استشهادات شعری در منابع نخستين اسلام، به فهم قرآن كمك نمیكند
گروه انديشه: زبان شعرايی كه استشهادات شعری متون اسلامی را سرودهاند با زبان قبيله قريش كه قرآن به زبان آنان نازل شده، متفاوت است؛ از اينرو میتوان به جرأت بيان كرد كه ابياتی كه در شرح كلمات قرآن از سوی شعرای قبايل غير قريش آمده است، نمیتواند به فهم قرآن كمك كند.
بهرام امانیچاكلی، مديرگروه تاريخ تمدن اسلامی دانشگاه زنجان در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا) شعبه زنجان، با تأكيد بر اينكه منابع نخستين اسلامی دارای استنادات مختلفی هستند، گفت: استناد به تجربههای شخصی مؤلف، يكی از روشهای استنادی در منابع نخستين اسلامی از آغاز دوره اسلامی تا پايان عصر دوم عباسی است كه مسعودی در كتاب «مرورالذهب» با بيان تجربيات شخصی خود در سفرهای جهانگردی، از اين روش استفاده كرده است.
وی افزود: استفاده از كتب پيشينيان نيز يكی از روشهای استنادی در منابع نخستين اسلامی بوده است كه محمدبن جرير طبری در كتاب «تاريخالرسل» خود به اشاره و استناد به كتب ايرانيان پيش از اسلام همچون خردنامهها و سير و سلوك پادشاهان ايران پرداخته است.
مديرگروه تاريخ تمدن اسلامی دانشگاه زنجان استفاده از روايات را يكی ديگر از روشهای استنادی در كتب و منابع نخستين اسلامی دانست و ابراز كرد: از آنجايی در زمان پيش از اسلام، فرهنگ عرب، فرهنگی شفاهی بوده و نوشتار در آن وجود نداشته است؛ نقلقولهای موجود مورد استناد مؤلفان اين منابع قرار گرفته است.
امانیچاكلی ادامه داد: با توجه به جايگاه شعر در فرهنگ جاهلی عرب كه در دورههای اسلامی نيز اين جايگاه پايدار بود، بيشترين استنادات در منابع نخستين اسلام، حالت منظوم داشته و استشهادات شعری در سيرهنگاری پيامبر اكرم(ص) نيز به چشم میخورد كه سيره ابن حشام، خود دليلی بر اين مدعاست.
وی با بيان اينكه استفاده از استشهادات شعری در دورههای جاهلی، مخرم و دوره اسلامی میان اعراب، محدود به سيرهنگاری نمیشد، اظهار كرد: اين استشهادات در علوم لسانی، معجمنگاری يا زبانشناسی عربی و همچنين در شرح كلمات نيز به كار برده شده و لغتنامه «العين» كه نخستين معجم عربی بهشمار میرود نيز مملو از اين استشهادات است؛ اما اينكه آيا نخستين معجم عربی متناسب با زبان قرآن است و میتوان برای فهم قرآن به آن استناد كرد يا خير، موضوعی است كه نياز به تأمل دارد.
اين عضو هيئت علمی دانشگاه زنجان با تأكيد بر اينكه منابع صرف و نحو آن دوران كه در تفسير قرآن نيز مورد استفاده قرار میگيرند نيز خالی از اين استشهادات نيستند، تصريح كرد: با بررسی تاريخ، مشخص میشود كه شعرای اين ابيات استشهادی، از قبايلی همچون تميم، حزيل، طی و اسد برخاسته بودند و لهجه و زبان عربی اين قبايل با زبان قبيله قريش كه قرآن كريم به زبان آنان نازل شده بود، متفاوت بوده است؛ از اينرو میتوان به جرأت بيان كرد كه ابياتی كه در شرح كلمات قرآن از سوی شعرای قبايل غير قريش آمده است، نمیتواند به فهم قرآن كمك كند.
مديرگروه تاريخ تمدن اسلامی دانشگاه زنجان خاطرنشان كرد: بايد به اين نكته توجه داشت كه هر كلمهای در زمان و مكان خودش معنا پيدا میكند؛ بنابراين اشعاری كه با لغات و زبان قبايلی غير از قريش مورد استناد مؤلفان كتب تفسيری قرآن قرار گرفتهاند، نمیتوانند در فهم قرآن به ما كمك كنند.
امانیچاكلی در پايان با بيان اينكه رویگردان شدن برخی جوانان امروزی از منابع تاريخی دين مبين اسلام، به دليل عدم نوآوری در بيان تاريخی اين مباحث از سوی كارشناسان است، يادآور شد: ارائه تحليلهای بكر از تاريخ اسلام، جلسات آموزشی اين مباحث را از حالت كسالتآور خارج میكند و جذابيت آن را برای جوانان افزايش میدهد.
وی افزود: استفاده از كتب پيشينيان نيز يكی از روشهای استنادی در منابع نخستين اسلامی بوده است كه محمدبن جرير طبری در كتاب «تاريخالرسل» خود به اشاره و استناد به كتب ايرانيان پيش از اسلام همچون خردنامهها و سير و سلوك پادشاهان ايران پرداخته است.
مديرگروه تاريخ تمدن اسلامی دانشگاه زنجان استفاده از روايات را يكی ديگر از روشهای استنادی در كتب و منابع نخستين اسلامی دانست و ابراز كرد: از آنجايی در زمان پيش از اسلام، فرهنگ عرب، فرهنگی شفاهی بوده و نوشتار در آن وجود نداشته است؛ نقلقولهای موجود مورد استناد مؤلفان اين منابع قرار گرفته است.
امانیچاكلی ادامه داد: با توجه به جايگاه شعر در فرهنگ جاهلی عرب كه در دورههای اسلامی نيز اين جايگاه پايدار بود، بيشترين استنادات در منابع نخستين اسلام، حالت منظوم داشته و استشهادات شعری در سيرهنگاری پيامبر اكرم(ص) نيز به چشم میخورد كه سيره ابن حشام، خود دليلی بر اين مدعاست.
وی با بيان اينكه استفاده از استشهادات شعری در دورههای جاهلی، مخرم و دوره اسلامی میان اعراب، محدود به سيرهنگاری نمیشد، اظهار كرد: اين استشهادات در علوم لسانی، معجمنگاری يا زبانشناسی عربی و همچنين در شرح كلمات نيز به كار برده شده و لغتنامه «العين» كه نخستين معجم عربی بهشمار میرود نيز مملو از اين استشهادات است؛ اما اينكه آيا نخستين معجم عربی متناسب با زبان قرآن است و میتوان برای فهم قرآن به آن استناد كرد يا خير، موضوعی است كه نياز به تأمل دارد.
اين عضو هيئت علمی دانشگاه زنجان با تأكيد بر اينكه منابع صرف و نحو آن دوران كه در تفسير قرآن نيز مورد استفاده قرار میگيرند نيز خالی از اين استشهادات نيستند، تصريح كرد: با بررسی تاريخ، مشخص میشود كه شعرای اين ابيات استشهادی، از قبايلی همچون تميم، حزيل، طی و اسد برخاسته بودند و لهجه و زبان عربی اين قبايل با زبان قبيله قريش كه قرآن كريم به زبان آنان نازل شده بود، متفاوت بوده است؛ از اينرو میتوان به جرأت بيان كرد كه ابياتی كه در شرح كلمات قرآن از سوی شعرای قبايل غير قريش آمده است، نمیتواند به فهم قرآن كمك كند.
مديرگروه تاريخ تمدن اسلامی دانشگاه زنجان خاطرنشان كرد: بايد به اين نكته توجه داشت كه هر كلمهای در زمان و مكان خودش معنا پيدا میكند؛ بنابراين اشعاری كه با لغات و زبان قبايلی غير از قريش مورد استناد مؤلفان كتب تفسيری قرآن قرار گرفتهاند، نمیتوانند در فهم قرآن به ما كمك كنند.
امانیچاكلی در پايان با بيان اينكه رویگردان شدن برخی جوانان امروزی از منابع تاريخی دين مبين اسلام، به دليل عدم نوآوری در بيان تاريخی اين مباحث از سوی كارشناسان است، يادآور شد: ارائه تحليلهای بكر از تاريخ اسلام، جلسات آموزشی اين مباحث را از حالت كسالتآور خارج میكند و جذابيت آن را برای جوانان افزايش میدهد.
