جلوه های عزاداری حسینی در آیینه محرم گیلان

به گزارش خبرگزاری بین المللی قرآن(ایکنا) از گیلان، سلام می‌کنیم بر محرم که از کودکی تا اکنون یادش ما را رها نمی‌کند، سلام می کنیم بر حسین(ع) از دل تاریکی های شب های عاشورای کودکی مان تاکنون که عشقش اسیرمان کرده است، سلام می کنیم و بر غربت و قرابت حسین(ع) از مدینه تا کربلا، سلام می کنیم بر حال و هوای محرم که با همه فرق می کند. هزاران شیفته‌حسینی با شروع ماه محرم، کاروان دل را به هوای کربلا آنچنان روان می ‌کنند که گویی خود از حماسه سازان آن هستند، شیعیان خاندان عصمت و طهارت همراه با قافله کربلا در این ایام از کربلای دل به معلا می‌آیند و همراه حسینیان به حماسه‌ای دیگر می‌پردازند.

گیلانیان همچون مردم سایر مناطق ایران، آداب و رسوم ویژه ای برای سوگواری حسین بن علی (ع) دارند. مردم سعی می کنند تا در روزهای نهم و دهم محرم، به زادگاه خود بروند و در جمع بستگان و آشنایان خود در مراسم عزاداری شرکت کنند.امامزاده ها، بقعه ها و مکان های مقدس، نقطه تمرکز دسته های عزاداری است. روضه خوان ها اغلب مداحان محلی هستند که گاه علاوه بر فارسی به زبان های مختلف گیلکی، تالشی و یا آذری نیز مرثیه می خوانند. مردم گیلان در دهه اول ماه محرم با حضور در مساجد و حسینیه‌ ها و برگزاری مراسم نوحه، مصیبت خوانی، سینه ‌و زنجیرزنی ‌با آیین  ‌های ویژه خود یک بار دیگر حماسه حسینی و مظلومیت اهل بیت را در باور مردم به نمایش می‌گذارند.

آئین‌های سوگواری مختلفی در مناطق شهری و روستایی گیلان همه ساله از سوی عزاداران حسینی اجرا می ‌شود که ریشه در فرهنگ دینی مردم این استان دارد. آماده‌ سازی مساجد و حسینیه‌ها، علم بندی و سیاه پوش کردن سر در مساجد و معابر و برپایی مجالس روضه خوانی، سینه زنی، زنجیرزنی، چهل‌منبر، شام غریبان، تعزیه‌خوانی و ... از آیین ‌های ویژه این ماه است.

علم بندی در گیلان

یکی از آیین‌ های عزاداری در این ماه مراسم ویژه «علم بندی» است که از یک روز مانده‌ به ‌ماه محرم تا روز هفتم این ماه در مناطق شهری و روستایی استان گیلان با آیین‌ های خاصی برگزار می ‌شود. علم بندی با روشن کردن شمع، نذر و نیاز و حاجت خواهی همراه است. شخصی که نذر و نیتی دارد پارچه سبز رنگی را بر علم می بندد.

در این مراسم مردم مناطق مختلف با پذیرایی از عزاداران در مساجد و حسینیه ها با تشکیل دستجات مختلف سینه‌ زنی و خواندن نوحه، پرچم ‌های سیاه را به نشانه عزاداری سیدالشهداء بر بالای سر در مساجد و گنبدهای آن نصب می ‌کنند. این مراسم در دهکده تاریخی ماسوله و شهرستان مذهبی آستانه اشرفیه جلوه ‌ای ویژه دارد و هر ساله افراد زیادی برای شرکت دراین مراسم به این مناطق مسافرت می‌کنند اهالی ماسوله به این رسم «طوق بندی» می گویند.

علم واچینی در گیلان

«علم واچینی» در روزی دیگر، معمولاً عاشورا و یا سومین روز درگذشت امام حسین(ع) که البته زمان آن برای بقاع مختلف فرق می کند، با مشارکت مستقیم کسانی که علم را بسته اند و دیگران انجام می گیرد. در این روز کسانی که در فاصله علم بستن و علم واچیدن نذر و نیازشان برآورده شده با قربانی کردن گوسفند و طعام دادن به زائران حضور فعال تری دارند.

پس از باز کردن پارچه های دور علم، چوب علم را در مسجد گذاشته می شود و علم رخت (پارچه های علم) را در بقچه ای می پیچیدند و درون خمره ای که داخل بقعه و یا مسجد بود جا می دهند و روی آن را می پوشاندند و گاه برای آنکه دستبرد نخورد به خانه متولی برده می شود تا ماه محرم سال آینده، دوباره آن را دور علم ببندند یا به اصطلاح علم بندی کنند. تشکیل دستجات سینه و زنجیرزنی با شیوه‌ های مختلف دو ضرب، پنج ضرب و سه ضرب بر سینه و پشت نمونه‌ای از عزاداری در این ایام است که با توجه به نوع نوحه و ریتم آن در مناطق مختلف استان اجرا می‌شود.

سقاشدن کودکان، نذر حضرت علی اصغر(ع)

اطعام دهی، پرداخت نذورات، شربت دهی، راه‌اندازی علم و کتل، دخیل بستن مردم با پارچه سبز بر روی علم ها، حمل پرچم‌ های سبز با عبارت ‌های «یا حسین شهید» به وسیله کودکان و نوجوانان و سقاشدن کودکان سیاهپوش با عنوان نذر حضرت علی اصغر(ع) از جمله جلوه‌های زیبای آیین‌های‌ سوگواری در این منطقه است. سقاشدن برخی از کودکان در روز عاشورا با لباس سبز و سربند یاحسین مظلوم و یا عباس از نذورات خانواده‌های استان است.

برگزاری مراسم تعزیه خوانی، آتش‌زدن خیمه ‌ها، راه‌ اندازی کاروان ‌های شتر و اسب با سواران سبزپوش و سرخ پوش از دیگر آیین ‌های سوگواری شهادت سالار شهیدان کربلا و 72 تن از یاران با وفایش در گیلان است. جوانان گیلانی نیز در این ایام با حضور فعال و خودجوش و تشکیل هیات علی‌اکبر و خیمه جوانان بنی هاشم فضای آکنده از معنویت را به نمایش می‌گذارند. برخی از مناطق استان گیلان به دلیل وجود بارگاه امامزادگان جلوه‌ای دیگر در ماه سوگواری سالار شهیدان دارد.

آرامگاه حضرت سلطان سید جلال ‌الدین اشرف در آستانه‌ اشرفیه، امامزاده هاشم در جاده رشت به رودبار در این ایام مملو از حضور سوگواران اهل بیت است و هر ساله در ماه محرم مردم این استان با راه ‌اندازی دستجات مختلف عزاداری به این مکان‌ها می‌آیند. اکثر روستاها و مناطق شهری گیلان دراین ایام تا پاسی از شب مملو از حضور دوستداران سالار شهیدان برای برگزاری مراسم ‌های عزاداری است، شکوه و عظمت این مراسمات که با نوحه خوانی، مداحی، سینه زنی، زنجیر زنی و شبیه خوانی همراه است در روزهای تاسوعا و عاشورا به اوج خود می‌ رسد.

آیین سنتی «چهل منبر»

آیین سنتی «چهل منبر» از دیگر مراسم هایی است که در شب عاشورای حسینی در اغلب مناطق استان گیلان به اجرا در می‌آید. در غروب تاسوعای حسینی برخی از افراد که نذر و حاجتی دارند با قرار دادن یک میز چهار پایه و ظرفی پر از برنج و مقداری خرما در کنار ظرفی خالی به همراه تعدادی شمع به اجرای این آیین می‌پردازند.

در این میان عزاداران حسینی که اغلب آنها بانوان هستند و نیتی در دل دارند باید 40 شمع و 40 خرما تهیه کرده و با پای پیاده ‪ بار مسافتی را طی کنند و هربار که به مقصد رسیدند یک عدد شمع و یک عدد خرما در آنجا قراردهند. در این میان برخی از افراد روزه سکوت می‌ گیرند و تا پایان مراسم سخنی نمی‌گویند. «شام غریبان حسینی» عزاداری با شمع در شامگاه روز عاشورای حسینی است که از دیگر آیین‌های سنتی در گیلان است. در این مراسم عزاداران حسینی با تشکیل دستجات سینه زنی و با در دست گرفتن شمع ‌هایی روشن در کوچه و خیابان ‌ها به راه ‌افتاده و به نوحه خوانی و سینه زنی می‌ پردازند.

«لال پله»

در شب شام غریبان که شمع به دستان از کوچه های تاریک می گذرند زن هایی پیچیده در چادر که تلاش می کنند کسی آن ها را نشناسد، از کوچه ها می گذرند و خانه های ویژه ای را می جویند که از آشپزخانه‌هایشان بویی برخاسته از شیرین پلو آمیخته به زعفران می‌آید. این زنان که بیماری در خانه داشته و یا خواسته‌ای در دل و یا شکمی گرسنه؛ کفگیری بر در می کوبند و چون در باز می شود بدون هیچ کلامی دیگ و کفگیر را به صاحبخانه داده و او مقداری از شیرین پلو ریخته شده را که نثار نام دارد با همان کفگیر در دیگ ریخته و به وی باز می گرداند.

زن حاجتمند این کار را در 40 یا 72 خانه انجام می‌دهد و آنچه را که گرد آورده به خانه برده و با دیگر افراد خانه می خورد به این امید که حاجت و خواسته اش برآورده شود. این مراسم «لال پله» نام دارد زیرا دارنده خواسته و گردآورنده خوراکی در همه زمان هایی که در کوچه ها می گردد تا خوراک گردآورند سخنی نمی گوید. پله هم در زبان گیلکی به معنی برنج پخته است، این آیین سنتی بیشتر در شهرستان لاهیجان رایج است.

«برات»

با آغاز روز عاشورا، آنگاه که سوگواران آماده می شوند تا سوگ امام حسین(ع) و یارانش را برگزار کنند، بعضی از مردم که خواسته‌ای در دل دارند در هر نان «تیمیجیان» که نانی بومی و ساخته شده از برنج است چند دانه خرما قرار داده و دور نان را کلش (ساقه برنج) پیچیده و در میان نزدیکان و همسایگان پخش می کنند تا شاید خواسته شان برآورده شود. مردم لاهیجان این مراسم را برات می نامند.