صله ارحام از ديدگاه قرآن
يكى از سنتهاى شايسته، كه در اسلام بسيار مورد توجه است، صله ارحام و ديد و بازديد اقوام و آشنايان است كه اين موضوع مهم را از ديدگاه قرآن بررسی میكنيم.
يكى از سنتهاى شايسته، كه در اسلام بسيار مورد توجه است، صله ارحام و ديد و بازديد اقوام و آشنايان است كه اين موضوع مهم را از ديدگاه قرآن بررسی میكنيم.
خداوند ما را به صله ارحام بسيار سفارش كرده است. در قرآن كريم مىخوانيم« ... واتقوا الله الذى تساءلون به والارحام ان الله كان عليكم رقيبا» (نساء/1)؛ و بترسيد از خدایى كه به نام او از يكديگر مىپرسيد.(همگى به عظمت او اعتراف مىكنيد و هرگاه مىخواهيد از يكديگر چيزى بپرسيد و بگيريد، نام مقدس او را مطرح مىكنيد و مىگوييد تو را به خدا...) و از خويشاوندان بهراسيد كه مبادا قطع رابطه كنيد- همانا خداوند رقيب (و مراقب) شماست.
«والذين يصلون ما امرالله به ان يوصل و يخشون ربهم و يخافون الحساب... اولئك لهم عقبى الدار» (رعد/21 و 22)؛ عاقلان كسانى هستند كه آنچه خداوند متعال امر به پيوند آن كرده (مانند صله رحم و دوستى پدر و مادر و محبت اهل ايمان) اطاعت مىكنند و از خدا مىترسند و به سختى هنگام حساب مىانديشند ... اينها در عاقبت جايگاهى نيكو دارند.
«فهل عسيتم ان توليتم ان تفسدوا فىالارض و تقطعوا ارحامكم. اولئك الذين لعنهم الله فاصمهم و اعمى ابصار هم» (محمد/22- 23)؛ آيا شما(منافقان) اگر از فرمان خدا و اطاعت قرآن روى بگردانيد، يا در زمين فساد و قطع رحم كنيد، بازهم اميد (نجات) داريد. همين منافقان هستند كه خدا آنها را لعن كرده، گوش و چشمشان را كر و كور گردانيده است. در روايات
از آيات و روايات در میيابيم كه صله ارحام واجب است و قطع آن از گناهان بزرگ شمرده مىشود.
قرآن در موارد مختلف، قاطع رحم را ملعون و از رحمت الهى دور شمرده است. امام سجاد(ع) فرمود: «... از همنشينى با كسى كه از خويشانش بريده است بپرهيز» امام صادق (ع) فرمود: از «خالقه» بپرهيزيد؛ زيرا انسان را نابود مىسازد. راوى پرسيد: «خالقه» چيست؟ امام فرمود: قطع رحم
امام باقر(ع) مىفرمايد: رسول خدا (ص) فرمود: به حاضران و غايبان امتم و كسانى كه هنوز به دنيا نيامدهاند تا روز قيامت، سفارش مىكنم به خويشان خود بپيوندند، هرچند ميان ايشان به اندازه يك سال راه رفتن فاصله باشد. همانا صله ارحام از امورى است كه خداى متعال آن را بخشى از دين قرار داده است.
طلحة بن زيد از امام صادق(ع) چنين نقل كرده است: مردى از قبيله «خثعم» خدمت رسول خدا(ص) رسيد و عرض كرد: برترين چيز در اسلام چيست؟ فرمود: ايمان به خداوند. پرسيد: بعد از آن چيست؟ پاسخ داد: صله رحم. عرض كرد: بعد از آن چيست؟ فرمود: امر به معروف و نهى از منكر. پرسيد: مبغوضترين اعمال نزد خداوند كدام است؟ پاسخ داد: براى خدا شريك قرار دادن. عرض كرد: پس از آن كدام است؟ فرمود: گسستن از خويشاوندان. پرسيد: پس از آن چيست؟ پاسخ داد: به بديها دستور دادن و از خوبيها نهى كردن.
پرسش اصلى در اين بحث اين است ارحام و اقوام چه كسانى هستند؛ پيوند با آنها چگونه بر قرار مىشود؛ و قطع رحم با چه كارى تحقق مىيابد؟ در مرحله بعد بايد تحقيق كرد كه وظيفه ما در برابر برخى از اقوام چيست؟
در شرع مقدس اسلام معناى خاصى براى «ارحام» ذكر نشده و مراد از «ارحام» معناى «عرفى» آن است؛ يعنى مطلق نزديكان و بستگان. بنابراين خويشاوندان پدرى و مادرى را هر چند با چند واسطه باشد، شامل مىشود و فرزندان و خويشان آنها را نيز در برمىگيرد.
در اسلام براى چيزهایى كه سبب پيوند با خويشان مىگردد، حد خاصى تعيين نشده؛ بلكه به فهم عمومى بستگى دارد. در عادات و سنتهاى مردم نزديك يا دور بودن بستگان تفاوت دارد. ممكن است عملى نسبت به يكى از نزديكان پيوند به شمار آيد، اما نسبت به ديگرى كه نزديكتر است، قطع رابطه باشد. در موارد ترديد، بايد جانب احتياط را مراعات كرد تا مبادا مرتكب گناه كبيره قطع رحم شويم.
پيامبر گرامى اسلام(ص) مىفرمايد:«پيوند با خويشان را حفظ كنيد، هر چند با سلام كردن باشد.»
كمترين چيزى كه به وسيله آن اين پيوند برقرار مىشود، رفت و آمد و سلام كردن است. اما در بعضى از موارد اكتفا به اين مقدار كافى نيست؛ براى مثال اگر يكى از اقوام فقير باشد و ديگرى ثروتمند، صله رحم به وسيله كمكهاى مالى و دفع ضرر از آنها تحقق مىيابد؛ و اگر هيچ توجهى به مشكلات اقوام نداشته باشد؛ قطع رحم كرده است. در نتيجه تحقق صله رحم به اوضاع و احوال و موقعيت و زمان بستگى دارد. هديه دادن، دلجویى كردن، ديد و باز ديد، خوددارى از آزار، تمسخر و تحقير نكردن، عيادت هنگام بيمارى، شركت در مجالس شادى و غم، پذيرفتن دعوت در اعياد و ميهمانیها و هر كارى كه سبب مىشود مردم بگويند اينان ارتباط خانوادگى شايستهاى دارند، سبب تحقق صله رحم است.
قهر كردن، جواب سلام ندادن، ترش رویى، شركت نكردن در محافل، كمك نكردن در گرفتاریها، گلههاى نابهجا و امثال آن به قطع رحم و گسستن پيوند مىانجامد.
امام صادق(ع) مىفرمايد: پيوند با خويشان را هر چند با دادن ظرفى آب، حفظ كن. برترين چيزى كه اين پيوند را نگه مىدارد، خوددارى از آزار بستگان است. صله رحم مرگ را به تأخير مىاندازد. محبوبيت به وجود مىآورد.
چنانچه بعضى از اقوام قطع رابطه كنند، باز هم جدا شدن و قطع ارتباط با آنها جايز نيست. اميرمؤمنان(ع) مىفرمايد «صلوا ارحامكم و ان قطعوكم» با ارحام ارتباط داشته باشيد، هرچند آنها از شما بريده باشند.
مردى در محضر امام صادق(ع) از بستگانش شكوه كرد. حضرت فرمود: خشم خود را فرو ببر و به آنها نيكى كن. عرض كرد: آنها با من چنين و چنان مىكنند. (و رعايت حالم را نمىكنند) حضرت فرمودند: آيا تو هم مىخواهى مثل آنها قطع رحم كنى و به آنها احسان نكنى؟! اگر چنين كنى، خداوند متعال(در دنيا و آخرت) نظر لطفش را از شما بر مىدارد.
داود رقى مىگويد: خدمت امام صادق (ع) نشسته بودم. ناگاه فرمود: اى داود، روز پنج شنبه كه اعمال شما(شيعيان) بر من عرضه شد، در ميان كارهاى تو عملى مرا خوشحال كرد و آن اين بود كه تو نسبت به پسر عمويت صله رحم انجام دادى. همانا اين پيوند تو، در برابر قطع ارتباط او، سبب نزديك شدن مرگ اوست.
داود رقى مىگويد: پسر عمویى داشتم كه معاند و خبيث بود. متوجه شدم در گرفتارى و پريشانى است. پيش از آن كه به سوى مكه حركت كنم، مقدارى پول برايش فرستادم تا زندگىاش تدمين شود. چون به مدينه آمدم، امام صادق(ع) اين چنين مرا با خبر كرد.
پيامبر گرامى اسلام(ص) و امامان معصوم(ع) براى صله رحم آثار و فوايد بسيار ذكر كردهاند. بخشى از آن عبارتاست از محبوبيت نزد خداوند، بهرهمند شدن از پشتيبانى خداوند، افزايش روزى، طول عمر، ورود به بهشت، برطرف شدن فقر و بيچارگى، آباد شدن شهرها، آسان شدن حساب در قيامت و پاك شدن از گناه، نجات از مرگهاى ناهنجار، محبوبيت در خانواده و... .
بعضى از رواياتى كه در آنها به اين آثار اشاره شده را در اينجا میآوريم. پيامبر گرامى اسلام (ص) فرمودند: هر كس براى من يك چيز را ضمانت كند من براى او چهار چيز را ضمانت خواهم كرد. صله رحم انجام دهد. خداوند او را دوست دارد؛ روزىاش را توسعه مىدهد؛عمرش را طولانى مىسازد و او را در بهشتى كه وعده داده وارد مىكند.
عبدالله بن طلحه مىگويد: از امام صادق(ع) شنيدم كه فرمود «شخصى خدمت پيامبر اكرم (ص) آمد و عرض كرد: خويشانى دارم كه من با آنها ارتباط دارم، ولى آنها مرا مىآزارند؛ قصد دارم از آنها جدا شوم. حضرت فرمودند «هركس تو را محروم ساخت، تو او را محروم نكن؛ هركس از تو بريد و جدا شد، تو با او قطع رابطه نكن و هر كس به تو ستم كرد، عفوش كن. اگر چنين كردى، خداوند عزوجل پشتيبانت خواهد بود.
امام صادق(ع) فرمود: صله رحم، خلق را نيكو، آدم را سخاوتمند و نفس را پاكيزه مىسازد.
آن حضرت همچنين فرمودند: صله رحم، مرگ را به تأخير مىاندازد؛ سبب دوستى در خانواده مىشود؛ حساب قيامت را آسان مىكند و از گناهان آدمى مىكاهد. پس با خويشان خود پيوند بر قرار كنيد و به برادرانتان نيكى كنيد، هر چند با خوب سلام كردن و جواب سلام دادن باشد.
خداوند ما را به صله ارحام بسيار سفارش كرده است. در قرآن كريم مىخوانيم« ... واتقوا الله الذى تساءلون به والارحام ان الله كان عليكم رقيبا» (نساء/1)؛ و بترسيد از خدایى كه به نام او از يكديگر مىپرسيد.(همگى به عظمت او اعتراف مىكنيد و هرگاه مىخواهيد از يكديگر چيزى بپرسيد و بگيريد، نام مقدس او را مطرح مىكنيد و مىگوييد تو را به خدا...) و از خويشاوندان بهراسيد كه مبادا قطع رابطه كنيد- همانا خداوند رقيب (و مراقب) شماست.
«والذين يصلون ما امرالله به ان يوصل و يخشون ربهم و يخافون الحساب... اولئك لهم عقبى الدار» (رعد/21 و 22)؛ عاقلان كسانى هستند كه آنچه خداوند متعال امر به پيوند آن كرده (مانند صله رحم و دوستى پدر و مادر و محبت اهل ايمان) اطاعت مىكنند و از خدا مىترسند و به سختى هنگام حساب مىانديشند ... اينها در عاقبت جايگاهى نيكو دارند.
«فهل عسيتم ان توليتم ان تفسدوا فىالارض و تقطعوا ارحامكم. اولئك الذين لعنهم الله فاصمهم و اعمى ابصار هم» (محمد/22- 23)؛ آيا شما(منافقان) اگر از فرمان خدا و اطاعت قرآن روى بگردانيد، يا در زمين فساد و قطع رحم كنيد، بازهم اميد (نجات) داريد. همين منافقان هستند كه خدا آنها را لعن كرده، گوش و چشمشان را كر و كور گردانيده است. در روايات
از آيات و روايات در میيابيم كه صله ارحام واجب است و قطع آن از گناهان بزرگ شمرده مىشود.
قرآن در موارد مختلف، قاطع رحم را ملعون و از رحمت الهى دور شمرده است. امام سجاد(ع) فرمود: «... از همنشينى با كسى كه از خويشانش بريده است بپرهيز» امام صادق (ع) فرمود: از «خالقه» بپرهيزيد؛ زيرا انسان را نابود مىسازد. راوى پرسيد: «خالقه» چيست؟ امام فرمود: قطع رحم
امام باقر(ع) مىفرمايد: رسول خدا (ص) فرمود: به حاضران و غايبان امتم و كسانى كه هنوز به دنيا نيامدهاند تا روز قيامت، سفارش مىكنم به خويشان خود بپيوندند، هرچند ميان ايشان به اندازه يك سال راه رفتن فاصله باشد. همانا صله ارحام از امورى است كه خداى متعال آن را بخشى از دين قرار داده است.
طلحة بن زيد از امام صادق(ع) چنين نقل كرده است: مردى از قبيله «خثعم» خدمت رسول خدا(ص) رسيد و عرض كرد: برترين چيز در اسلام چيست؟ فرمود: ايمان به خداوند. پرسيد: بعد از آن چيست؟ پاسخ داد: صله رحم. عرض كرد: بعد از آن چيست؟ فرمود: امر به معروف و نهى از منكر. پرسيد: مبغوضترين اعمال نزد خداوند كدام است؟ پاسخ داد: براى خدا شريك قرار دادن. عرض كرد: پس از آن كدام است؟ فرمود: گسستن از خويشاوندان. پرسيد: پس از آن چيست؟ پاسخ داد: به بديها دستور دادن و از خوبيها نهى كردن.
پرسش اصلى در اين بحث اين است ارحام و اقوام چه كسانى هستند؛ پيوند با آنها چگونه بر قرار مىشود؛ و قطع رحم با چه كارى تحقق مىيابد؟ در مرحله بعد بايد تحقيق كرد كه وظيفه ما در برابر برخى از اقوام چيست؟
در شرع مقدس اسلام معناى خاصى براى «ارحام» ذكر نشده و مراد از «ارحام» معناى «عرفى» آن است؛ يعنى مطلق نزديكان و بستگان. بنابراين خويشاوندان پدرى و مادرى را هر چند با چند واسطه باشد، شامل مىشود و فرزندان و خويشان آنها را نيز در برمىگيرد.
در اسلام براى چيزهایى كه سبب پيوند با خويشان مىگردد، حد خاصى تعيين نشده؛ بلكه به فهم عمومى بستگى دارد. در عادات و سنتهاى مردم نزديك يا دور بودن بستگان تفاوت دارد. ممكن است عملى نسبت به يكى از نزديكان پيوند به شمار آيد، اما نسبت به ديگرى كه نزديكتر است، قطع رابطه باشد. در موارد ترديد، بايد جانب احتياط را مراعات كرد تا مبادا مرتكب گناه كبيره قطع رحم شويم.
پيامبر گرامى اسلام(ص) مىفرمايد:«پيوند با خويشان را حفظ كنيد، هر چند با سلام كردن باشد.»
كمترين چيزى كه به وسيله آن اين پيوند برقرار مىشود، رفت و آمد و سلام كردن است. اما در بعضى از موارد اكتفا به اين مقدار كافى نيست؛ براى مثال اگر يكى از اقوام فقير باشد و ديگرى ثروتمند، صله رحم به وسيله كمكهاى مالى و دفع ضرر از آنها تحقق مىيابد؛ و اگر هيچ توجهى به مشكلات اقوام نداشته باشد؛ قطع رحم كرده است. در نتيجه تحقق صله رحم به اوضاع و احوال و موقعيت و زمان بستگى دارد. هديه دادن، دلجویى كردن، ديد و باز ديد، خوددارى از آزار، تمسخر و تحقير نكردن، عيادت هنگام بيمارى، شركت در مجالس شادى و غم، پذيرفتن دعوت در اعياد و ميهمانیها و هر كارى كه سبب مىشود مردم بگويند اينان ارتباط خانوادگى شايستهاى دارند، سبب تحقق صله رحم است.
قهر كردن، جواب سلام ندادن، ترش رویى، شركت نكردن در محافل، كمك نكردن در گرفتاریها، گلههاى نابهجا و امثال آن به قطع رحم و گسستن پيوند مىانجامد.
امام صادق(ع) مىفرمايد: پيوند با خويشان را هر چند با دادن ظرفى آب، حفظ كن. برترين چيزى كه اين پيوند را نگه مىدارد، خوددارى از آزار بستگان است. صله رحم مرگ را به تأخير مىاندازد. محبوبيت به وجود مىآورد.
چنانچه بعضى از اقوام قطع رابطه كنند، باز هم جدا شدن و قطع ارتباط با آنها جايز نيست. اميرمؤمنان(ع) مىفرمايد «صلوا ارحامكم و ان قطعوكم» با ارحام ارتباط داشته باشيد، هرچند آنها از شما بريده باشند.
مردى در محضر امام صادق(ع) از بستگانش شكوه كرد. حضرت فرمود: خشم خود را فرو ببر و به آنها نيكى كن. عرض كرد: آنها با من چنين و چنان مىكنند. (و رعايت حالم را نمىكنند) حضرت فرمودند: آيا تو هم مىخواهى مثل آنها قطع رحم كنى و به آنها احسان نكنى؟! اگر چنين كنى، خداوند متعال(در دنيا و آخرت) نظر لطفش را از شما بر مىدارد.
داود رقى مىگويد: خدمت امام صادق (ع) نشسته بودم. ناگاه فرمود: اى داود، روز پنج شنبه كه اعمال شما(شيعيان) بر من عرضه شد، در ميان كارهاى تو عملى مرا خوشحال كرد و آن اين بود كه تو نسبت به پسر عمويت صله رحم انجام دادى. همانا اين پيوند تو، در برابر قطع ارتباط او، سبب نزديك شدن مرگ اوست.
داود رقى مىگويد: پسر عمویى داشتم كه معاند و خبيث بود. متوجه شدم در گرفتارى و پريشانى است. پيش از آن كه به سوى مكه حركت كنم، مقدارى پول برايش فرستادم تا زندگىاش تدمين شود. چون به مدينه آمدم، امام صادق(ع) اين چنين مرا با خبر كرد.
پيامبر گرامى اسلام(ص) و امامان معصوم(ع) براى صله رحم آثار و فوايد بسيار ذكر كردهاند. بخشى از آن عبارتاست از محبوبيت نزد خداوند، بهرهمند شدن از پشتيبانى خداوند، افزايش روزى، طول عمر، ورود به بهشت، برطرف شدن فقر و بيچارگى، آباد شدن شهرها، آسان شدن حساب در قيامت و پاك شدن از گناه، نجات از مرگهاى ناهنجار، محبوبيت در خانواده و... .
بعضى از رواياتى كه در آنها به اين آثار اشاره شده را در اينجا میآوريم. پيامبر گرامى اسلام (ص) فرمودند: هر كس براى من يك چيز را ضمانت كند من براى او چهار چيز را ضمانت خواهم كرد. صله رحم انجام دهد. خداوند او را دوست دارد؛ روزىاش را توسعه مىدهد؛عمرش را طولانى مىسازد و او را در بهشتى كه وعده داده وارد مىكند.
عبدالله بن طلحه مىگويد: از امام صادق(ع) شنيدم كه فرمود «شخصى خدمت پيامبر اكرم (ص) آمد و عرض كرد: خويشانى دارم كه من با آنها ارتباط دارم، ولى آنها مرا مىآزارند؛ قصد دارم از آنها جدا شوم. حضرت فرمودند «هركس تو را محروم ساخت، تو او را محروم نكن؛ هركس از تو بريد و جدا شد، تو با او قطع رابطه نكن و هر كس به تو ستم كرد، عفوش كن. اگر چنين كردى، خداوند عزوجل پشتيبانت خواهد بود.
امام صادق(ع) فرمود: صله رحم، خلق را نيكو، آدم را سخاوتمند و نفس را پاكيزه مىسازد.
آن حضرت همچنين فرمودند: صله رحم، مرگ را به تأخير مىاندازد؛ سبب دوستى در خانواده مىشود؛ حساب قيامت را آسان مىكند و از گناهان آدمى مىكاهد. پس با خويشان خود پيوند بر قرار كنيد و به برادرانتان نيكى كنيد، هر چند با خوب سلام كردن و جواب سلام دادن باشد.
