نهبندان؛ دیار جاذبههای دستنخورده و بیبدیل کویر
گروه اجتماعی: نهبندان را نباید فقط جنوبیترین شهرستان خراسان جنوبی دانست، بلکه باید آن را سرزمینی برشمرد که علیرغم واقع شدن در دل کویر زیباییهایی دستنخوردهای را در منظر چشمان بیننده قرار میدهد.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان جنوبی، در زمانی که سیستان و قهستان بهعنوان دو منطقه حاکمنشین مطرح بودهاند، نِه و بندان دو مرکز مهم حکومتی برشمرده میشدهاند که برای هرکدام نایبالحکومهای از سوی حاکم انتخاب میشده است. در این بین نِه بزرگتر و مهمتر از بندان بوده است و به این دلیل بعدها با مرکزیت و توسعه نِه این شهر نهبندان نام گرفته است.
نهبندان جنوبیترین شهر خراسان جنوبی است. این شهرستان به اقتضای موقعیت طبیعی آن و مجاورت با کویر در دشتی نسبتاً وسیع واقع شده است. از نظر ناهمواری این شهرستان در شمال مشتمل بر ارتفاعاتی است که قلل آن به 2500 متر میرسد. کوه سرخ – کوه بیدمشک – کوه بوبک از جمله این ارتفاعات است.
تالاب گچی نمکزار نهبندان؛ پدیدهای منحصر بهفرد در شرق کشور
تالاب کجی و دریاچه نمک در شمال غربی روستای چاه دراز و در 75 کیلومتری نهبندان و در حاشیه محور ارتباطی بیرجند به زاهدان قرار گرفته است. وسعت تالاب 22765 هکتار است. این تالاب یک پدیده منحصر بهفرد در شرق کشور است. با توجه به آبگیری خوب تالاب 14 گونه پرنده آبزی و کنارآبزی از قبیل مرغابی سرسبز و فلامینگو به این تالاب مهاجرت کردهاند. از پرندگان بومی منطقه میتوان به زاغ بور، هوبره و عقاب طلایی و از خزندگان میتوان به مار قیطانی، مار شتری، مار پلنگی و تیر مار و بزمجه بیابانی اشاره کرد.
حاشیه تالاب زیستگاه 14 گونه پستاندار از قبیل، خرگوش، روباه، کفتار، گرگ، پایکا، پامسواکی، زرده بر و تشی است. آب تالاب به واسطه املاح معدنی موجود در آن دارای خواص درمانی برای بیماریهایی نظیر آرتروز، رماتیسم و بیماریهای مفاصل است.
تالاب زیبای کجی نمکزار نهبندان با 22 هزار هکتار وسعت یکی از مناطق گردشگری خراسان جنوبی است که با وجود خشکسالیهای پیاپی همچنان زنده است. این پدیده با توجه به شوری بیش از حد خاک آن به دریاچه نمکی تبدیل شده و مأمن زندگی پرندگان و حیوانات زیادی است.
هر چند در سالهای اخیر به دلیل خشکسالی از میزان آب تالاب کاسته شده ولی بهطور کلی در فصول پائیز و زمستان همواره آب دارد و محل امنی برای پرندگان مهاجر آبزی محسوب میشود.
دهسلم و نخلستانهایی که مناظر زیبایی خلق میکنند
دهسلم آخرین روستای حوزه استحفاظی نهبندان است و در این روستا ویژگیهای بارز مناطق کویری متبلور شده و خانههای گنبدی و گلی، نخلستانهای خرما و … جلوههایی از زیباییهای این روستا است که در گوشهای از نخلستان خرمای آن و در بافت قدیم روستا قلعه قدیمی دهسلم قرار دارد که دیوارهای آن هنوز پا برجاست. نخلستانهای روستای دهسلم در کنار ماسههای کویر مناظر بسیار زیبایی را خلق کرده است که ارزش سفر کردن و دیدن را دارد. توجه به آثاری که از گذشته در روستای دهسلم باقی مانده، قدمت آن به اندازه نهبندان تخمین زده میشود.
با استناد به نوشتههای جهانگردان، بهویژه جغرافیدانان قرون وسطی که در نوشتههای خود از دهسلم نام بردهاند، درمییابیم که آبادی بزرگی بوده و کانالهای آب و بازارهایی داشته است.
مسجد میغان نهبندان؛ یادگاری از دوره صفویه
مسجد میغان در ۶۰ کیلومتری شمال غرب نهبندان قرار دارد که در صحن مسجد قناتی جاری است که از زیر این قسمت عبور کرده و به طرف دیگر بنا میرود. مطالعه درباره معماری مسجد میغان نشان دهنده تأثیرات اقلیم روستایی بر این بناست. در همین مورد میتوان از وسعت محدود این مسجد یاد کرد که با نگرش به جمعیت آن زمان روستا طراحی شده است.
مسجد میغان بطور کلی در یک مساحت محدود و کوچک ساخته شده است و اجزاء معماری آن عبارت است از صحن، شبستان گنبددار و شبستان ستوندار و گنبدخانه و با وجود این اثری ممتاز در یک روستای دور افتاده بهشمار میآید. در صحن مسجد قناتی جاری است که از زیر این قسمت عبور کرده و بطرف دیگر بنا میرود که در آن قسمت نیز این آبها توسط آبگیری در پشت مسجد جمع شده و به مصارف مختلف بهویژه کشاورزی میرسد.
یک ورودی در صحن مسجد قرار دارد که به داخل شبستان گنبددار مرتبط میشود و محوطهای مستطیل شکل را شامل میشود که سقف آن گنبدی است و تعداد 3 گنبد در این فضا جای گرفتهاند که زیر این گنبدها تزئینات رسمی بندی زیبائی مشاهده میشود. از زیباترین قسمتهای این مسجد که دارای فره معماری خاصی است شبستان ستوندار آن است که این بخش محوطهای است که ستونهای چهار ضلعی پایه سقف آن را تشکیل داده است.
قلعه شاهدژ
این بنا در 5 کیلومتری شرق نهبندان قرار دارد. مصالح بهکار رفته در آن شامل سنگ و آجر است که در بعضی قسمتها بدون ملات برروی یکدیگر قرار گرفتهاند.
قلعه دارای چندین حصار و برج است و در داخل آن فضاهایی نظیر اتاقهای سربازان، انبارهای آذوقه، آبانبارها و ... قرار دارد. شالوده این بنا مربوط به دوره ساسانی است که در قرون 5و6 هجری توسط اسماعیلیان خریداری و بازسازی شده است.
این قلعه از قلاع قرن ششم و هفتم و متعلق به اسماعیلیان است اما با دیگر قلاع اسماعیلیه تفاوت محسوسی دارد که از دو نوع معماری بناهای اشرافی و بناهای عادی برخوردار است. اهمیت این قلعه از جهتی که میتواند الگویی بسیارمفید بری مطالعه معماری و روابط اجتماعی در یک زیستگاه جمعی وشهر گونه باشد بسیار بالا است.
آسیاببادیهای نهبندان؛ نشانی از ابتکار و خلاقیت مردم منطقه
آسیاببادی یا آسبادها در روستای خوانشرف و در مجاورت شهر نهبندان در کنار آسبادهای روستاهای همند، رومه، میغان و چهارفرسخ از جمله آثار تاریخی زیبای ایرانزمین نیز بهشمار میآیند. یکی از ویژگیهای آسبادهای ایران این است که برخلاف آسیابهای اروپایی که محوری عمودی داشتهاند اینها محوری افقی دارند و با نیروی باد حرکت میکنند.
بنای آسباد از سادهترین مصالح شامل خشت و گل و چوب ساخته شده و ساختمان آن از دو طبقه اصلی تشکیل شده است. طبقه همکف سالن اصلی آسباد است و محل قرار گرفتن سنگ بزرگ و مدور آسیاب است و کار اصلی آسیاب غلات در این بخش انجام میشود. از این طبقه جهت انبار غلات هم استفاده میشود.
طبقه دوم همان پشت بام آسباد محسوب میشود و در آن پرهها و تیرکهای متصل به آن قرار گرفته است پرههای آسیاب از چوب ساخته شده است و سبک است تا به راحتی حرکت کرده و بتواند سنگ بزرگ طبقه زیرین را به حرکت در آورد. در مناطق گرمسیریتر جنس پرهها متفاوت است. در آسباد خوانشرف نهبندان برای پرهها از شاخههای نخل استفاده شده است.
از دید فنی، ساختمان عمومی بیشتر این آسبادها را ۲ دیوار موازی به ارتفاع ۱۰ متر که به فاصله ۴ متری هم قرار دارند تشکیل میدهند. در قسمت شمالی این محفظه پرههای بزرگی وجود دارد که با کمک نیروی باد میچرخند. چرخش پرهها اهرم بزرگ و سنگ زیرین را به حرکت درآورده و عملیات آسیاب کردن شروع میشود.
آسبادهای خوانشرف تفاوتهایی با باقی آسبادهای این منطقه دارند طوری که آنها در ۲ طبقه ساخته شدهاند. فضای بالایی آن مکانی است که بزرگترین قطعات آسیاب در آن کار گذاشته شده است. این فضا از ۳ طرف محصور و جهت باز آن در معرض وزش باد است.
آسبادها معمولاً در کنار هم و متصل به یکدیگر ساخته میشوند تا در برابر بادهای 120 روزه مقاوم بمانند. قرار گرفتن در ورودی آسباد، پشت به جهت باد نکته جالب در معماری آسباد است که نشان دهنده توجه به تمام زوایای یک معماری خاص دارد.
