مروری بر آخرين خطبه آخرين پيامبر(ص) در غدير خم
به مناسب عيد غدير خم نگاه دوباره بر خطبه گرانمايه غدير پيامبر اكرم(ص) میاندازيم.
ستايش خداوندی را كه در يگانگی، والا و در بیهمتايی، نزديك و در اقتدار شكوهمند، و در اركان خود بسی بزرگ است. دانشش بر همه چيز احاطه دارد و حال آنكه او در مقام خوش است و آفريدگان، همگی مقهور قدرت اويند. بزرگی كه پيوسته بوده و ستودهای كه هميشه خواهد بود. پديد آورنده آسمانهای بلند و گستراننده گستره شدهها و فرمانروای مطلق زمينها و آسمانهاست و بیاندازه پاك و بينهايت پاكيزه است. پروردگار فرشتگان و روحالقدس و نسبت به هر آنچه آفريده، فزونبخش است و چه ساخته و پرداخته، غرقه عطا و فضل اويند. هر ديدهای را میبيند، و هيچ ديدهای را توان ديدار او نيست.
بزرگوار و بردبار و بخشنده ايست كه رحمتش همه چيز را فرا گرفته و منعمی است كه بر همه مخلوقات منت دارد.
در اجرای كيفر مجرمان شتاب نمیكند و به عذابی كه در خور آنند تعجيل نمینمايد. به اسرار نهان و به سويداء سينهها آگاه است و هيچ رازی از او پوشيده نيست و هيچ امر پنهانی او را به اشتباه نمیافكند.
بر همه اشياء، محيط و بر همه چيز، چيره و بر هر نيرويی غالب و بر هر كاری تواناست. نيست مانندی برايش و حال آن كه او پديد آورنده همه موجودات است از نيستی. جاودانی كه به عدل، پايدار است و خدايی جز او نيست. سرافراز و حكيم و والاتر از آنكه به ديدهها مشهود گردد و ليكن او هر ديدهای را در میيابد و بر هر چيز دقيق و آگاه است.
به ديده هيچ بيننده در نيامده تا وصفش ممكن شود و احدی را از چگونگی پيدا و پنهانش آگاهی نيست مگر به همان مقدار كه خود (عزّوجلّ) از خويشتن خبر داده است.
و گواهی میدهم: او خدايی است كه هستی، آكنده قداست اوست و آغازِ بی آغاز و انجام بی فرجام (همه هستی) به نور او احاطه شده است.
فرمانش بی مشورت مستشاری جاری و نافذ است و قضا و تقديرش بی مدد همكاری، بر كائنات حكومت دارد و در تدبير امر خلقش، هيچ نقص و بی نظمی نيست.
موجودات را بی آنكه نمونهای از پيش داشته باشد، ابتكار و خلقت فرمود و بدون كمك هيچ ياوری آنها را بيافريد و در اين هنگامه نه او را رنجی و نه نيازی به چاره سازی بود. به ايجاد خلق اراده نموده پس خلق، خلعت هستی يافتند و (به نور وجودش) آشكار شدند. پس اوست خدايی كه معبودی جز او نيست، آن (خدايی) كه به صنع خود، اتقان و استواری داد و در مصنوع خود، حسن و زيبايی نهاد. دادگريست كه هرگز ستم نكند و بزرگواريست كه كليه امور به او باز میگردد.
و گواهی میدهم اوست كه هستی در برابر قدرتش فروتن و در مقابل هيبتش سر افكنده و تسليم است.
اوست سلطان سلاطين و مالك همه ملكها و گرداننده افلاك و فرمانروای مهر و ماه كه هر يك تا زمانی مقدّر در كار گردشند. اوست كه چادر شب بر رخسار روز كشد و شب را در نور روز فراگير كند كه هر يك شتابان در جستجوی يكديگرند. اوست شكننده ستمكاران و زورگويان و نابود كننده شياطين پست و پليد.
نه او را ضدّی است و نه شريكی. يكتای بی نياز است. نه كسی زاده اوست و نه او زاده كسی و نه احدی همتا و مانند وی است معبودی يكتا و پروردگاری ارجمند است هر چه خواهد كند و ارادهاش بر جهان فرمانرواست. او بر هر چيز و به شمار همه چيز آگاه است. مرگ و زندگی، نيازمندی و بی نيازی به اراده او و خنده و گريه و منع و عطا به خواست اوست.
ملك و سلطنت، از آن او و ثنا و ستايش، ويژه او و خير و نيكی به خواست اوست و اوست كه بر هر كاری تواناست. شب را در روز، و روز را در شب فرو میبرد و خدايی جز او نيست. خدايی بس ارجمند و بسی بخشاينده. به خواهش بندگان، پاسخ میدهد و صاحب بخشش و عطای بزرگ است. به شمار نَفَس جانداران آگاه و پروردگار پری و آدمی است.
كاری بر او دشوار نيست و ناله فرياد خواهان او را به كاری وادار و ناگزير نمیسازد به ستوه نياورد او را اصرار اصرار كنندگان. نگهبان نيكان و توفيق بخش رستگان و سَروَر جهانيان است و آفريدگان را سزد كه به هر حال، در خوشی و سختی و در شدت و راحت سپاس او گويند و ستايش او كنند.
و اينك من، در هر دشواری و راحت و در هر سختی و سستی ستايشگر اويم و به او و فرشتگان و فرستادگان و كتب آسمانيش، ايمان دارم.
فرمانش را به جان شنوده و فرمان بردارم و در هر كار كه او را خشنود و راضی سازد، شتابندهام. به قضا و حكمش سر تسليم دارم و به اطاعت فرمانهايش مشتاق و از عقوبت و مجازاتش سخت در هراسم كه اوست خداوندی كه از حيلهاش، ايمن نتوان نشست با آنكه از ستمش جای هيچ بيم و نگرانی نيست. اعتراف میكنم كه بنده اويم و گواهی میدهم كه او پرورنده و پروردگار من است و آنچه را كه به من وحی فرموده، به مردم ابلاغ خواهم كرد. مبادا كه به سبب مسامحه در انجام وظيفه تبليغ، كوبه عذاب حق بر من فرود آيد، عذابی كه هيچ قدرتی را توانايی دفع آن نباشد كه چه بزرگ است نيرنگ او.
فرمان الهی
نيست معبودی جز او كه دستورم داده و اعلام كرده كه: << اگر در ابلاغ آنچه اينك بر تو فرو فرستادهام كوتاهی كنی، در حقيقت ، به هيچ يك از وظايف رسالت و ابلاغ من عمل نكردهای >> و هم او – تبارك و تعالی – حفظ و نگهداری مرا در برابر مخالفان تعهد و تضمين كرده و او مرا كفايت كنندهای بزرگوار است. و اينك اين است آن پيام كه بر من نازل فرموده: بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحيم، يا أیُّها الرَّسولُ بَلِّغ ما أنزلَ إلَيكَ مِن ربك (فی عَلیٍ) و إِن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَك وَاللهُ یَعصِمُكَ مِنَ النّاسِ ¤. ای مردم! من در ابلاغ آنچه كه بر حق بر من فرو فرستاده است، كوتاهی نكردهام و هم اكنون سبب نزول آن آيه را برايتان باز خواهم گفت: فرشته وحی خدا – جبرئيل u - سه بار بر من فرود آمده و از سوی حق تعالی، پروردگارم، فرمان داد تا در اين مكان به پا خيزم و سپيد و سياه مردم را رسماً آگاهی دهم، كه علی بن ابیطالب، برادر و وصی و جانشين من و امام پس از من است كه نسبتش به من، همان نسبت است كه هارون به موسی داشت، با اين تفاوت كه رسالت به من خاتمه يافته است و بعد از خداوند و رسولش، علی، ولیّ و صاحب اختيار شماست و پيش از اين هم خداوند در اين مورد آيهای ديگر از قرآن را نازل فرموده: «إنَّما وَلیُّكُمُ اللهُ وَ رَسولُهُ وَالَّذينَ امَنُوا الَّذينَ یُقيمُونَ الصَّلوةَ وَ یُؤتُونَ الزَّكوةَ وَ هُم راكِعونَ.»
علی بن ابیطالب، همان كسی است كه نماز به پای داشت و در حال ركوع، به نيازمند، صدقه داده است و او در هر حالی رضای خدا را میجويد.
از جبرئيل u خواستم كه از خداوند متعال معافیّت مرا از تبليغ اين مأموريت تقاضا كند؛ ای مردم چون میدانستم كه در ميان مردم پرهيزگاران، اندك و منافقان، بسيارند و از مفسده جويی گنه آلودگان و نيرنگ بازی آنان كه دين اسلام را به تمسخر و استهزاء گرفتهاند، آگاهی داشتم؛ همانها كه خداوند، در قرآن كريم، وصفشان كرده است:
/ یَقُولُونَ بِألسِنَتِهِم ما لَيسَ فی قُلُوبِهِم وَ یَحسَبُونَهُ هَیِّناً وَ هُوَ عِندَ اللهِ عَظيمً ¤ هنوز آن آزارها كه اين گروه بارها بر من روا داشتند، از خاطر نبردهام، تا آنجا كه به دليل ملازمت و مصاحبت فراوان علی با من و توجهی كه به او داشتم، به عيب جويی من برخاستند و مرا زود باور كه هر چه میشنود، بیانديشه میپذيرد، خواندند تا آنكه خداوند عزّوجلّ، اين آيه را نازل فرمود: «وَ مِنهُمُ الَّذينَ یُؤذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أذُنٌ قُل أذُنُ خَيرٌ لَكُم یُؤمِنُ بِاللهِ وَ یُؤمِنُ لِلمُؤمِنينَ.»
من هم اكنون میتوانم يك يك از اين گروه را به نام و نشان، معرفی كنم؛ ليكن به خدا سوگند كه من در مورد اين افراد بزرگوارانه رفتار كرده و میكنم.
ولی اينها همه خدای را از من راضی نمیسازد مگر آنكه وظيفه خود را در مورد مأموريتی كه از آيه شريفه ((يا أیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغ ما أنزِلَ إِلَيكَ ...)) يافتهام، به انجام برسانم.
((حال كه چنين است پس))
اعلام رسمی ولايت
ای مردم! بدانيد كه خداوند، علی بن ابیطالب را ولیّ و صاحب اختيار شما معیّن فرموده و او را امام و پيشوای واجبالاطاعه قرار داده است و فرمانش را بر همه مهاجران و انصار و پيروان ايمانی ايشان و بر هر بيابانی و شهری و بر هر عجم و عربی و هر بنده و آزادهای و بر هر صغير و كبيری و بر هر سياه و سپيدی و بر هر خداشناس موّحدی، فرض و واجب فرموده و اوامر او را مطاع و بر همه كس نافذ و لازمالاجرا مقرر فرموده است. هر كس با علی (ع) به مخالفت برخيزد، ملعون است و هر كس كه از او پيروی نمايد، مشمول عنايت و رحمت حق خواهد بود.
مؤمن كسی است كه به علی (ع) ايمان آورد و او را تصديق كند. مغفرت و رحمت خداوند شامل او و كسانی است كه سخن او را بشنوند و نسبت به فرمان او مطيع و تسليم باشند.
ای مردم! اين آخرين بار است كه مرا در اين موقعیّت، ديدار میكنيد، پس گوش فرا داريد و به سخنانم دل سپاريد و دستور پروردگارتان را فرمان بريد.
خداوند عزّوجلّ، پروردگار و ولیّ و صاحب اختيار و خداوندگار شماست و گذشته از او و پيامبرش – محمّد (ص) – همين من كه اكنون به پا خاسته و با شما سخن میگويم سپس بعد از من علی(ع) به امر خدا بر شما سمت ولايت و صاحب اختياری دارد و پس از او امامت و پيشوايی تا روز واپسين و تا آن هنگام كه خدا و پيامبرش را ديدار خواهيد كرد، در ذرّيه و نسل من كه از پشت علی(ع) هستند، قرار خواهد داشت.
جز آنچه خداوند، حلال كرده، حلال نيست و جز آنچه خداوند حرام فرموده حرام نيست و پروردگار، هر حلال و حرامی را به من معرفی كرده است و من نيز تمام آنچه خداوند از كتاب خود و حلال و حرامش، تعليم نموده است، به علی(ع) آموختهام.
ای مردم! دانشی نيست كه خداوند به من تعليم نكرده باشد، و من نيز هر چه كه تعليم گرفتهام به علی(ع)، اين امام پرهيزگاران و پارسايان آموختهام و ديگر دانشی نيست مگر آنكه به علی(ع) تعليم كردهام و اوست امام و راهنمای آشكار.
ای مردم! مبادا كه نسبت به او راه ضلالت و گمراهی سپريد و مبادا كه از او روی برتابيد و مبادا كه از ولايت و سرپرستی او و از اوامر و فرمانهايش به تكبّر، سر باز زنيد. اوست كه هادی به حق و نابود كننده باطل است و از نا پسنديدهها بازتان میدارد. اوست كه در راه خدا از سرزنش هيچ كس، پروا نمیكند و اوست نخستين كسی كه به خدا و پيامبرش ايمان آورد و جان خويش را فدای رسول الله كرد، در آن هنگامهها كه هيچ كس در كنار پيامبر باقی نماند، همچنان از او حمايت كرده و تنها رها ننمود و هم او بود كه در آن روزگار كه كسی را انديشه پرستش و اطاعت خدا نبود، در كنار پيامبر، پروردگار خود را پرستش و عبادت میكرد.
ای مردم! علی را برتر و والاتر از هر كس بدانيد كه خدايش از همه، والاتر و برتر دانسته است! و به ولايت او تمكين كنيد كه خدايش به ولايت بر شما منصوب فرموده است.
ای مردم! علی(ع)، امام و پيشوا از جانب حق تعالی است و خداوند توبه منكران ولايت او را هرگز نخواهد پذيرفت و هرگز آنان را مشمول عنايت و مغفرت خويش، قرار نخواهد داد و خداوند، بر خود حتم و لازم فرموده كه با آن كسان كه از فرمان علی(ع) سر بپيچند، چنين رفتار كند و پيوسته تا جهان، باقی و روزگار، در كار است، ايشان را در شكنجه و عذابی سخت و توان فرسا معذّب دارد.
پس مبادا كه از فرمانش معصيت كنيد كه به آتشی گرفتار خواهيد شد كه آدمی و سنگ، هيزم آنند و برای كافران فراهم گرديده است.
ای مردم! همه پيامبران پيشين و رسولان نخستين، مردم را به آمدن من بشارت دادهاند. من، خاتم پيامبران و رسولان خدايم و بر همه خلق آسمانها و زمينها حجّت و برهانم، هر كس در اين امر، ترديد كند، همچون كفّار جاهلیّت نخستين است و هر كس در سخنی از سخنان من شك نمايد، در حقيقت، به تمام سخنان من شك كرده است و چنين كس، مستحق بلا و مستوجب آتش خواهد بود.
ای مردم! خداوند متعال با اين فضيلتها كه بر من، مرحمت فرموده، بر من منّت نهاده و احسان كرده است (آری) خدايی جز او نيست و تا جهان، برقرار و روزگار پايدار است در هر حال ستايش و سپاس من، ويژه اوست.
ای مردم! علی(ع) را برتر از همه بدانيد كه گذشته از من، از هر مرد و زنی، برتر و والاتر است. (بدانيد) كه خداوند، به خاطر ماست كه به جهانيان، روزی میدهد و آفرينش بر پای و برقرار است؛هر آن كس كه اين سخن مرا انكار كند، ملعون و ملعون و مغضوب و مغضوب درگاه حق است.
هان. آگاه باشيد كه اين سخنان را، به يقين، جبرئيل از سوی حق تعالی به من خبر داده و گفته است كه: ((هر كس با علی(ع) به عداوت و دشمنی بر خيزد و ولايت و محبت او را در دل نگيرد، لعنت و خشم مرا نسبت به خود، فراهم كرده است))؛ پس هر كس بايد كه در كار خود بنگرد كه برای فردای خود، چه آماده نموده است؛ پس بايد كه از مخالفت با علی(ع) سخت بر حذر باشيد و مبادا كه پس از ثابت قدمی، پايتان بلغزد كه خداوند به هر چه كنيد، آگاه است.
ای مردم! علی(ع) همان كس است كه خدا در كتاب مجيد خود، به عنوان ((جنب الله)) از او ياد كرده و از زبان مبتلايان به دوزخ، فرموده است: ((يا حَسرَتا عَلی ما فرَّطتُ فی جَنبِ الله.))
ای مردم! در قرآن به تدبر و تفكر، نظر كنيد و در درك و فهم آيات آن بكوشيد، و به محكمات آن توجه كنيد و از متشابهاتش، پيروی می نماييد.
به خدا سوگند، غير از اين مرد كه هم اكنون دست او را گرفته و او را بر كشيدهام هرگز ديگری نيست كه بتواند دستورات قرآن را برای شما روشن كند و تفسير آيات آن را بيان نمايد، همين مردی كه اكنون بازوی او را گرفتهام و به شما اعلام میكنم كه: هر كس را من مولا و سرپرست و صاحب اختيارم، علی(ع) مولا و سرپرست و صاحب اختيار اوست؛ اين مرد، علی بن ابیطالب است، برادر و وصی من است، كه فرمان دوستی و ولايت او از جانب حق متعال بر من نازل گرديده است.
ای مردم! علی(ع) و آن پاكان از فرزندانم، ثقل اصغرند و قرآن، ثقل اكبر است، كه هر يك، از ديگری خبر میدهد و هر كدام، ديگری را تأييد و تصديق میكند؛ ميان اين دو ثقل و اين دو امر گرانقدر، جدايی نخواهند بود تا آنكه، قيامت در كنار حوض، به من برسند. ايشان امنای حق در ميان خلق و فرمانروايان او بر روی زميناند.
به هوش باشيد كه من، آنچه لازم بود، گفتم. به هوش باشيد كه مطلب و مقصود را ابلاغ كردم و به گوش شما رساندم. توضيح دادم كه اين امر، به دستور خداوند بود و من نيز از سوی او (عزّوجلّ) به شما ابلاغ نمودم. به هوش باشيد كه عنوان (اميرالمؤمنين) بر كسی جز برادر من روا نيست و اين سمت و مقام و فرمانروايی بر مسلمانان، پس از من، برای هيچ كس جز وی مجاز و حلال نيست.
معرفی علی بن ابيطالب(ع)
(رسول خدا (ص) در اين هنگام، بازوی علی(ع) بگرفت و او را بالا برده و به مردم نشان داد، تا آنجا كه پاهای وی، محاذی زانوی پيامبر (ص) میرسيد و پس از آن، به سخن ادامه داد):
ای مردم! اين علی(ع)، برادر و وصی من و مخزن علم و خليفه و جانشين من است بر امّت. علی(ع) مفسّر قرآن، كتاب خداست اوست كه مردم را به حق دعوت میكند و اوست كه به هرچه موجب رضا و خوشنودی خداست، عمل كننده است.
اوست كه دشمنان حق، در پيكار و ستيز و به فرمانبرداری و اطاعت از خدا، سخت كوش و باز دارنده مردمان از معاصی و نا فرمانيهاست. اوست خليفه و جانشين رسول خدا، اوست امير مؤمنان و پيشوا و هادی خلق خدا. اوست كه به امر خدا قاتل ((ناكثين)) و ((قاسطين)) و ((مارقين)) است.
(ای مردم!) آنچه میگويم به فرمان پروردگارم میگويم و اين خواست و دستور حق است كه هيچ سخنی از او، به دست من تغيير و تبديل نپذيرد؛ حال میگويم: خداوندا! هركس كه علی(ع) دوست میدارد، دوست بدار و هر كس كه با وی دشمن است، دشمن دار. خداوندا! هر كس كه علی(ع) انكار كند، لعنت كن و آن كس كه پذيرای حق او نباشد، به خشم و غضب خود، گرفتار ساز. خداوندا! اگر اكنون، علی(ع)، ولیّ تو را به خلافت و جانشينی خود معیّن كردم و امری كه موجب اگمال دين و اتمام نعمت تو بر اين مردم است، بيان كردم، همه و همه به فرمان تو بود اينك تو پسنديدهای برای ايشان و فرمودی: «وَ مَن یَبتَغِ غَيرَ الإسلامِ ديناً فَلَن یُقبَلَ مِنهُ وَ هُوَ فی الآخِرۀِ مِنَ الخاسِرينَ.»
خداوندا! تو را گواه میگيرم و كافيست گواهی تو كه من به وظايف تبليغ و رسالت خود عمل كردم.
اهمیّت مسأله امامت
ای مردم! خداوند عزّوجلّ، كمال دين شما را در امامت و پيشوايی علی(ع) قرار داده است؛ پس هر كس كه از او و جانشينان او از فرزندان من كه از صلب اويند تا واپسين روز جهان پيروی و اطاعت نكند، به حبط و نابودی اعمال گرفتار شده و در آتش دوزخ، جاودانه، معذّب خواهد بود، نه ديگر عذابش تخفيف يابد و نه مهلت و فرصت نجاتی به او داده شود.
ای مردم! اين علی(ع) است كه مرا بيش از هر كس ياری كرده و از همه بر من سزاوارتر است. از تمام مردم به من نزديكتر و از همه كس، نزد من محبوبتر و گرامیتر است.
خداوند عزّوجلّ و من از او راضی و خوشنوديم. آيهای در قرآن مُشعِر به رضايت حق از بندگان، نازل نشده مگر آن كه در شأن علی(ع) است و هر جا كه خداوند مؤمنين را مخاطب قرار داده، در درجه نخست، نظر به او داشته است. آيه مدحی نيست مگر آنكه در مورد اوست و بهشتی كه در سوره (( هَل أتی علی الانسان ياد شده، برای اوست، و در نزول آن ديگری جز او منظور نشده و ديگری جز او مدح و ستايش نشده و ديگری جز او مدح و ستايش نشده است.
ای مردم! علی(ع)، ناصر دين خدا و حامی پيامبر خداست، اوست پارسای پرهيزگار و طیّب و طاهر و رهنما و ره يافته.
پيامبرتان، بهترين پيامبر و وصیّ او بهترين وصیّ و پسرانش بهترين اوصياءاند.
ای مردم! ذریّه و نسل هر پيامبری از صلب خود اويند امّا ذریّه و نسل من از صلب علی(ع) هستند.
خطر انحراف و كار شكنی
ای مردم! شيطان به حسادت، آدم را از بهشت بيرون كرد، پس مبادا كه نسبت به علی u حسد ورزيد كه اعمالتان يكسره باطل شود و به لغزش و انحراف درافتيد؛ كه آدم صفوت الله تنها به سبب يك معصيت، به زمين فرو افتاد؛ پس بر شماست كه مراقب احوال خويشتن باشيد. شما كه در ميانتان، دشمن خدا نيز هست.
(ای مردم!) جز شقیِ واژگون بخت كسی با علی u كينه نمیورزد و جز پارسای پرهيزگار، مِهر علی(ع) در دل نمیگيرد و جز اهل ايمان و مخلصان بی ريا به علی(ع) ايمان نخواهند آوردو به خدا سوگند سوره/ وَالعَصر إِنَّ الإِنسانَ لَفی خُسرٍ ... ¤ در شأن علی(ع) نازل شده است.
ای مردم! خدا را گواه میگيرم كه در انجام وظايف رسالت فروگذار نكردم و بر پيامبر، جز ابلاغ فرمان حق، وظيفهای ديگر نيست.
ای مردم! نسبت به خداوند آنچنان كه شايسته است پرهيزگار باشيد مبادا كه جزء مسلمانی ديده از جهان فرو بنديد.
ای مردم! به خدا و پيامبرش باور آريد و به نوری كه با او نازل شده ايمان آوريد، پيش از آنكه خشم خدای شما را فرو گيرد و به مجازات، رخسارتان به عقب بازگردانده شود.
ای مردم! اين نور از جانب حق تعالی در من سرشته شده و بعد از آن در طينت علی(ع) و سپس در نسل او قرار داده شده تا آنگاه كه نوبت به امام قائم، مهدی(عج) رسد و اوست كه سرانجام، حق خدا و حقوق ما را از خواهد ستاند؛ كه خداوند عزّوجلّ ما را بر تمام مقصران و دشمنان و مخالفان و خائنان و معصيت كاران و ستمگران حجت قرار داده است.
ای مردم! به شما اعلام خطر میكنم، به هوش باشيد كه من فرستاده خدا به سوی شمايم و پيش از من رسولانی آمده و رفتهاند، آيا اگر من نيز از جهان بروم و يا كشته شوم، به راه پيشينيان خود، باز میگرديد؟! ولی هر آنكس كه به عقب باز گردد و به جاهليت اسلاف خود روی كند، زيانی به خداوند نخواهد رساند، امّا پروردگار، سپاسگذاران را پاداش نيكو مرحمت خواهد كرد ای مردم! بدانيد كه علی(ع) همان كسی است كه متّصف و موصوف به سپاسگذاری و شكيبايی است و پس از او فرزندان من كه از صلب اويند، به اين صفات مزیّن و ممتازند.
ای مردم! مسلمانیِ خود را بر خداوند منّت منهيد، كه موجب خشم و غضب پروردگار بر شما گردد و عذابی از سوی او به شما رسد، زيرا كه حق در كمين است.
ای مردم! چيزی نمیگذرد كه پس از من امامان و سردمدارانی پديد آيند كه خلق را به آتش و دوزخ فرا خوانند اما اين گروه را در روز قيامت يار و مددكاری نخواهد بود.
ای مردم! خدا و پيامبرش از اين كسان، متنفّر و بيزارند.
ای مردم! اينان و پيروان و يارانشان، جملگی، در پستترين دوزخ گرفتار خواهند شد، و چه بد جايگاهی است دوزخ، برای اين گروه كه به تكبر گراييدهاند. هشدار باشيد كه اينان همان ((ياران صحيفه)) اند (اما هر يك از شما بايد كه در نامه اعمال خود بنگرد گر چه مردم جر تنی چند، نامه عمل خود را از ياد بردهاند). ای مردم! من اين ولايت را به عنوان امامت و ارث تا روز قيامت، در ذريه و نسل خود قرار دادم و با اين كار وظيفهای را كه به آن مأمور بودم، به پايان بردم تا بر هر حاضر و غايب و بر هر كس كه شايد در اين انجمن بوده و يا در اين اجتماع حضور نداشته است و حتی بر آنان كه هنوز از مادر متولد نشدهاند، حجّت تمام باشد. بايد كه ماجرای امروز را حاضران به غائبان گزارش كنند و پدران به فرزندان تا واپسين روز خبر دهند. گر چه مدتی نخواهد گذشت كه (عدهای) اين امر را با غصب و ستم، از آن خود قرار خواهند داد و خدا آن غاصبان را لعنت كندو از رحمت خود، دور و مهجورشان سازد و در چنين حال، سزاوار اين عذاب گردند كه فرمود: «سَنُفرِغُ لَكُم أیُّهَا الثَّقَلانَ یُرسَلُ عَلَيكُما شُواظٌ مِن نارٍ وَ نُحاسٌ فَلا تَنتَصِران.»
ای مردم! خداوند شما را به حال خود رها نخواهد كرد تا آنكه پاك و پليد از يكديگر ممتاز گردند و خدا شما را بر اسرار پنهان، آگاهی نداده و نخواهد داد.
ای مردم! سرزمينی نيست مگر آنكه خداوند، مردم آن را در اثر تكذيب حق، هلاك كرده و چنانكه خود به اين معنی اشاره فرموده است: «وَ كَذلِكَ نُهلِكَ القُری وَ هِیَ ظالِمَۀٌ.»
و اين علی(ع) امام و پيشوای شما و ولیّ و صاحب اختيار شماست. كه خداوند، در مورد او تهديدها و وعدهها كرده و خدا وعدههای خود را انجام خواهد داد.
ای مردم! پيش از شما، اكثر مردم نخستين به گمراهی رفتند و خداوند ايشان را هلاك نمود و هم اوست هلاك كننده گروههايی كه از اين پس میآيند، همچنانكه فرمود: /ألَم نُهلِكِ الأوَّلينَ، ثُمَّ نُتبِعُهُمُ الاخِرينَ، كَذلِكَ نَفعَلُ بِالمُجرِمينَ، وَيلٌ یَومئذٍ لِلمُكَذِّبينَ ¤ .
ای مردم! خداوند، مرا به پارهای از امور امر كرده و از پارهای ديگر نهی فرموده است و من نيز علی(ع) را به آن امور، امر و نهی كردهام؛ پس در حقيقت، او اوامر و نواحی حق را از پروردگار خود اخذ نموده است؛ پس بايد كه گوش به فرمان او كنيد تا از سلامت برخوردار گرديد و دستورش را به اجرا گذاريد تا به راه هدايت رفته باشيد و از آنچه نهی میكند حذر كنيد تا به رشد و كمال رسيد و خويشتن را بدان گونه كه خواست اوست، باز سازيد و مبادا كه راههای ديگر شما را از پيمودن راه و رويه او باز دارد.
ای مردم! صراط مستقيم خداوند منم و شما به رعايت آن مأمور شدهايد و پس از من، علی(ع) و سپس فرزندانم كه از صلب اويند امامان و پيشوايان شمايند كه خلق را به راه راست هدايت میكنند و پيوسته روی به سوی حق دارند. (پس از آن سوره حمد را تا پايان تلاوت كرد و به ادامه سخن پرداخت:)
ای مردم! اين سوره (= حمد) در شأن من و علی(ع) و فرزندانش فرود آمد و شامل ايشان میگردد همچنين مخصوص آنهاست، ايشان، اوليای خدايند كه نه خوفی در دل دارند و نه اندوهی آزارشان دهد، بدانيد كه حزب الله پيروز است و در برابر، دشمنان علی، گروهی اهل شقاق و نفاق و كينه ورزانی متجاوز و برادران اهريمنند كه به منظور فريب و نيرنگ، سخنان بی مغز و آميخته به رنگ و ريا با يكديگر نجوا میكنند.
معرفی دوستان و دشمنان
ای مردم! دوستداران علی(ع) و فرزندانش، مردمی اهل ايمانند كه خداوند در كتاب خود از آنان بدينگونه ياد كرده است:
/لا تَجِدُ قَوماً یُؤمِنونَ بِاللهِ وَالیَومِ الاخِرِ یُوادُّونَ مَن حادَّ اللهَ وَ رَسُولَهَ ... ¤ (سوره مجادله، آيه 22) دوستداران علی و فرزندانش كسانی هستند كه نوشته شده در دلهايشان ايمان، و مدد نموده خداوند ايشان را بوسيله فرشتهای از سوی خودش و او وارد فرمايد ايشان را در باغهائيكه جاريست از زير آنها نهرهائی برای هميشه در آنجا میمانند. خداوند از ايشان راضی و ايشان از خداوند خوشنودند.
ايشان حزب خدا و آگاه باشيد كه حزب خدا رستگارانند!
خداوند عزّوجلّ در توصيف ايشان چنين فرموده است:
/ الَّذينَ آمَنُوا وَ لَم یَلبَسُوا ايمانَهُم بِظُلمٍ أولئِكَ لَهُمُ الأمنُ وَ هُم مُهتَدُونَ ¤.
و نيز میفرمايد: ((اينان در امن و امان، به بهشت داخل شوند و فرشتگان با فروتنی، سلامشان دهند و گويند: پاك و پاكيزهايد شما؛ پس جاودانه در بهشت ساكن شويد)).
آگاه باشيد دوستان ايشان كسانی هستند كه خداوند در توصيفشان در جای ديگر فرمايد: «ايشان، در امن و سلامت و بی حساب به بهشت وارد میشوند.»
و در مورد دشمنان ايشان فرموده است: «آگاه باشيد دشمنان آنها كسانی هستند كه به دوزخ در میافتند و غريو جهنم را كه میجوشد و میخروشد و صدايی كه از سوخت و سوز آن بر میخيزد، میشنوند.»
و نيز در قرآن آمده: كُلَّما دَخَلَت أمَّۀٌ لَعَنَت أختَها ¤.
همچنين درباره دشمنان آنها فرموده است: كُلَّما ألقِیَ فيها فَوجُ سَألَهُم خَزَنَتُها ألَم يأتِكُم نَذيرٌ، قالوا بَلی قَد جاءَنا نَذيرٌ فَكَذَّبنا وَ قُلنا ما نَزَّلَ اللهُ مِن شَیءٍ إِن أنتُم إِلّا فی ضَلالٍ كَبيرٍ ¤
آگاه باشيد كه دوستداران علی(ع) و فرزندانش به غيب ايمان دارند و از پروردگار خود در خشيت و هراسند. اين گروه را اجر و پاداشی عظيم خواهد بود.
ای مردم! ميان دوزخ و بهشت، تفاوتی بزرگ است.
دشمن ما همان است كه خداوند او را مذمّت و لعنت فرموده و دوستدار ما مورد مدح و ستايش و محبّت پروردگار است.
ای مردم! من، منذر و ترسانندهام و علی هادی و رهنماست.
ای مردم! من، پيامبرم و علی، وصی من است.
معرفی حضرت مهدی (عج)
آگاه باشيد البتّه! آخرين امام زمان قائمِ ((مهدی)) است.
آگاه باشيد او ياری كننده دين خداست. آگاه باشيد او انتقام گيرنده از ستمكاران است. آگاه باشيد او گشاينده دژهای استوار و ويرانگر قلعههای مستحكم است. آگاه باشيد او نابود كننده طوايف مشرك است. آگاه باشيد او منتقم خونهای ناحق ريخته اولياء خداست. آگاه باشيد او حامی دين خداست. آگاه باشيد او جرعه نوش دريای ژرف حقايق و معانی است. آگاه باشيد او معرِّف هر صاحب فضيلتی است به برترينش و هر نادان بی فضيلتی است به نادانيش. آگاه باشيد او برگزيده خدا و منتخب پروردگار عالم است. آگاه باشيد او وارث همه دانشها و محيط به همه علوم است. آگاه باشيد او خبر دهنده شئون خداوند و مراتب ايمان است. آگاه باشيد او رشيد و رهسپار صراط مستقيم و استوار است. آگاه باشيد او آن كسی است كه امور خلايق به او واگذار شده است. آگاه باشيد او آن كسی است كه گذشتگان به ظهور وی بشارت دادهاند. آگاه باشيد او حجّت پايدار خداوند است كه حجّت ديگری بعد از او نيست؛ زيرا حقّی نيست، كه با او نباشد و نوری نيست كه همراه او نباشد. آگاه باشيد اوست آنكه كسی بر او پيروز نمیشود و كسی را در برابر او نصرت نتوان كرد.
آگاه باشيد كه او ولّی خداست در گستره زمين و فرمانروای حق است در ميان خلايق و امين خداست در پيدا و پنهان.
طرح مسئله بيعت
ای مردم! آنچه لازم بود به شما فهماندم و برايتان توضيح دادم و اين علی(ع) است كه پس از من، تعليم و تفهيم شما را به عهده خواهد گرفت. آگاه باشيد از شما میخواهم كه پس از پايان خطابه (به نشان قبول و تمكين) نخست با من و سپس با علی(ع)، دست بيعت دهيد و ميثاق خود را استوار كنيد.
بدانيد كه من به خداوند تعهّد سپردهام و علی(ع) در برابر من تعهّد و بيعت نموده است و من، اكنون، از سوی حق تعالی از شما میخواهم كه با علی(ع) بيعت كنيد و بدانيد كه هر كس بيعت خود را بشكند، به زيان خويش اقدام كرده است: فَمَن نَكَثَ فإِنَّما یَنكُثُ عَلی نَفسِهِ ¤.
حج
ای مردم! حج و صفا و مروه از شعائر الهی است
/فَمَن حَجَّ أوِ اعتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيهِ أن یَطَّوَّفَ بِهِما¤.
ای مردم! حج خانه خدا كنيد كه هيچ خاندانی نيست كه به ان خانه وارد شود مگر آنكه بی نياز گردد و هيچ خانوادهای از اين خانه، رخ نتابيده، مگر آنكه به فقر و تهيدستی گرفتار آمده است. ای مردم! مؤمنی نيست كه در آن موقف كريم بايستد مگر آنكه خداوند از معاصی گذشته او چشم پوشی میكند. پس آنگاه كه حجَّش تمام شد زندگی و اعمال را از نو آغاز میكند.
ای مردم! زائران خانه خدا از سوی حق تعالی، مدد و نصرت میشوند و هزينه سفرشان در دنيا جبران و نيز اندوخته روز واپسين ايشان خواهد شد كه خداوند، پاداش نيكوكاران را تباه نخواهد فرمود.
ای مردم! خانه خدا را با اعتقاد كامل و با دقت و فهم درست زيارت كنيد و مباد كه بدون توبه و ترك گناهان گذشته خود، از آن مواقف شريف باز گرديد.
ای مردم! اقامه نماز و پرداخت زكات، بايد بر طبق دستور پروردگار و به همان روش كه او فرمان داده است، به عمل آيد و چنانچه با گذشت زمان، كوتاهی كنيد يا مسائل و معارف دين را فراموش نمائيد، اين علی(ع) ولیّ و سرپرست شما، مبیّن آن معارف و احكام برای شماست. همان كه خداوند عزّوجلّ، او را پس از من برای شما منصوب كرده و هم امامانی كه به جانشينی من و او از سوی حق تعالی تعيين گرديدهاند، پاسخگوی مسايل و مشكلات شما خواهند بود و بر آنچه نمیدانيد آگاهتان خواهد كرد.
احكام الهی
آگاه باشيد! حلال و حرام خدا، بيش از آن است كه بتوانم يك به يك بر شمارم و معرفی نمايم؛ چون چنين است، در يك كلام میگويم كه به حلالها امر میكنم و از حرامها نهی مینمايم و به منظور توضيح و تبيين آنها، مأمور شدهام كه از شما بيعت گيرم و دست تعهد و پيمان بفشارم كه آنچه از سوی حق تعالی درباره اميرالمؤمنين، علی(ع) و امامانی كه از نسل من و علی(ع) به جهان خواهند آمد، پذيرفته باشيد.
و مهدی(عج)، قائم امامان و قاضی به حق تا روز واپسين خواهد بود.
ای مردم! هر عمل حلالی كه به شما معرفی كردم و هر كار حرامی كه از آن نهی نمودم، از گفته خود باز نمیگردم و آن را تغيير نخواهم داد. اين امر را به خاطر بسپاريد و هرگز فراموش مكنيد و به ديگران نيز سفارش كنيد، مباد احكام مرا ديگرگون سازيد.
آگاه باشيد من سخن خود را مجدداً تأكيد میكنم كه: نماز را به پای داريد و زكات بدهيد، امر به معروف و نهی از منكر كنيد اما بدانيد كه سر آغاز هر امر به معروف و نهی از منكری اين است كه فرامين مرا بپذيريد و حاضران، آن را به غائبان، اطلاع دهيد و به اطاعت از اوامر من وادارشان كنيد. و از مخالفت با آنها بر حذرشان سازيد؛ زيرا كه اينها دستور خداوند عزّوجلّ و فرمان من است، و بدانيد كه بدون امام معصوم (و بی معرفت او) امر به معروف و نهی از منكر امكان پذير نيست.
تنها راه هدايت
ای مردم! اين قرآن است كه امامان پس از علی(ع) را از فرزندان و از نسل او معرفی كرده و من نيز به شما توضيح دادم كه علی از من و من از اويم. خداوند در كتاب خود فرموده است: وَ جَعَلَها كَلِمَۀً باقِیَۀً فی عَقِبِهِ ¤.
و من نيز گفتم: ((تا آن زمان كه دست تمسك به دامن اين دو امر گرانسنگ (يعنی كتاب خدا و عترت و خاندان من) زدهايد، هرگز به گمراهی و ضلالت دچار نخواهيد شد)).
ای مردم! تقوی را پيشه خود كنيد و از قيامت بينديشيد كه خداوند متعال فرمود: إِنَّ زَلزَلۀَ السّاعَۀِ شَیءٌ عَظيم¤.
ای مردم! به مرگ بينديشيد و از حساب و ميزان و محاكمه در پيشگاه پروردگار جهانيان غافل مباشيد و ثواب و عقاب و پاداش و كيفر رستاخيز را از خاطر مبريد، كه هر كس نيكی كند، پاداش يابد و هر كس دامن به بدی آلوده سازد، بهرهای از بهشت نخواهد داشت.
بيعت گرفتن
ای مردم! شما را از آن حد فزونتر است ك بتوانيد يك يك، با من دست بيعت دهيد در حالی كه به فرمان خدا، مأمورم كه از زبان هر يك از شما اعتراف گيرم كه منصب فرمانروايی و امارت بر مؤمنان را كه برای علی(ع) قرار دادهام پذيرفتهايد و نيز (مأمورم كه) در مورد قبول امامت و ولايت امامانی كه از نسل من و صلب علی(ع) میباشند، اقرار و بيعت گيرم. حال كه چنين است، همگان يك صدا و به زبان، بگوييد: (ای رسول خدا!) آنچه كه در ولايت و رهبری مطلق علی(ع) و امامان پس از وی كه از صلب اويند از جانب حق تعالی به ما ابلاغ كردی، شنيديم و در برابر آن مطيع و تسليميم و به آن امر راضی و خوشنوديم! اينك ما به دل و جان و به زبان و دستمان، نسبت به قبول ولايت با تو بيعت میكنيم و پيمان میبنديم كه با اين اعتقاد، زندگی كنيم و با آن بميريم و تا آن زمان كه سر از خاك برداريم، به آن پايبند بوده و هرگز در آن تغيير و تبديلی ندهيم و شك و ترديدی ننماييم و از سر پيمان خود بر نخيزيم و از خدا و پيامبرش و اميرالمؤمنين، علی(ع) و فرزندانش حسن و حسين و امامان ديگر كه از صلب علی(ع) به جهان آيند، فرمان بريم.
ای مردم! مقام و منزلتی كه حسن و حسين نزد خدا و رسول او دارند، گوشزدتان كرده و ابلاغ نموده و متوجهتان ساختم كه اين دو تن سرور جوانان اهل بهشتند و پی از من كه جدّ ايشانم و بعد از علی(ع)، منصب امامت خواهند داشت.
و (ای مردم!) بگوييد: ((در اين امر، مطيع خدا و پيامبرش و علی(ع)، و حسنين و امامان پس از ايشانيم. تو (ای پيامبر) در مورد ولايت اميرالمؤمنين از دل و جان با ما عهد و ميثاق بستی؛ از كسانی كه توفيق مصافحه يافتند به دست، و از آنها كه توفيق اين كار نيافتند، از زبانشان بيعت گرفتی. پيمان نموديم كه ديگری را به جای اين امر نگيريم و دل و جانمان به جانب ديگر روی ننمايد. خدا را در اين كار شاهد گرفتيم او به شهادت، كافی است و تو نيز (پيامبر) و همچنين همه مطيعان فرمان حق از حاضر و غائب و فرشتگان و جنود خدا و همه بندگان او را همگی را گواه و شاهد اين امر كرديم و خدا از هر شاهدی بزرگتر است.»
ای مردم! چه میگوييد؟ خداوند، هر آوازی را میشنود و از سرّ و پنهان همه آگاه است. (بدانيد) آن كس كه به راه هدايت رود، به سود خود رفته و آن كس كه به گمراهی گرايد، تنها به زيان خويش اقدام كرده است. چرا كه دست خدا فوق هر دستی و قدرتش برتر از هر قدرتی است.
ای مردم! از خدا بترسيد و پرهيزگاری پيشه كنيد و پيمان خود را با علی(ع) اميرالمؤمنين و با حسنين و امامان ديگر كه كلمه طيبه باقيهاند، استوار نماييد. هر كه در ين امر، مكر پردازد خدايش به هلاكت در افكند و آنكس كه بر عهد خود پای فشرده خدايش رحمت كند / فَمَن نَكَثَ فَإِنَّما یَنكُثُ عَلی نَفسِهِ.. .¤
ای مردم! آنچه به شما گفتم، باز گوييد و بر علی(ع)، با عنوان رسمی اميرالمؤمنين(ع) سلام دهيد. بگوييد: «پروردگارا دستورت را شنيديم و اطاعت كرديم تا از مرحمت و مغفرت تو بهرهمند شويم كه بازگشت همه به توست» و بگوييد: «سپاس خدای را كه به اين امر ما را هدايت و دلالت فرموده و اگر راهنمائيمان نمیكرد، ما، خود، به راه هدايت دست نمیيافتيم.»
ای مردم! فضايل و امتيازات علی بن ابيطالب و قدر و منزلتش نزد خداوند، كه در كتاب خدا نازل شده، بيشتر از آن است كه بتوانم در يك جلسه برايتان بر شمرم؛ پس هر كس كه از مناقب و فضايل او نزد شما مطلبی گويد، از او بپذيريد.
ای مردم! هر كس از خدا و پيامبر او و از علی(ع) و امامان و پيشوايانی كه معرفی كردم، فرمان بَرَد، به رستگاری بزرگی نايل آمده است.
ای مردم! رستگاران، كسانی هستند كه در بيعت با علی(ع) و پذيرش ولايت او و در ادای سلام بر وی به عنوان اميرالمؤمنين، مبادرت و سبقت جويند، اينان در بهشتِ نعمتها متنعّم خواهند بود.
ای مردم! سخنی گوييد كه موجب رضای خدا باشد: «فَإِن تَكفُرُوا أنتُم وَ مَن فِی الأرضِ جَميعاً فَلَن یَضُرَّ اللهَ شَيئاً ¤»
خداوندا! مردان و زنان با ايمان را بيامرز و كافران را به غضب خود گرفتار ساز و ستايش، خدای راست كه پروردگار جهانيان است.
در اين هنگام مردم، فرياد بر آوردند: «فرمان خدا و پيامبر خدا را شنيديم و با دل و زبان و دست مطيع و فرمانبرداريم. چون سخنان پيامبر، تمام شد، مردم بر گرد آن حضرت و اميرالمؤمنين(ع) سخت ازدحام كردند و هركس میخواست با ايشان، مصافحه و بيعت كند.»
گويند نخستين كسی كه موفق به مصافحه و بيعت شد، ابوبكر بود و پس از وی عمر و سپس عثمان بيعت كردند و به دنبال ايشان باقی مهاجران و انصار و ديگر مردمان، اقدام به بيعت كردند تا آنگاه كه وقت نماز مغرب رسيد. پيامبر در آن شب، نماز مغرب و عشا را پيوسته و در يك زمان به جای آورد.
در روايت است كه پيامبر (ص) با هر گروه كه به عنوان بيعت، مصافحه میكرد، میگفت: «ألحَمدُ للّهِ الَّذی فَصَّلَنا عَلی جَميعِ العالَمينَ.»
يعنی: «ستايش خدای را كه ما را بر همه جهانيان امتياز مرحمت فرمود.»
بزرگوار و بردبار و بخشنده ايست كه رحمتش همه چيز را فرا گرفته و منعمی است كه بر همه مخلوقات منت دارد.
در اجرای كيفر مجرمان شتاب نمیكند و به عذابی كه در خور آنند تعجيل نمینمايد. به اسرار نهان و به سويداء سينهها آگاه است و هيچ رازی از او پوشيده نيست و هيچ امر پنهانی او را به اشتباه نمیافكند.
بر همه اشياء، محيط و بر همه چيز، چيره و بر هر نيرويی غالب و بر هر كاری تواناست. نيست مانندی برايش و حال آن كه او پديد آورنده همه موجودات است از نيستی. جاودانی كه به عدل، پايدار است و خدايی جز او نيست. سرافراز و حكيم و والاتر از آنكه به ديدهها مشهود گردد و ليكن او هر ديدهای را در میيابد و بر هر چيز دقيق و آگاه است.
به ديده هيچ بيننده در نيامده تا وصفش ممكن شود و احدی را از چگونگی پيدا و پنهانش آگاهی نيست مگر به همان مقدار كه خود (عزّوجلّ) از خويشتن خبر داده است.
و گواهی میدهم: او خدايی است كه هستی، آكنده قداست اوست و آغازِ بی آغاز و انجام بی فرجام (همه هستی) به نور او احاطه شده است.
فرمانش بی مشورت مستشاری جاری و نافذ است و قضا و تقديرش بی مدد همكاری، بر كائنات حكومت دارد و در تدبير امر خلقش، هيچ نقص و بی نظمی نيست.
موجودات را بی آنكه نمونهای از پيش داشته باشد، ابتكار و خلقت فرمود و بدون كمك هيچ ياوری آنها را بيافريد و در اين هنگامه نه او را رنجی و نه نيازی به چاره سازی بود. به ايجاد خلق اراده نموده پس خلق، خلعت هستی يافتند و (به نور وجودش) آشكار شدند. پس اوست خدايی كه معبودی جز او نيست، آن (خدايی) كه به صنع خود، اتقان و استواری داد و در مصنوع خود، حسن و زيبايی نهاد. دادگريست كه هرگز ستم نكند و بزرگواريست كه كليه امور به او باز میگردد.
و گواهی میدهم اوست كه هستی در برابر قدرتش فروتن و در مقابل هيبتش سر افكنده و تسليم است.
اوست سلطان سلاطين و مالك همه ملكها و گرداننده افلاك و فرمانروای مهر و ماه كه هر يك تا زمانی مقدّر در كار گردشند. اوست كه چادر شب بر رخسار روز كشد و شب را در نور روز فراگير كند كه هر يك شتابان در جستجوی يكديگرند. اوست شكننده ستمكاران و زورگويان و نابود كننده شياطين پست و پليد.
نه او را ضدّی است و نه شريكی. يكتای بی نياز است. نه كسی زاده اوست و نه او زاده كسی و نه احدی همتا و مانند وی است معبودی يكتا و پروردگاری ارجمند است هر چه خواهد كند و ارادهاش بر جهان فرمانرواست. او بر هر چيز و به شمار همه چيز آگاه است. مرگ و زندگی، نيازمندی و بی نيازی به اراده او و خنده و گريه و منع و عطا به خواست اوست.
ملك و سلطنت، از آن او و ثنا و ستايش، ويژه او و خير و نيكی به خواست اوست و اوست كه بر هر كاری تواناست. شب را در روز، و روز را در شب فرو میبرد و خدايی جز او نيست. خدايی بس ارجمند و بسی بخشاينده. به خواهش بندگان، پاسخ میدهد و صاحب بخشش و عطای بزرگ است. به شمار نَفَس جانداران آگاه و پروردگار پری و آدمی است.
كاری بر او دشوار نيست و ناله فرياد خواهان او را به كاری وادار و ناگزير نمیسازد به ستوه نياورد او را اصرار اصرار كنندگان. نگهبان نيكان و توفيق بخش رستگان و سَروَر جهانيان است و آفريدگان را سزد كه به هر حال، در خوشی و سختی و در شدت و راحت سپاس او گويند و ستايش او كنند.
و اينك من، در هر دشواری و راحت و در هر سختی و سستی ستايشگر اويم و به او و فرشتگان و فرستادگان و كتب آسمانيش، ايمان دارم.
فرمانش را به جان شنوده و فرمان بردارم و در هر كار كه او را خشنود و راضی سازد، شتابندهام. به قضا و حكمش سر تسليم دارم و به اطاعت فرمانهايش مشتاق و از عقوبت و مجازاتش سخت در هراسم كه اوست خداوندی كه از حيلهاش، ايمن نتوان نشست با آنكه از ستمش جای هيچ بيم و نگرانی نيست. اعتراف میكنم كه بنده اويم و گواهی میدهم كه او پرورنده و پروردگار من است و آنچه را كه به من وحی فرموده، به مردم ابلاغ خواهم كرد. مبادا كه به سبب مسامحه در انجام وظيفه تبليغ، كوبه عذاب حق بر من فرود آيد، عذابی كه هيچ قدرتی را توانايی دفع آن نباشد كه چه بزرگ است نيرنگ او.
فرمان الهی
نيست معبودی جز او كه دستورم داده و اعلام كرده كه: << اگر در ابلاغ آنچه اينك بر تو فرو فرستادهام كوتاهی كنی، در حقيقت ، به هيچ يك از وظايف رسالت و ابلاغ من عمل نكردهای >> و هم او – تبارك و تعالی – حفظ و نگهداری مرا در برابر مخالفان تعهد و تضمين كرده و او مرا كفايت كنندهای بزرگوار است. و اينك اين است آن پيام كه بر من نازل فرموده: بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحيم، يا أیُّها الرَّسولُ بَلِّغ ما أنزلَ إلَيكَ مِن ربك (فی عَلیٍ) و إِن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَك وَاللهُ یَعصِمُكَ مِنَ النّاسِ ¤. ای مردم! من در ابلاغ آنچه كه بر حق بر من فرو فرستاده است، كوتاهی نكردهام و هم اكنون سبب نزول آن آيه را برايتان باز خواهم گفت: فرشته وحی خدا – جبرئيل u - سه بار بر من فرود آمده و از سوی حق تعالی، پروردگارم، فرمان داد تا در اين مكان به پا خيزم و سپيد و سياه مردم را رسماً آگاهی دهم، كه علی بن ابیطالب، برادر و وصی و جانشين من و امام پس از من است كه نسبتش به من، همان نسبت است كه هارون به موسی داشت، با اين تفاوت كه رسالت به من خاتمه يافته است و بعد از خداوند و رسولش، علی، ولیّ و صاحب اختيار شماست و پيش از اين هم خداوند در اين مورد آيهای ديگر از قرآن را نازل فرموده: «إنَّما وَلیُّكُمُ اللهُ وَ رَسولُهُ وَالَّذينَ امَنُوا الَّذينَ یُقيمُونَ الصَّلوةَ وَ یُؤتُونَ الزَّكوةَ وَ هُم راكِعونَ.»
علی بن ابیطالب، همان كسی است كه نماز به پای داشت و در حال ركوع، به نيازمند، صدقه داده است و او در هر حالی رضای خدا را میجويد.
از جبرئيل u خواستم كه از خداوند متعال معافیّت مرا از تبليغ اين مأموريت تقاضا كند؛ ای مردم چون میدانستم كه در ميان مردم پرهيزگاران، اندك و منافقان، بسيارند و از مفسده جويی گنه آلودگان و نيرنگ بازی آنان كه دين اسلام را به تمسخر و استهزاء گرفتهاند، آگاهی داشتم؛ همانها كه خداوند، در قرآن كريم، وصفشان كرده است:
/ یَقُولُونَ بِألسِنَتِهِم ما لَيسَ فی قُلُوبِهِم وَ یَحسَبُونَهُ هَیِّناً وَ هُوَ عِندَ اللهِ عَظيمً ¤ هنوز آن آزارها كه اين گروه بارها بر من روا داشتند، از خاطر نبردهام، تا آنجا كه به دليل ملازمت و مصاحبت فراوان علی با من و توجهی كه به او داشتم، به عيب جويی من برخاستند و مرا زود باور كه هر چه میشنود، بیانديشه میپذيرد، خواندند تا آنكه خداوند عزّوجلّ، اين آيه را نازل فرمود: «وَ مِنهُمُ الَّذينَ یُؤذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أذُنٌ قُل أذُنُ خَيرٌ لَكُم یُؤمِنُ بِاللهِ وَ یُؤمِنُ لِلمُؤمِنينَ.»
من هم اكنون میتوانم يك يك از اين گروه را به نام و نشان، معرفی كنم؛ ليكن به خدا سوگند كه من در مورد اين افراد بزرگوارانه رفتار كرده و میكنم.
ولی اينها همه خدای را از من راضی نمیسازد مگر آنكه وظيفه خود را در مورد مأموريتی كه از آيه شريفه ((يا أیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغ ما أنزِلَ إِلَيكَ ...)) يافتهام، به انجام برسانم.
((حال كه چنين است پس))
اعلام رسمی ولايت
ای مردم! بدانيد كه خداوند، علی بن ابیطالب را ولیّ و صاحب اختيار شما معیّن فرموده و او را امام و پيشوای واجبالاطاعه قرار داده است و فرمانش را بر همه مهاجران و انصار و پيروان ايمانی ايشان و بر هر بيابانی و شهری و بر هر عجم و عربی و هر بنده و آزادهای و بر هر صغير و كبيری و بر هر سياه و سپيدی و بر هر خداشناس موّحدی، فرض و واجب فرموده و اوامر او را مطاع و بر همه كس نافذ و لازمالاجرا مقرر فرموده است. هر كس با علی (ع) به مخالفت برخيزد، ملعون است و هر كس كه از او پيروی نمايد، مشمول عنايت و رحمت حق خواهد بود.
مؤمن كسی است كه به علی (ع) ايمان آورد و او را تصديق كند. مغفرت و رحمت خداوند شامل او و كسانی است كه سخن او را بشنوند و نسبت به فرمان او مطيع و تسليم باشند.
ای مردم! اين آخرين بار است كه مرا در اين موقعیّت، ديدار میكنيد، پس گوش فرا داريد و به سخنانم دل سپاريد و دستور پروردگارتان را فرمان بريد.
خداوند عزّوجلّ، پروردگار و ولیّ و صاحب اختيار و خداوندگار شماست و گذشته از او و پيامبرش – محمّد (ص) – همين من كه اكنون به پا خاسته و با شما سخن میگويم سپس بعد از من علی(ع) به امر خدا بر شما سمت ولايت و صاحب اختياری دارد و پس از او امامت و پيشوايی تا روز واپسين و تا آن هنگام كه خدا و پيامبرش را ديدار خواهيد كرد، در ذرّيه و نسل من كه از پشت علی(ع) هستند، قرار خواهد داشت.
جز آنچه خداوند، حلال كرده، حلال نيست و جز آنچه خداوند حرام فرموده حرام نيست و پروردگار، هر حلال و حرامی را به من معرفی كرده است و من نيز تمام آنچه خداوند از كتاب خود و حلال و حرامش، تعليم نموده است، به علی(ع) آموختهام.
ای مردم! دانشی نيست كه خداوند به من تعليم نكرده باشد، و من نيز هر چه كه تعليم گرفتهام به علی(ع)، اين امام پرهيزگاران و پارسايان آموختهام و ديگر دانشی نيست مگر آنكه به علی(ع) تعليم كردهام و اوست امام و راهنمای آشكار.
ای مردم! مبادا كه نسبت به او راه ضلالت و گمراهی سپريد و مبادا كه از او روی برتابيد و مبادا كه از ولايت و سرپرستی او و از اوامر و فرمانهايش به تكبّر، سر باز زنيد. اوست كه هادی به حق و نابود كننده باطل است و از نا پسنديدهها بازتان میدارد. اوست كه در راه خدا از سرزنش هيچ كس، پروا نمیكند و اوست نخستين كسی كه به خدا و پيامبرش ايمان آورد و جان خويش را فدای رسول الله كرد، در آن هنگامهها كه هيچ كس در كنار پيامبر باقی نماند، همچنان از او حمايت كرده و تنها رها ننمود و هم او بود كه در آن روزگار كه كسی را انديشه پرستش و اطاعت خدا نبود، در كنار پيامبر، پروردگار خود را پرستش و عبادت میكرد.
ای مردم! علی را برتر و والاتر از هر كس بدانيد كه خدايش از همه، والاتر و برتر دانسته است! و به ولايت او تمكين كنيد كه خدايش به ولايت بر شما منصوب فرموده است.
ای مردم! علی(ع)، امام و پيشوا از جانب حق تعالی است و خداوند توبه منكران ولايت او را هرگز نخواهد پذيرفت و هرگز آنان را مشمول عنايت و مغفرت خويش، قرار نخواهد داد و خداوند، بر خود حتم و لازم فرموده كه با آن كسان كه از فرمان علی(ع) سر بپيچند، چنين رفتار كند و پيوسته تا جهان، باقی و روزگار، در كار است، ايشان را در شكنجه و عذابی سخت و توان فرسا معذّب دارد.
پس مبادا كه از فرمانش معصيت كنيد كه به آتشی گرفتار خواهيد شد كه آدمی و سنگ، هيزم آنند و برای كافران فراهم گرديده است.
ای مردم! همه پيامبران پيشين و رسولان نخستين، مردم را به آمدن من بشارت دادهاند. من، خاتم پيامبران و رسولان خدايم و بر همه خلق آسمانها و زمينها حجّت و برهانم، هر كس در اين امر، ترديد كند، همچون كفّار جاهلیّت نخستين است و هر كس در سخنی از سخنان من شك نمايد، در حقيقت، به تمام سخنان من شك كرده است و چنين كس، مستحق بلا و مستوجب آتش خواهد بود.
ای مردم! خداوند متعال با اين فضيلتها كه بر من، مرحمت فرموده، بر من منّت نهاده و احسان كرده است (آری) خدايی جز او نيست و تا جهان، برقرار و روزگار پايدار است در هر حال ستايش و سپاس من، ويژه اوست.
ای مردم! علی(ع) را برتر از همه بدانيد كه گذشته از من، از هر مرد و زنی، برتر و والاتر است. (بدانيد) كه خداوند، به خاطر ماست كه به جهانيان، روزی میدهد و آفرينش بر پای و برقرار است؛هر آن كس كه اين سخن مرا انكار كند، ملعون و ملعون و مغضوب و مغضوب درگاه حق است.
هان. آگاه باشيد كه اين سخنان را، به يقين، جبرئيل از سوی حق تعالی به من خبر داده و گفته است كه: ((هر كس با علی(ع) به عداوت و دشمنی بر خيزد و ولايت و محبت او را در دل نگيرد، لعنت و خشم مرا نسبت به خود، فراهم كرده است))؛ پس هر كس بايد كه در كار خود بنگرد كه برای فردای خود، چه آماده نموده است؛ پس بايد كه از مخالفت با علی(ع) سخت بر حذر باشيد و مبادا كه پس از ثابت قدمی، پايتان بلغزد كه خداوند به هر چه كنيد، آگاه است.
ای مردم! علی(ع) همان كس است كه خدا در كتاب مجيد خود، به عنوان ((جنب الله)) از او ياد كرده و از زبان مبتلايان به دوزخ، فرموده است: ((يا حَسرَتا عَلی ما فرَّطتُ فی جَنبِ الله.))
ای مردم! در قرآن به تدبر و تفكر، نظر كنيد و در درك و فهم آيات آن بكوشيد، و به محكمات آن توجه كنيد و از متشابهاتش، پيروی می نماييد.
به خدا سوگند، غير از اين مرد كه هم اكنون دست او را گرفته و او را بر كشيدهام هرگز ديگری نيست كه بتواند دستورات قرآن را برای شما روشن كند و تفسير آيات آن را بيان نمايد، همين مردی كه اكنون بازوی او را گرفتهام و به شما اعلام میكنم كه: هر كس را من مولا و سرپرست و صاحب اختيارم، علی(ع) مولا و سرپرست و صاحب اختيار اوست؛ اين مرد، علی بن ابیطالب است، برادر و وصی من است، كه فرمان دوستی و ولايت او از جانب حق متعال بر من نازل گرديده است.
ای مردم! علی(ع) و آن پاكان از فرزندانم، ثقل اصغرند و قرآن، ثقل اكبر است، كه هر يك، از ديگری خبر میدهد و هر كدام، ديگری را تأييد و تصديق میكند؛ ميان اين دو ثقل و اين دو امر گرانقدر، جدايی نخواهند بود تا آنكه، قيامت در كنار حوض، به من برسند. ايشان امنای حق در ميان خلق و فرمانروايان او بر روی زميناند.
به هوش باشيد كه من، آنچه لازم بود، گفتم. به هوش باشيد كه مطلب و مقصود را ابلاغ كردم و به گوش شما رساندم. توضيح دادم كه اين امر، به دستور خداوند بود و من نيز از سوی او (عزّوجلّ) به شما ابلاغ نمودم. به هوش باشيد كه عنوان (اميرالمؤمنين) بر كسی جز برادر من روا نيست و اين سمت و مقام و فرمانروايی بر مسلمانان، پس از من، برای هيچ كس جز وی مجاز و حلال نيست.
معرفی علی بن ابيطالب(ع)
(رسول خدا (ص) در اين هنگام، بازوی علی(ع) بگرفت و او را بالا برده و به مردم نشان داد، تا آنجا كه پاهای وی، محاذی زانوی پيامبر (ص) میرسيد و پس از آن، به سخن ادامه داد):
ای مردم! اين علی(ع)، برادر و وصی من و مخزن علم و خليفه و جانشين من است بر امّت. علی(ع) مفسّر قرآن، كتاب خداست اوست كه مردم را به حق دعوت میكند و اوست كه به هرچه موجب رضا و خوشنودی خداست، عمل كننده است.
اوست كه دشمنان حق، در پيكار و ستيز و به فرمانبرداری و اطاعت از خدا، سخت كوش و باز دارنده مردمان از معاصی و نا فرمانيهاست. اوست خليفه و جانشين رسول خدا، اوست امير مؤمنان و پيشوا و هادی خلق خدا. اوست كه به امر خدا قاتل ((ناكثين)) و ((قاسطين)) و ((مارقين)) است.
(ای مردم!) آنچه میگويم به فرمان پروردگارم میگويم و اين خواست و دستور حق است كه هيچ سخنی از او، به دست من تغيير و تبديل نپذيرد؛ حال میگويم: خداوندا! هركس كه علی(ع) دوست میدارد، دوست بدار و هر كس كه با وی دشمن است، دشمن دار. خداوندا! هر كس كه علی(ع) انكار كند، لعنت كن و آن كس كه پذيرای حق او نباشد، به خشم و غضب خود، گرفتار ساز. خداوندا! اگر اكنون، علی(ع)، ولیّ تو را به خلافت و جانشينی خود معیّن كردم و امری كه موجب اگمال دين و اتمام نعمت تو بر اين مردم است، بيان كردم، همه و همه به فرمان تو بود اينك تو پسنديدهای برای ايشان و فرمودی: «وَ مَن یَبتَغِ غَيرَ الإسلامِ ديناً فَلَن یُقبَلَ مِنهُ وَ هُوَ فی الآخِرۀِ مِنَ الخاسِرينَ.»
خداوندا! تو را گواه میگيرم و كافيست گواهی تو كه من به وظايف تبليغ و رسالت خود عمل كردم.
اهمیّت مسأله امامت
ای مردم! خداوند عزّوجلّ، كمال دين شما را در امامت و پيشوايی علی(ع) قرار داده است؛ پس هر كس كه از او و جانشينان او از فرزندان من كه از صلب اويند تا واپسين روز جهان پيروی و اطاعت نكند، به حبط و نابودی اعمال گرفتار شده و در آتش دوزخ، جاودانه، معذّب خواهد بود، نه ديگر عذابش تخفيف يابد و نه مهلت و فرصت نجاتی به او داده شود.
ای مردم! اين علی(ع) است كه مرا بيش از هر كس ياری كرده و از همه بر من سزاوارتر است. از تمام مردم به من نزديكتر و از همه كس، نزد من محبوبتر و گرامیتر است.
خداوند عزّوجلّ و من از او راضی و خوشنوديم. آيهای در قرآن مُشعِر به رضايت حق از بندگان، نازل نشده مگر آن كه در شأن علی(ع) است و هر جا كه خداوند مؤمنين را مخاطب قرار داده، در درجه نخست، نظر به او داشته است. آيه مدحی نيست مگر آنكه در مورد اوست و بهشتی كه در سوره (( هَل أتی علی الانسان ياد شده، برای اوست، و در نزول آن ديگری جز او منظور نشده و ديگری جز او مدح و ستايش نشده و ديگری جز او مدح و ستايش نشده است.
ای مردم! علی(ع)، ناصر دين خدا و حامی پيامبر خداست، اوست پارسای پرهيزگار و طیّب و طاهر و رهنما و ره يافته.
پيامبرتان، بهترين پيامبر و وصیّ او بهترين وصیّ و پسرانش بهترين اوصياءاند.
ای مردم! ذریّه و نسل هر پيامبری از صلب خود اويند امّا ذریّه و نسل من از صلب علی(ع) هستند.
خطر انحراف و كار شكنی
ای مردم! شيطان به حسادت، آدم را از بهشت بيرون كرد، پس مبادا كه نسبت به علی u حسد ورزيد كه اعمالتان يكسره باطل شود و به لغزش و انحراف درافتيد؛ كه آدم صفوت الله تنها به سبب يك معصيت، به زمين فرو افتاد؛ پس بر شماست كه مراقب احوال خويشتن باشيد. شما كه در ميانتان، دشمن خدا نيز هست.
(ای مردم!) جز شقیِ واژگون بخت كسی با علی u كينه نمیورزد و جز پارسای پرهيزگار، مِهر علی(ع) در دل نمیگيرد و جز اهل ايمان و مخلصان بی ريا به علی(ع) ايمان نخواهند آوردو به خدا سوگند سوره/ وَالعَصر إِنَّ الإِنسانَ لَفی خُسرٍ ... ¤ در شأن علی(ع) نازل شده است.
ای مردم! خدا را گواه میگيرم كه در انجام وظايف رسالت فروگذار نكردم و بر پيامبر، جز ابلاغ فرمان حق، وظيفهای ديگر نيست.
ای مردم! نسبت به خداوند آنچنان كه شايسته است پرهيزگار باشيد مبادا كه جزء مسلمانی ديده از جهان فرو بنديد.
ای مردم! به خدا و پيامبرش باور آريد و به نوری كه با او نازل شده ايمان آوريد، پيش از آنكه خشم خدای شما را فرو گيرد و به مجازات، رخسارتان به عقب بازگردانده شود.
ای مردم! اين نور از جانب حق تعالی در من سرشته شده و بعد از آن در طينت علی(ع) و سپس در نسل او قرار داده شده تا آنگاه كه نوبت به امام قائم، مهدی(عج) رسد و اوست كه سرانجام، حق خدا و حقوق ما را از خواهد ستاند؛ كه خداوند عزّوجلّ ما را بر تمام مقصران و دشمنان و مخالفان و خائنان و معصيت كاران و ستمگران حجت قرار داده است.
ای مردم! به شما اعلام خطر میكنم، به هوش باشيد كه من فرستاده خدا به سوی شمايم و پيش از من رسولانی آمده و رفتهاند، آيا اگر من نيز از جهان بروم و يا كشته شوم، به راه پيشينيان خود، باز میگرديد؟! ولی هر آنكس كه به عقب باز گردد و به جاهليت اسلاف خود روی كند، زيانی به خداوند نخواهد رساند، امّا پروردگار، سپاسگذاران را پاداش نيكو مرحمت خواهد كرد ای مردم! بدانيد كه علی(ع) همان كسی است كه متّصف و موصوف به سپاسگذاری و شكيبايی است و پس از او فرزندان من كه از صلب اويند، به اين صفات مزیّن و ممتازند.
ای مردم! مسلمانیِ خود را بر خداوند منّت منهيد، كه موجب خشم و غضب پروردگار بر شما گردد و عذابی از سوی او به شما رسد، زيرا كه حق در كمين است.
ای مردم! چيزی نمیگذرد كه پس از من امامان و سردمدارانی پديد آيند كه خلق را به آتش و دوزخ فرا خوانند اما اين گروه را در روز قيامت يار و مددكاری نخواهد بود.
ای مردم! خدا و پيامبرش از اين كسان، متنفّر و بيزارند.
ای مردم! اينان و پيروان و يارانشان، جملگی، در پستترين دوزخ گرفتار خواهند شد، و چه بد جايگاهی است دوزخ، برای اين گروه كه به تكبر گراييدهاند. هشدار باشيد كه اينان همان ((ياران صحيفه)) اند (اما هر يك از شما بايد كه در نامه اعمال خود بنگرد گر چه مردم جر تنی چند، نامه عمل خود را از ياد بردهاند). ای مردم! من اين ولايت را به عنوان امامت و ارث تا روز قيامت، در ذريه و نسل خود قرار دادم و با اين كار وظيفهای را كه به آن مأمور بودم، به پايان بردم تا بر هر حاضر و غايب و بر هر كس كه شايد در اين انجمن بوده و يا در اين اجتماع حضور نداشته است و حتی بر آنان كه هنوز از مادر متولد نشدهاند، حجّت تمام باشد. بايد كه ماجرای امروز را حاضران به غائبان گزارش كنند و پدران به فرزندان تا واپسين روز خبر دهند. گر چه مدتی نخواهد گذشت كه (عدهای) اين امر را با غصب و ستم، از آن خود قرار خواهند داد و خدا آن غاصبان را لعنت كندو از رحمت خود، دور و مهجورشان سازد و در چنين حال، سزاوار اين عذاب گردند كه فرمود: «سَنُفرِغُ لَكُم أیُّهَا الثَّقَلانَ یُرسَلُ عَلَيكُما شُواظٌ مِن نارٍ وَ نُحاسٌ فَلا تَنتَصِران.»
ای مردم! خداوند شما را به حال خود رها نخواهد كرد تا آنكه پاك و پليد از يكديگر ممتاز گردند و خدا شما را بر اسرار پنهان، آگاهی نداده و نخواهد داد.
ای مردم! سرزمينی نيست مگر آنكه خداوند، مردم آن را در اثر تكذيب حق، هلاك كرده و چنانكه خود به اين معنی اشاره فرموده است: «وَ كَذلِكَ نُهلِكَ القُری وَ هِیَ ظالِمَۀٌ.»
و اين علی(ع) امام و پيشوای شما و ولیّ و صاحب اختيار شماست. كه خداوند، در مورد او تهديدها و وعدهها كرده و خدا وعدههای خود را انجام خواهد داد.
ای مردم! پيش از شما، اكثر مردم نخستين به گمراهی رفتند و خداوند ايشان را هلاك نمود و هم اوست هلاك كننده گروههايی كه از اين پس میآيند، همچنانكه فرمود: /ألَم نُهلِكِ الأوَّلينَ، ثُمَّ نُتبِعُهُمُ الاخِرينَ، كَذلِكَ نَفعَلُ بِالمُجرِمينَ، وَيلٌ یَومئذٍ لِلمُكَذِّبينَ ¤ .
ای مردم! خداوند، مرا به پارهای از امور امر كرده و از پارهای ديگر نهی فرموده است و من نيز علی(ع) را به آن امور، امر و نهی كردهام؛ پس در حقيقت، او اوامر و نواحی حق را از پروردگار خود اخذ نموده است؛ پس بايد كه گوش به فرمان او كنيد تا از سلامت برخوردار گرديد و دستورش را به اجرا گذاريد تا به راه هدايت رفته باشيد و از آنچه نهی میكند حذر كنيد تا به رشد و كمال رسيد و خويشتن را بدان گونه كه خواست اوست، باز سازيد و مبادا كه راههای ديگر شما را از پيمودن راه و رويه او باز دارد.
ای مردم! صراط مستقيم خداوند منم و شما به رعايت آن مأمور شدهايد و پس از من، علی(ع) و سپس فرزندانم كه از صلب اويند امامان و پيشوايان شمايند كه خلق را به راه راست هدايت میكنند و پيوسته روی به سوی حق دارند. (پس از آن سوره حمد را تا پايان تلاوت كرد و به ادامه سخن پرداخت:)
ای مردم! اين سوره (= حمد) در شأن من و علی(ع) و فرزندانش فرود آمد و شامل ايشان میگردد همچنين مخصوص آنهاست، ايشان، اوليای خدايند كه نه خوفی در دل دارند و نه اندوهی آزارشان دهد، بدانيد كه حزب الله پيروز است و در برابر، دشمنان علی، گروهی اهل شقاق و نفاق و كينه ورزانی متجاوز و برادران اهريمنند كه به منظور فريب و نيرنگ، سخنان بی مغز و آميخته به رنگ و ريا با يكديگر نجوا میكنند.
معرفی دوستان و دشمنان
ای مردم! دوستداران علی(ع) و فرزندانش، مردمی اهل ايمانند كه خداوند در كتاب خود از آنان بدينگونه ياد كرده است:
/لا تَجِدُ قَوماً یُؤمِنونَ بِاللهِ وَالیَومِ الاخِرِ یُوادُّونَ مَن حادَّ اللهَ وَ رَسُولَهَ ... ¤ (سوره مجادله، آيه 22) دوستداران علی و فرزندانش كسانی هستند كه نوشته شده در دلهايشان ايمان، و مدد نموده خداوند ايشان را بوسيله فرشتهای از سوی خودش و او وارد فرمايد ايشان را در باغهائيكه جاريست از زير آنها نهرهائی برای هميشه در آنجا میمانند. خداوند از ايشان راضی و ايشان از خداوند خوشنودند.
ايشان حزب خدا و آگاه باشيد كه حزب خدا رستگارانند!
خداوند عزّوجلّ در توصيف ايشان چنين فرموده است:
/ الَّذينَ آمَنُوا وَ لَم یَلبَسُوا ايمانَهُم بِظُلمٍ أولئِكَ لَهُمُ الأمنُ وَ هُم مُهتَدُونَ ¤.
و نيز میفرمايد: ((اينان در امن و امان، به بهشت داخل شوند و فرشتگان با فروتنی، سلامشان دهند و گويند: پاك و پاكيزهايد شما؛ پس جاودانه در بهشت ساكن شويد)).
آگاه باشيد دوستان ايشان كسانی هستند كه خداوند در توصيفشان در جای ديگر فرمايد: «ايشان، در امن و سلامت و بی حساب به بهشت وارد میشوند.»
و در مورد دشمنان ايشان فرموده است: «آگاه باشيد دشمنان آنها كسانی هستند كه به دوزخ در میافتند و غريو جهنم را كه میجوشد و میخروشد و صدايی كه از سوخت و سوز آن بر میخيزد، میشنوند.»
و نيز در قرآن آمده: كُلَّما دَخَلَت أمَّۀٌ لَعَنَت أختَها ¤.
همچنين درباره دشمنان آنها فرموده است: كُلَّما ألقِیَ فيها فَوجُ سَألَهُم خَزَنَتُها ألَم يأتِكُم نَذيرٌ، قالوا بَلی قَد جاءَنا نَذيرٌ فَكَذَّبنا وَ قُلنا ما نَزَّلَ اللهُ مِن شَیءٍ إِن أنتُم إِلّا فی ضَلالٍ كَبيرٍ ¤
آگاه باشيد كه دوستداران علی(ع) و فرزندانش به غيب ايمان دارند و از پروردگار خود در خشيت و هراسند. اين گروه را اجر و پاداشی عظيم خواهد بود.
ای مردم! ميان دوزخ و بهشت، تفاوتی بزرگ است.
دشمن ما همان است كه خداوند او را مذمّت و لعنت فرموده و دوستدار ما مورد مدح و ستايش و محبّت پروردگار است.
ای مردم! من، منذر و ترسانندهام و علی هادی و رهنماست.
ای مردم! من، پيامبرم و علی، وصی من است.
معرفی حضرت مهدی (عج)
آگاه باشيد البتّه! آخرين امام زمان قائمِ ((مهدی)) است.
آگاه باشيد او ياری كننده دين خداست. آگاه باشيد او انتقام گيرنده از ستمكاران است. آگاه باشيد او گشاينده دژهای استوار و ويرانگر قلعههای مستحكم است. آگاه باشيد او نابود كننده طوايف مشرك است. آگاه باشيد او منتقم خونهای ناحق ريخته اولياء خداست. آگاه باشيد او حامی دين خداست. آگاه باشيد او جرعه نوش دريای ژرف حقايق و معانی است. آگاه باشيد او معرِّف هر صاحب فضيلتی است به برترينش و هر نادان بی فضيلتی است به نادانيش. آگاه باشيد او برگزيده خدا و منتخب پروردگار عالم است. آگاه باشيد او وارث همه دانشها و محيط به همه علوم است. آگاه باشيد او خبر دهنده شئون خداوند و مراتب ايمان است. آگاه باشيد او رشيد و رهسپار صراط مستقيم و استوار است. آگاه باشيد او آن كسی است كه امور خلايق به او واگذار شده است. آگاه باشيد او آن كسی است كه گذشتگان به ظهور وی بشارت دادهاند. آگاه باشيد او حجّت پايدار خداوند است كه حجّت ديگری بعد از او نيست؛ زيرا حقّی نيست، كه با او نباشد و نوری نيست كه همراه او نباشد. آگاه باشيد اوست آنكه كسی بر او پيروز نمیشود و كسی را در برابر او نصرت نتوان كرد.
آگاه باشيد كه او ولّی خداست در گستره زمين و فرمانروای حق است در ميان خلايق و امين خداست در پيدا و پنهان.
طرح مسئله بيعت
ای مردم! آنچه لازم بود به شما فهماندم و برايتان توضيح دادم و اين علی(ع) است كه پس از من، تعليم و تفهيم شما را به عهده خواهد گرفت. آگاه باشيد از شما میخواهم كه پس از پايان خطابه (به نشان قبول و تمكين) نخست با من و سپس با علی(ع)، دست بيعت دهيد و ميثاق خود را استوار كنيد.
بدانيد كه من به خداوند تعهّد سپردهام و علی(ع) در برابر من تعهّد و بيعت نموده است و من، اكنون، از سوی حق تعالی از شما میخواهم كه با علی(ع) بيعت كنيد و بدانيد كه هر كس بيعت خود را بشكند، به زيان خويش اقدام كرده است: فَمَن نَكَثَ فإِنَّما یَنكُثُ عَلی نَفسِهِ ¤.
حج
ای مردم! حج و صفا و مروه از شعائر الهی است
/فَمَن حَجَّ أوِ اعتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيهِ أن یَطَّوَّفَ بِهِما¤.
ای مردم! حج خانه خدا كنيد كه هيچ خاندانی نيست كه به ان خانه وارد شود مگر آنكه بی نياز گردد و هيچ خانوادهای از اين خانه، رخ نتابيده، مگر آنكه به فقر و تهيدستی گرفتار آمده است. ای مردم! مؤمنی نيست كه در آن موقف كريم بايستد مگر آنكه خداوند از معاصی گذشته او چشم پوشی میكند. پس آنگاه كه حجَّش تمام شد زندگی و اعمال را از نو آغاز میكند.
ای مردم! زائران خانه خدا از سوی حق تعالی، مدد و نصرت میشوند و هزينه سفرشان در دنيا جبران و نيز اندوخته روز واپسين ايشان خواهد شد كه خداوند، پاداش نيكوكاران را تباه نخواهد فرمود.
ای مردم! خانه خدا را با اعتقاد كامل و با دقت و فهم درست زيارت كنيد و مباد كه بدون توبه و ترك گناهان گذشته خود، از آن مواقف شريف باز گرديد.
ای مردم! اقامه نماز و پرداخت زكات، بايد بر طبق دستور پروردگار و به همان روش كه او فرمان داده است، به عمل آيد و چنانچه با گذشت زمان، كوتاهی كنيد يا مسائل و معارف دين را فراموش نمائيد، اين علی(ع) ولیّ و سرپرست شما، مبیّن آن معارف و احكام برای شماست. همان كه خداوند عزّوجلّ، او را پس از من برای شما منصوب كرده و هم امامانی كه به جانشينی من و او از سوی حق تعالی تعيين گرديدهاند، پاسخگوی مسايل و مشكلات شما خواهند بود و بر آنچه نمیدانيد آگاهتان خواهد كرد.
احكام الهی
آگاه باشيد! حلال و حرام خدا، بيش از آن است كه بتوانم يك به يك بر شمارم و معرفی نمايم؛ چون چنين است، در يك كلام میگويم كه به حلالها امر میكنم و از حرامها نهی مینمايم و به منظور توضيح و تبيين آنها، مأمور شدهام كه از شما بيعت گيرم و دست تعهد و پيمان بفشارم كه آنچه از سوی حق تعالی درباره اميرالمؤمنين، علی(ع) و امامانی كه از نسل من و علی(ع) به جهان خواهند آمد، پذيرفته باشيد.
و مهدی(عج)، قائم امامان و قاضی به حق تا روز واپسين خواهد بود.
ای مردم! هر عمل حلالی كه به شما معرفی كردم و هر كار حرامی كه از آن نهی نمودم، از گفته خود باز نمیگردم و آن را تغيير نخواهم داد. اين امر را به خاطر بسپاريد و هرگز فراموش مكنيد و به ديگران نيز سفارش كنيد، مباد احكام مرا ديگرگون سازيد.
آگاه باشيد من سخن خود را مجدداً تأكيد میكنم كه: نماز را به پای داريد و زكات بدهيد، امر به معروف و نهی از منكر كنيد اما بدانيد كه سر آغاز هر امر به معروف و نهی از منكری اين است كه فرامين مرا بپذيريد و حاضران، آن را به غائبان، اطلاع دهيد و به اطاعت از اوامر من وادارشان كنيد. و از مخالفت با آنها بر حذرشان سازيد؛ زيرا كه اينها دستور خداوند عزّوجلّ و فرمان من است، و بدانيد كه بدون امام معصوم (و بی معرفت او) امر به معروف و نهی از منكر امكان پذير نيست.
تنها راه هدايت
ای مردم! اين قرآن است كه امامان پس از علی(ع) را از فرزندان و از نسل او معرفی كرده و من نيز به شما توضيح دادم كه علی از من و من از اويم. خداوند در كتاب خود فرموده است: وَ جَعَلَها كَلِمَۀً باقِیَۀً فی عَقِبِهِ ¤.
و من نيز گفتم: ((تا آن زمان كه دست تمسك به دامن اين دو امر گرانسنگ (يعنی كتاب خدا و عترت و خاندان من) زدهايد، هرگز به گمراهی و ضلالت دچار نخواهيد شد)).
ای مردم! تقوی را پيشه خود كنيد و از قيامت بينديشيد كه خداوند متعال فرمود: إِنَّ زَلزَلۀَ السّاعَۀِ شَیءٌ عَظيم¤.
ای مردم! به مرگ بينديشيد و از حساب و ميزان و محاكمه در پيشگاه پروردگار جهانيان غافل مباشيد و ثواب و عقاب و پاداش و كيفر رستاخيز را از خاطر مبريد، كه هر كس نيكی كند، پاداش يابد و هر كس دامن به بدی آلوده سازد، بهرهای از بهشت نخواهد داشت.
بيعت گرفتن
ای مردم! شما را از آن حد فزونتر است ك بتوانيد يك يك، با من دست بيعت دهيد در حالی كه به فرمان خدا، مأمورم كه از زبان هر يك از شما اعتراف گيرم كه منصب فرمانروايی و امارت بر مؤمنان را كه برای علی(ع) قرار دادهام پذيرفتهايد و نيز (مأمورم كه) در مورد قبول امامت و ولايت امامانی كه از نسل من و صلب علی(ع) میباشند، اقرار و بيعت گيرم. حال كه چنين است، همگان يك صدا و به زبان، بگوييد: (ای رسول خدا!) آنچه كه در ولايت و رهبری مطلق علی(ع) و امامان پس از وی كه از صلب اويند از جانب حق تعالی به ما ابلاغ كردی، شنيديم و در برابر آن مطيع و تسليميم و به آن امر راضی و خوشنوديم! اينك ما به دل و جان و به زبان و دستمان، نسبت به قبول ولايت با تو بيعت میكنيم و پيمان میبنديم كه با اين اعتقاد، زندگی كنيم و با آن بميريم و تا آن زمان كه سر از خاك برداريم، به آن پايبند بوده و هرگز در آن تغيير و تبديلی ندهيم و شك و ترديدی ننماييم و از سر پيمان خود بر نخيزيم و از خدا و پيامبرش و اميرالمؤمنين، علی(ع) و فرزندانش حسن و حسين و امامان ديگر كه از صلب علی(ع) به جهان آيند، فرمان بريم.
ای مردم! مقام و منزلتی كه حسن و حسين نزد خدا و رسول او دارند، گوشزدتان كرده و ابلاغ نموده و متوجهتان ساختم كه اين دو تن سرور جوانان اهل بهشتند و پی از من كه جدّ ايشانم و بعد از علی(ع)، منصب امامت خواهند داشت.
و (ای مردم!) بگوييد: ((در اين امر، مطيع خدا و پيامبرش و علی(ع)، و حسنين و امامان پس از ايشانيم. تو (ای پيامبر) در مورد ولايت اميرالمؤمنين از دل و جان با ما عهد و ميثاق بستی؛ از كسانی كه توفيق مصافحه يافتند به دست، و از آنها كه توفيق اين كار نيافتند، از زبانشان بيعت گرفتی. پيمان نموديم كه ديگری را به جای اين امر نگيريم و دل و جانمان به جانب ديگر روی ننمايد. خدا را در اين كار شاهد گرفتيم او به شهادت، كافی است و تو نيز (پيامبر) و همچنين همه مطيعان فرمان حق از حاضر و غائب و فرشتگان و جنود خدا و همه بندگان او را همگی را گواه و شاهد اين امر كرديم و خدا از هر شاهدی بزرگتر است.»
ای مردم! چه میگوييد؟ خداوند، هر آوازی را میشنود و از سرّ و پنهان همه آگاه است. (بدانيد) آن كس كه به راه هدايت رود، به سود خود رفته و آن كس كه به گمراهی گرايد، تنها به زيان خويش اقدام كرده است. چرا كه دست خدا فوق هر دستی و قدرتش برتر از هر قدرتی است.
ای مردم! از خدا بترسيد و پرهيزگاری پيشه كنيد و پيمان خود را با علی(ع) اميرالمؤمنين و با حسنين و امامان ديگر كه كلمه طيبه باقيهاند، استوار نماييد. هر كه در ين امر، مكر پردازد خدايش به هلاكت در افكند و آنكس كه بر عهد خود پای فشرده خدايش رحمت كند / فَمَن نَكَثَ فَإِنَّما یَنكُثُ عَلی نَفسِهِ.. .¤
ای مردم! آنچه به شما گفتم، باز گوييد و بر علی(ع)، با عنوان رسمی اميرالمؤمنين(ع) سلام دهيد. بگوييد: «پروردگارا دستورت را شنيديم و اطاعت كرديم تا از مرحمت و مغفرت تو بهرهمند شويم كه بازگشت همه به توست» و بگوييد: «سپاس خدای را كه به اين امر ما را هدايت و دلالت فرموده و اگر راهنمائيمان نمیكرد، ما، خود، به راه هدايت دست نمیيافتيم.»
ای مردم! فضايل و امتيازات علی بن ابيطالب و قدر و منزلتش نزد خداوند، كه در كتاب خدا نازل شده، بيشتر از آن است كه بتوانم در يك جلسه برايتان بر شمرم؛ پس هر كس كه از مناقب و فضايل او نزد شما مطلبی گويد، از او بپذيريد.
ای مردم! هر كس از خدا و پيامبر او و از علی(ع) و امامان و پيشوايانی كه معرفی كردم، فرمان بَرَد، به رستگاری بزرگی نايل آمده است.
ای مردم! رستگاران، كسانی هستند كه در بيعت با علی(ع) و پذيرش ولايت او و در ادای سلام بر وی به عنوان اميرالمؤمنين، مبادرت و سبقت جويند، اينان در بهشتِ نعمتها متنعّم خواهند بود.
ای مردم! سخنی گوييد كه موجب رضای خدا باشد: «فَإِن تَكفُرُوا أنتُم وَ مَن فِی الأرضِ جَميعاً فَلَن یَضُرَّ اللهَ شَيئاً ¤»
خداوندا! مردان و زنان با ايمان را بيامرز و كافران را به غضب خود گرفتار ساز و ستايش، خدای راست كه پروردگار جهانيان است.
در اين هنگام مردم، فرياد بر آوردند: «فرمان خدا و پيامبر خدا را شنيديم و با دل و زبان و دست مطيع و فرمانبرداريم. چون سخنان پيامبر، تمام شد، مردم بر گرد آن حضرت و اميرالمؤمنين(ع) سخت ازدحام كردند و هركس میخواست با ايشان، مصافحه و بيعت كند.»
گويند نخستين كسی كه موفق به مصافحه و بيعت شد، ابوبكر بود و پس از وی عمر و سپس عثمان بيعت كردند و به دنبال ايشان باقی مهاجران و انصار و ديگر مردمان، اقدام به بيعت كردند تا آنگاه كه وقت نماز مغرب رسيد. پيامبر در آن شب، نماز مغرب و عشا را پيوسته و در يك زمان به جای آورد.
در روايت است كه پيامبر (ص) با هر گروه كه به عنوان بيعت، مصافحه میكرد، میگفت: «ألحَمدُ للّهِ الَّذی فَصَّلَنا عَلی جَميعِ العالَمينَ.»
يعنی: «ستايش خدای را كه ما را بر همه جهانيان امتياز مرحمت فرمود.»
