اسلام چه راهکارهایی در حفظ محیط زیست ارائه میدهد؟
گروه اجتماعی: زندگی ما انسانها بسته به محیطی است که در آن زندگی میکنیم محیطی که میتواند زمینهساز شادی و یا تلخکامیهای روزمره ما باشد، لذا بر آن شدیم تا در این گزارش به بیان راهکارهایی در حفظ محیط زیست بپردازیم.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان جنوبی، محیط زیست طبیعى تأثیر شگرفى بر روح و روان آدمى دارد. محیط پاک و آراسته و خرّم، زندگى را شاداب و معطر مىسازد.
شنیدن آواز پرندگان، ترنم جویباران، آهنگ چشمهساران، صفاى سبز سبزهزاران، نسیم لطیف کوهستان، رقص دلنشین درختان و زیبایى شهر و دیار، همه و همه تأثیر اعجابانگیزى بر زندگى و حیات انسان دارند. هر کسى از تماشاى چنین منظرههاى زیبایى احساس آرامش و نشاط کرده و امنیت و آسایش را در حیات خویش لمس مىکند. بر عکس، آسیبرساندن به محیط زیست و نابودى طبیعت باعث وارد آمدن صدمات و زیانهاى جبرانناپذیرى به بشریت مىشود.
افسردگى و افزایش بیماریهاى روحى و روانى انسان امروز بدون ارتباط به آسیب رساندن به محیط زیست نیست. هیچکس نمىتواند منکر بشود که تخریب محیط زیست تأثیر منفى بر شیوه رفتار آدمیان مىنهد، و اثرات ویرانگرى بر اخلاق فردى و جمعى جامعه بشرى بر جاى مىگذارد.
قرآن کریم در آیه 58 سوره اعراف درباره اثر طبیعت مىفرماید: « وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذی خَبُثَ لا یَخْرُجُ إِلاَّ نَکِداً ...؛ سرزمین پاکیزه، گیاهش به فرمان پروردگار مىروید، اما سرزمینهاى بد طینت، جز گیاه ناچیز و بىارزش، از آن نمىروید».
از این آیه مبارک استفاده مىشود همانطور که طبیعت و سرزمین پاک در رشد و پرورش بهینه گیاهان مؤثر بوده، در رشد و تکامل انسان نیز مؤثر است، و همانگونه که از زمینهاى شورهزار جز گیاهان بىارزش نمىروید، محیط آلوده نیز تأثیر منفى و اثرات زیانبارى بر تربیت انسان دارد.
امام على(ع) میفرماید: «از سرما در آغاز آن (فصل خزان) پرهیز کنید و در پایان آن (فصل بهار) به پیشواز آن بشتابید؛ زیرا سرما بر بدنها همان تأثیر را مىگذارد که بر درختها، اوّل آن سوزاننده و نابود کننده است و پایان آن رویاننده و شکوفا کننده»./ نهج البلاغه، فیض الاسلام، ص 1146، حکمت 123
کلام امام درباره تأثیر طبیعت بر جسم و جان آدمى بسیار روشن و صریح است و همانسان که طبیعت بر جسم و بدن اثرگذار است، بر روح و روان بشر نیز اثر میگذارد.
امروزه هیچ کس نمىتواند نقش زیانبار جنگهاى بینالمللى و منطقهاى را در تخریب محیط زیست و اثرات سوء آنها را بر زندگى انسانها منکر شود. جوامعى که محیط زندگى آنها در اثر جنگ و تخریب نابوده شده است، ساکنان آنها دچار انواع بحرانهاى روانى و جسمى شدهاند.
دور شدن بشر از طبیعت
روند زندگى ماشینى سبب شده که بشر از زیباییهاى طبیعت فاصله بگیرد. انسان امروزى رابطه مستقیم با طبیعت را از دست داده و فقط به وسیله الفاظ بىجان، داستانها و تصاویر بىروح سعى دارد رابطه خود را با طبیعت برقرار کند ولى غافل از اینکه رابطه غیر مستقیم با طبیعت هیچگاه اثر رابطه مستقیم را ندارد. آرى!، انسان امروزى از بهرهبردن از طبیعت محروم شده و این محرومیت و جدایى، او را با پریشانیها، افسردگیها و انواع رنجها مواجه کرده است.
بشرِ دور مانده از طبیعت، براى جبران این کمبود به فکر غناى مادى بیشتر افتاده و براى به دست آوردن ثروت، به تاراج طبیعت پرداخته است. از بین بردن بىرویه منابع طبیعى، آلوده کردن هوا، آب، خاک، نابودى گیاهان و انقراض نسل جانواران همه ناشى از سودجوییها و بهرهبردن ظالمانه بشر بهویژه قدرتهاى جهانخوار در عرصه جهانى است.
دانشمندان آلودگیهاى محیط زیست را به آلودگى هوا، آب، خاک، و آلودگى صوتى تقسیم کرده اند. هر کدام از این آلودگیها نیز معلول عواملى است که در نهایت به سودجوییها و استفاده بىرویه بشر از طبیعت برمىگردد.
نقش اسلام در حمایت از منابع طبیعى و محیط زیست
انسان، اشرف مخلوقات و خلیفه خداوند در زمین است و تمام پدیدههاى طبیعى براى او آفریده شده است، خداوند نظر ویژهاى به انسان دارد. آسمان، زمین، دریا و کوهها را در تسخیر بشر قرار داده تا از آنها به شیوه صحیح و مناسب بهره ببرد؛ چنان که آیات ذیل بر آن دلالت دارد: اللَّهُ الَّذی سَخَّرَ لَکُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِیَ الْفُلْکُ فیهِ بِأَمْرِهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ، وَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ جَمیعاً مِنْهُ إِنَّ فی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ؛ خداوند همان کسى است که دریا را مسخر شما کرد تا کشتیها به فرمانش در آن حرکت کنند و بتوانید از فضل او بهره گیرید، و باشد که سپاس دارید. او آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است به سود شما رام کرد، در این نشانههاىی است براى کسانى که اندیشه مىکنند/ آیات 12 و 13 سوره جاثیه
هُوَ الَّذی خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمیعاً ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلیمٌ؛ او خدایى است که همه آنچه را در زمین وجود دارد، براى شما آفرید سپس به آسمان پرداخت و آنها را به صورت هفت آسمان مرتّب نمود و او به هر چیز آگاه است./ آیه 29 سوره بقره
هُوَ الَّذی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ ذَلُولاً فَامْشُوا فی مَناکِبِها وَ کُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَ إِلَیْهِ النُّشُورُ؛ او کسى است که زمین را براى شما رام کرد، بر شانههاى آن راه بروید و از روزیهاى خداوند بخورید و بازگشت و اجتماع همه به سوى اوست./ آیه 15 سوره ملک
وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ یُرْسِلَ الرِّیاحَ مُبَشِّراتٍ وَ لِیُذیقَکُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ لِتَجْرِیَ الْفُلْکُ بِأَمْرِهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ؛ و از آیات خدا این است که بادها را بهعنوان بشارتگرانى مىفرستد تا بخشى از رحمتش را به شما بچشاند و کشتیها به فرمانش حرکت کنند و از فضل او بهره گیرید و امید که شکرگزارى کنید./ آیه 46 سوره روم
با توجه به آیاتى که ذکر شد، طبیعت در تسخیر انسان و براى بهرهبردارى در اختیار او قرار دارد. انسان مىتواند با استفاده از تواناییها و خلاقیتهایى که خداوند در سرشت او قرار داده بهترین بهره را از طبیعت ببرد، و با خردورزى دنیا را مزرعه آخرت و سرمایه زندگى اخروى خویش قرار دهد.
عمران و آبادانی
اسلام اهمیت ویژهاى به عمران و آبادانى منابع داده است و سفارشهایى که از پیشوایان معصوم(ع) در خصوص آبادى زمین، زراعت، حفاظت و حمایت از آنها وارد شده بىشمار است که بهعنوان نمونه به برخى اشاره مىشود:
امام علی(ع) در فرمان معروف خود به مالک اشتر، فرماندار بصره نوشته است: باید توجه تو در آبادى زمین بیشتر از توجه تو به گرفتن مالیات و خراج از مردم باشد، زیرا خراج بدون توجه به آبادانى به دست نمىآید و کسى که بدون آباد نمودن به گرفتن مالیات و خراج بپردازد، به ویرانى شهرها و از بین بردن بندگان خدا دست زده است./ نهج البلاغه، فیض الاسلام، نامه 53، ص 1013
در حدیثی از حضرت رسول(ع) نهالکارى و حفر قنات از صدقات جاریه شمرده شده است: پنج گروه داراى صدقه جاریهاند که ثواب آن پیوسته در نامه عملشان ثبت مى شود: کسى که نهالى بکارد، کسى که چاه آبى حفر کند، کسى که مسجدى براى خداوند بسازد، کسى که قرآنى بنویسد، و کسى که فرزند صالحى به یادگار بگذارد. بدین سان مى بینیم که پرورش درخت و درختکارى و جنگل دارى از اهمیت و جایگاه خاصى برخوردار است.
احادیثى که اهمیت عمران و آبادانى را بیان نموده زیاد است، مانند احادیث جابر [50] ، زید بن هارون [51] ، محمد بن عیسى [52] ، سهل بن زیاد [53] و غیر اینها که علاقه مندان مى توانند به آنها مراجعه کنند.
نهى از قطع درختان و از بین بردن مزارع و گیاهان
در احادیث متعددى، از قطع درختان و از بین بردن مزارع و گیاهان و آتش زدن آنها نهى و نکوهش شده و پرهیز از بریدن و نابود کردن درختان به عنوان عامل افزایش عمر به حساب آمده است./ بحارالانوار، ج 76، ص 319. و نیز کسانى که درختان مفید و میوه دار را نابود کنند، به عذاب الهى تهدید شدهاند./ کافى، شیخ کلینى، ج 5، ص 264
اهتمام به نظافت و نهى از آلودگى
اهتمام به نظافت و رعایت بهداشت یکى از مصادیق برجسته «حفظ محیط زیست» است. بهگونهای که در اسلام، قضاى حاجت در کنار نهرهاى جارى و زیر درختان میوهدار مکروه و ناپسند شمرده شده است./ وسائل الشیعة، حر عاملى، ج 1، ص 224 و همچنین تأکید شده زبالهها مانند مو، خون و ناخن دفن شوند. بنابراین اهمیت ویژه اسلام به نظافت و پرهیز از آلودگى، حمایت روشن این دین را از حفظ محیط زیست، و نیالودن آن مىرساند.
برگرفته از تحقیق ناظرحسین زکى
