را كه با عنوان «اقتصادنا» ارائه شد، بر بحثهاى اجتماعى و كتاب «مجتمعنا» مقدم نمود در حالىكه به طور منطقى بحثهاى اقتصادى يكى از فروع نظريه اجتماعى ايشان است، در باب چرایى اين تقديم با توجه به مطالعاتی كه داشتم مىتوان گفت دليل تقديم «اقتصادنا» بر «مجتمعنا» حساسيت اوضاع سياسی عراق در آن زمان و ورود انديشههای ماركسيستی در درونمايه نظام سياسى اقتصادی عراق بود.
وی در ادامه اين مطلب افزود: در چنين فضایى كه عراق در حال تجربه آن بود شهيد صدر میخواست هم عظمت اسلام را به عنوان جامعترين اديان نمايان سازد و هم در مقابل شبهات و هجمههاى ماركسيستى پاسخگوى نيازهاى فكرى جامعه اسلامى آن زمان باشد، به همين دليل است كه میبينيم جلد اول «اقتصادنا» در حقيقت خمير مايهای اجتماعی با رويكردی اقتصادی دارد.
الحكيم افزود: همچنين جزوه «الاسلام يقود الحياة» (اسلام راهبر زندگی است) كه شهيد محمد باقر صدر پس از پيروزی انقلاب اسلامی ايران به حضرت امام خمينی(ره) تقديم نمودند، در حقيقت رونمایىِ ابعادی كوچك از جامعهای قرآنى بود كه پيشتر در «المدرسة القرآنية»(مجموع 14 جلسه درس تفسير قرآن كريم) نظريه آن را ارائه كرده بودند.
اين قرآن پژوه معاصر با بيان اينكه شهيد صدر در نظر داشت پايههای كتاب «مجتمعنا» را براساس اين جزوه كه از لحاظ مفهومی به بحثهاى جامعه قرآنى بسيار نزديك است، مطرح نمايد عنوان كرد: كتاب «مجتمعنا فی فكر و تراث الشهيد السيد محمد باقر الصدر» بازخوانی مجموعه بحثهای مجتمعنا و گردآوری آنها در يك مجموعه بههم پيوسته شبيه به اقتصادنا و فلسفتنا است.
سيد منذر الحكيم در توضيح روش خويش در نگارش اين كتاب افزود: در كتاب «مجتمعنا فی فكر و تراث الشهيد السيد محمد باقر الصدر» با الهام از روش ايشان در نگارش دو نظريه «فلسفتنا» و «اقتصادنا» به ترتيب سه مرحله فرضيه اجتماعی، نظريه اجتماعی و نظام اجتماعی را مطرح و در جلد اول اين اثر مبانی نظريه اجتماعی و نظريه اجتماعی شهيد صدر را براساس مستندات قرآنی و با يك نگاه فرامذهبی - بدون پرداختن به مسائل روائی - ارائه كردهام كه بر اين اساس میتوان آن را در سراسر جهان اسلام عرضه كرد و متعلق به مذهب خاصی نمیباشد اما، بخش نظام اجتماعی براساس نگاه شهيد صدر نيازمند تدوين جلد ديگری است كه اميدوارم خداوند متعال توفيق اين كار را به من بدهد.
اين انديشمند قرآنی با بيان اينكه ترجمه آثار شهيد صدر ضعيف و تحتاللفظی و از نظر مفهومی بسيار نارسا است، دليل اين نارسايی را ادبيات فاخر و پيشرفته ايشان دانست، به گونهای كه ادبيات آثار ايشان برای عربزبانان نيز چالشی و سنگين است و توانمندی ويژهای را میطلبد.
الحكيم ويژگی برجسته شهيد صدر نسبت به ساير مفسران حوزه تفسير موضوعی را مطرح كردن موضوعات مورد نياز و محل ابتلای جامعه كه در قرآن صريحاً از آنها سخن نرفته، برشمرد.
اين پژوهشگر قرآنی وامگيری شهيد محمد باقر صدر از قرآن در مواد اوليه و ساختار مباحث و انديشههای خويش را از جمله خصوصيات منهج و استراتژی آيتالله العظمی شهيد محمد باقر صدر در تفسير موضوعی برشمرد كه وی را نسبت به ديگر مفسران موضوعی محور پيشگام میسازد.
سيد منذر الحكيم اوج نوآوری شهيد صدر در حوزه تفسير موضوعی را گذر از مرحله نظريهپردازی و ارائه ساختار برای نظام اجتماعی دانست و افزود: شالوده نظام سياسی ايران در قانون اساسی مرهون يكی از جزوات اين انديشمند شهيد است كه قبل از تصويب قانون اساسی به محضر امام امت حضرت امام خمينی(قدس سره الشريف) تقديم شد.
بخش دوم نشست بررسی شخصيت قرآنی شهيد صدر
سيد منذر الحكيم، محقق و پژهشگر حوزوى در پاسخ به اين سؤال كه آيا نظريات شهيد صدر و روش ايشان در طرح موضوعاتی نو میتواند پاسخگوی نيازهای فعلی ما باشد و در جامعه ايجاد تحول نمايد، اظهار كرد: اگر شرايط مناسب براى رسيدن به درك عميق نسبت به ديدگاه و نظريه ايشان ايجاد شود، میتوان تأثير آشكار نظريات اين شهيد بزرگوار را در پاسخگويی به نيازهاى روز مشاهده كرد و بلكه برتر از آن تحولات و پيشروىها را نيز در امتداد اين مسير میتوان به خوبى ديد اما واقعيت اين است كه به دليل نبود شرايط، فضای مناسب و عدم طرح افكار و نظريات ايشان به صورت شايسته در محافل فكری، بررسى ميزان تأثيرات اجتماعى نظريات ايشان به طور جدی قابل پیگيرى نيست.
وی با تأكيد بر اينكه افكار شهيد صدر همچنان در نوع خود بینظير است، گفت: مثلاً نوآوری اين شهيد بزرگوار در طرح مسئله سنن تاريخ و انواع آن تاكنون بیرقيب بوده است و بنده در حد مطالعات خود، تا به امروز كسى را نيافتهام كه اين مسئله را به سبكی كه شهيد صدر ارائه نمودهاند، مطرح كند.
وی ادامه داد: شهيد صدر سنن تاريخی را به سه دسته تقسيم میكند، در حالیكه ديگر مفسران سنن تاريخی را تنها به دو بخشِ مطلق و مشروط تقسيم كردهاند، آنچه شهيد صدر به اين مجموعه مىافزايد «سنت موضوعی» است كه در برگيرنده سنتهايی همچون سنت دينگرایى و خلافت است كه البته تقسيم ايشان صحيحتر از تقسيم ديگر مفسران است؛ چرا كه به نظر دقيق علمى روشن مىگردد كه سنتهایى مانند دينگرایى و خلافت را نمیتوان ذيل هيچكدام از دو بخش سنتهاى مطلق و مشروط قرار داد.
استاد سطوح عالى حوزه در توضيح بيشتر اين مطلب گفت: سنتهای مشروط مانند(سوره: 47، آيه 7) «یَا أَیُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِن تَنصُرُوا اللَّهَ یَنصُرْكُمْ وَیُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ»{اى كسانى كه ايمان آوردهايد اگر خدا را يارى كنيد ياريتان مىكند و گامهايتان را استوار مىدارد} و (سوره: 65، آيه: 3) «وَمَن یَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ»{و هر كس بر خدا اعتماد كند او براى وى بس است} سنتهایى هستند كه با اراده و اختيار میتوان از آنها تخلف نمود، در حالىكه سنتهایى مانند (سوره: 6، آيه: 54) «كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ»{پروردگارتان رحمت را بر خود مقرر كرده} از آن دسته سنتهایى است كه به هيچ وجه نمیتواند مورد تخلف واقع شود و به آنها سنتهاى مطلق مىگويند.
مدير گروه فقه دانشگاه مجازى المصطفى(ص) نوآوری شهيد صدر در طرح سنن موضوعی را اينگونه يادآور شد: علامه صدر(رض) میگويد، سنن موضوعى سنتهایى را شامل مىشود كه حكم آنها در كوتاه مدت - و نه در دراز مدت - قابل تغيير است، اين سنتها مواردى را شامل مىشوند كه ممكن است در كوتاه مدت با اِعمال زور قابل تخلف باشند ولی در دراز مدت نمیتوان از آنها تخلف نمود و آنها را به طور كامل محو كرد، مثلا سنت دينگرایى را میتوان تحت اين دسته از سنن قرار داد، و در اين باب میتوان حكومت شوروی را مثال زد؛ اين حكومت در كوتاه مدت (به مدت هفتاد سال) توانست مردم را از نيازشان به دين منع كند ولی همين حكومت در دراز مدت نتوانست بیدينی را بر مردم تحميل كند در نتيجه نظام بیدينی از هم پاشيد و مردم دوباره به دين بازگشتند.
اين محقق و پژهشگر حوزوى با اشاره به اينكه شهيد صدر موضوعات ديگری همچون «قيمومت زن بر مرد» و «سنت خلافت» را به عنوان سنتهایى الهى كه ذيل بخش سنن موضوعى قرار میگيرد طرح میكند، افزود: اين شهيد بزرگوار با طرح اين نگاه كه «انسان خليفه الهی است» وارد بحث نظريه اجتماعی میشود و بحثی كاملاً ابتكاری كه نسبت به نگاه ديگر انديشمندان و مفسران اسلامی متفاوت است، ارائه میكند.
وی با بيان اينكه تأثير انديشههای شهيد صدر بر روی ديگران براساس ظرفيت افراد متفاوت است، گفت: امروزه افرادی هستند كه در محضر شهيد صدر درس نخواندهاند ولی میتوان مدرسه و فكر آنها را متأثر از شهيد صدر دانست و به خوبى توانستهاند به بازخوانی و بازنويسی نظريههای اين شهيد بزرگوار بپردازند.
سيد منذر الحكيم با تأكيد بر اينكه شهيد سيد محمد باقر صدر نابغهای بود كه فراتر از زمان و مكان خويش حركت میكرد، خاطر نشان كرد: شهيد صدر نظرياتی را مطرح میكرد كه در زمان طرح قابل ادراك و حتی تدريس نبودند، مثلاً در زمان طرح نظريه «استقراء» دسترسى ايشان به منابع مورد نياز اين نظريه بسيار كم و محدود بود و در حقيقت اين نظريه با انديشه بلند ايشان و بحث و گفتوگوهاى علمى با شاگردان به پختگی رسيد، شايد به همين دليل است هر كسی توانايی تدريس اين نظريه را ندارد و مىتوان گفت در زمان تدوين آن هيچ كس همچون «آيتالله العظمی سيد كاظم حائری» - كه خود ايشان در شكلگيرى اين نظريه تأثير اساسى داشتهاند - نمىتوانست اين نظريه را تدريس كند.
مدير گروه فقه خانواده جامعة المصطفى(ص) العالمية در توضيح اثر خويش «مجتمعنا فی فكر و تراث الشهيد السيد محمد باقر الصدر»(جامعه شناسی قرآنی در انديشههای شهيد صدر) گفت: در اين كتاب ايدههاى قرآنی شهيد صدر در باب جامعه را مورد بازخوانى قرار دادهام، بحثهایى مانند اينكه يك جامعه قرآنى چه ويژگیهايی دارد؟ و بر كدام اصول و نظريه استوار است؟ و ... كه در حقيقت شهيد صدر اصل اين ايده را در «فلسفتنا» مطرح نموده است ولی فرصت پرداختن به آن در طول عمر كوتاه و مبارك ايشان پيش نيامد.
وی دليل نپرداختن اين شهيد انديشمند به موضوع جامعه بهطور مستقيم را اينگونه شرح داد: شهيد صدر بحثهاى اقتصادى خود را كه با عنوان «اقتصادنا» ارائه شد، بر بحثهاى اجتماعى و كتاب «مجتمعنا» مقدم نمود در حالىكه به طور منطقى بحثهاى اقتصادى يكى از فروع نظريه اجتماعى ايشان است، در باب چرایى اين تقديم با توجه به مطالعاتی كه داشتم مىتوان گفت دليل تقديم «اقتصادنا» بر «مجتمعنا» حساسيت اوضاع سياسی عراق در آن زمان و ورود انديشههای ماركسيستی در درونمايه نظام سياسى اقتصادی عراق بود.
وی در ادامه اين مطلب افزود: در چنين فضایى كه عراق در حال تجربه آن بود شهيد صدر میخواست هم عظمت اسلام را به عنوان جامعترين اديان نمايان سازد و هم در مقابل شبهات و هجمههاى ماركسيستى پاسخگوى نيازهاى فكرى جامعه اسلامى آن زمان باشد، به همين دليل است كه میبينيم جلد اول «اقتصادنا» در حقيقت خمير مايهای اجتماعی با رويكردی اقتصادی دارد.
الحكيم افزود: همچنين جزوه «الاسلام يقود الحياة» (اسلام راهبر زندگی است) كه شهيد محمد باقر صدر پس از پيروزی انقلاب اسلامی ايران به حضرت امام خمينی(ره) تقديم نمودند، در حقيقت رونمایىِ ابعادی كوچك از جامعهای قرآنى بود كه پيشتر در «المدرسة القرآنية»(مجموع 14 جلسه درس تفسير قرآن كريم) نظريه آن را ارائه كرده بودند.
اين قرآن پژوه معاصر با بيان اينكه شهيد صدر در نظر داشت پايههای كتاب «مجتمعنا» را براساس اين جزوه كه از لحاظ مفهومی به بحثهاى جامعه قرآنى بسيار نزديك است، مطرح نمايد عنوان كرد: كتاب «مجتمعنا فی فكر و تراث الشهيد السيد محمد باقر الصدر» بازخوانی مجموعه بحثهای مجتمعنا و گردآوری آنها در يك مجموعه بههم پيوسته شبيه به اقتصادنا و فلسفتنا است.
سيد منذر الحكيم در توضيح روش خويش در نگارش اين كتاب افزود: در كتاب «مجتمعنا فی فكر و تراث الشهيد السيد محمد باقر الصدر» با الهام از روش ايشان در نگارش دو نظريه «فلسفتنا» و «اقتصادنا» به ترتيب سه مرحله فرضيه اجتماعی، نظريه اجتماعی و نظام اجتماعی را مطرح و در جلد اول اين اثر مبانی نظريه اجتماعی و نظريه اجتماعی شهيد صدر را براساس مستندات قرآنی و با يك نگاه فرامذهبی - بدون پرداختن به مسائل روائی - ارائه كردهام كه بر اين اساس میتوان آن را در سراسر جهان اسلام عرضه كرد و متعلق به مذهب خاصی نمیباشد اما، بخش نظام اجتماعی براساس نگاه شهيد صدر نيازمند تدوين جلد ديگری است كه اميدوارم خداوند متعال توفيق اين كار را به من بدهد.
