مدرس حقوق دانشگاه:
قصاص؛ عدالت کیفری در حقوق اسلامی
گروه اجتماعی: مدرس دانشگاه گفت: حفظ ﺟﺎﻥ ﻭ ﺗﻤﺎﻣﻴﺖ ﺟﺴﻤﺎﻧﻰ بشر، ﺍﺯ ﺩﻳﺮﺑﺎﺯ ﻣﻮﺭﺩ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﺸﺮ ﺑــﻮﺩﻩ ﻭ ﻳﻜﻰ ﺍﺯ ﺿﺮﻭﺭﻳﺎﺕ ﻧﺰﺩ ﺗﻤﺎﻡ ﺍﺩﻳﺎﻥ است، ﺑﻪﻃﻮﺭﻯﻛﻪ ﺩﺭ ﺗﻌﺎﻟﻴﻢ ﺍﺩﻳﺎﻥ ( اسلام، ﻳﻬﻮﺩ ﻭ ﻣﺴــﻴﺤﻴﺖ) ﺑﻪ ﺣﻔﻆ ﺟﺎﻥ ﺍﻧﺴﺎﻥها ﺗﻮﺟﻪ ﺟﺪﻯ شده و ﺑﺮﺍﻯ ﻣﺘﺠﺎﻭﺯﺍﻥ، مجازات ﻭ ﻋﻘﻮﺑﺎﺕ ﺷﺪﻳﺪ، ﻻﻳﺘﻐﻴﺮ ﻭ ﻛﺎﻣل ﺩﺭ ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪﺍﻧﺪ.
جهانشاه شکری امروز در گفت و گو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از ایلام، اظهار کرد: ﺩﻳﻦ ﺍﺳﻼﻡ ﻛﻪ ﺑﻪﻋﻨﻮﺍﻥ ﺁﺧﺮﻳﻦ ﻭ ﻛﺎﻣﻞﺗﺮﻳﻦ ﺍﺩﻳﺎﻥ، ﺍﺯ ﺳــﻮﻯ ﺧﺪﺍﻭﻧﺪ ﺑﺮﺍﻯ ﻫﺪﺍﻳﺖ ﺑﺸﺮ ﻭ ﺍﻳﺠﺎﺩ ﻳک ﺯﻧﺪﮔﻰ ﻣﻄﻠﻮﺏ ﻭ ﺗﻮﺃﻡ ﺑﺎ ﺁﺭﺍﻣﺶ، ﺍﻣﻨﻴﺖ ﻭ ﻋﺪﺍﻟﺖ، ﻓﺮﺳﺘﺎﺩﻩ ﺷﺪﻩ است ﺑﻪ ﺍﻳﻦ ﻣﻬﻢ ﺗﻮﺟﻪ ویژه ﺩﺍﺷﺘﻪ و یکی از اساسیترین حقوق شخصی بشر را حق حیات میداند.
وی افزود: قرآن کریم در آیات متعددی به اهمیبت تداوم حیات برای تمام انسانها فارغ از خصوصیات نژادی، جنسیتی، طبقهای و اعتقادی تأکید داشته و با اعلام اصل حرمت جان همه انسانها، تنها موارد خاصی را که قرین دلایل عقلی و موجه هستند از کلیت اصل یاد شده (مجازات قصاص) مستثنی دانسته است.
این دانشجوی دکتری حقوق کیفری با اشاره به اینکه در فقه و حقوق کیفری تعریفی از قتل عمدی (Murder) به عمل نیامده است بلکه موجبات قصاص را در فقه این گونه تعریف کردهاند که «هو إزهاق النفس المعصومة المکافئة عمداً عدواناً» و در حقوق کیفری ایران ماده 290 قانون مجازات اسلامی جنایات عمدی را تشریح کرده و سپس در ماده 298 مجازات قصاص نفس را مطرح کرده اضافه کرد: تعریف قتل عمدی را حقوقدانان (دکتر توجهی استاد حقوق کیفری) این گونه ارایه دادهاند «سلب حیات مسقره انسانی معصوم که در پناه قانون است توسط دیگری». از طرفی مجازات قتل عمدی در شرع اسلام با شرایطی (ﻣﻜﻠﻒ ﺑﻮﺩﻥ ﻗﺎﺗﻞ) بلوغ و عقل یعنی ﻋﺎﻗﻞ ﻭ ﺑﺎﻟﻎ ﺑﺎﺷــﺪ. ﺑﻨﺎﺑﺮﺍﻳﻦ ﺍﮔﺮ ﺩﻳﻮﺍﻧــﻪ ﻭ ﺻﺒﻰ ﻣﺮﺗﻜﺐ ﺟﻨﺎﻳﺖ ﺷﻮﻧﺪ، ﻗﺼﺎﺹ ﺑﺮ ﺁﻧﻬﺎ ﻗﺎﺑﻞ ﺍﺟﺮﺍ ﻧﺨﻮﺍﻫﺪ ﺑﻮﺩ، ﺗﺴﺎﻭﻯ ﺩﺭ ﺁﺯﺍﺩ ﻭ ﺑﺮﺩﻩ ﺑﻮﺩﻥ ﺑﻴﻦ ﻗﺎﺗﻞ ﻭ ﻣﻘﺘﻮﻝ، ﺩﺭ ﺻﻮﺭﺕ ﻗﺘﻞ ﺑﺮﺩﻩ ﺗﻮﺳــﻂ ﻳک ﻓــﺮﺩ ﺁﺯﺍﺩ، ﻗﺎﺗﻞ ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺼﺎﺹ ﻧﻴﺴــﺖ.
شکری ادامه داد: ﺗﺴﺎﻭﻯ ﺩﺭ ﺩﻳﻦ ﺑﻪ ﺍﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎﺳــﺖ ﻛﻪ ﻣﺴــﻠﻤﺎﻥ ﺩﺭ ﺑﺮﺍﺑﺮ ﻗﺘــﻞ ﻛﺎﻓﺮ قصاص نمیشود، ﻧﺒﻮﺩ ﺭﺍﺑﻄﻪ ﺍﺑﻮﺕ، هر چند ﻓﻘﻪ ﺣﻨﻔﻰ، ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﺷــﺮﻁ، ﺍﺧﺘﻼﻑ ﺷﺪﻳﺪ ﺑﺎ ﺍﻣﺎﻣﻴﻪ ﺩﺍﺭﺩ و بالاخره ﻣﺤﻘﻮﻥ ﺍﻟﺪﻡ ﺑﻮﺩﻥ ﻣﻘﺘﻮﻝ قصاص است. این مجازات را در زبان انگلیسی (Capital Punishment )گویند که از فقه به حقوق کیفری اسلامی راه یافته است .
وی عنوان کرد: قصاص از ماده «قصّ، یقصّ و قصاص» گرفته شده و به معنای پیگیری است، کأنّه و رثهی مقتول خون پدر را تعقیب میکنند یعنی اینکه جانی را دنبال کردن به اندازه جنایتی که مرتکب شده است.
این مدرس دانشگاه گفت: اولین آیهای که در قرآن مجید بر مجازات قتل عمدی اشاره دارد آیه 93 سوره نساء است که میفرماید :" وَمَن يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُّتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّـهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيم ". همین طور حکم قصاص را در آیه ی 178 سوره بقره میتوانیم ببینیم که میفرماید: کتب علیکم القصاص فى القتلى الحّر بالحّر و العبد بالعبد و الانثى بالانثى، فمن عفى له من اخیه شىء فاتباع بالمعروف و اداء الیه باحسان ذلک تخفیف من ربکم و رحمة، فمن اعتدى بعد ذلک فله عذاب الیم.
شکری با بیان اینکه قرآن کریم در برخورد با بحث قتل عمدی رویکردی اساسی دارد و خود در آیات متعدد دیگر این موضوع سیاست جنایی را تشریح مینماید و میفرماید: وَ لَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ يا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون (بقره،179) اظهار کرد: قرآن کریم، قصاص را عامل حیات و طهارت جامعه میداند و از صاحبان خرد میخواهند در مورد آن اندیشه نمایند.
وی یادآور شد: پیشگیری از قتل و حفظ نظم و امنیت اجتماعی (ارعاب عمومی) از نتایج مجازات قصاص است. در این آیه خداوند ما را متذکر میکند که قصاص از جنس جنایت نیست و از مقوله کشتن نیست، بلکه مایه حیات اجتماعی است؛ زیرا حیات جامعه به این بستگی دارد که افراد احساس امنیت جانی کنند و هر لحظه نگران این نباشند که کسی بنا بر غرضی جان آنها را ممکن است بگیرد بی آنکه نگران جان خویش باشد. در حالی که با وجود حکم قصاص اگرچه جنایت از میان نمیرود اما نفس این حکم نشان اهمیت جان انسانهاست که محترم است و از حریم آن دفاع میشود.
این مدرس حقوق با اشاره به اینکه در پیشینه حکم قصاص میتوان گفت که در تورات حکم قتل عمدی فقط قصاص بود و اگر کسی انسانی را میکشت او را میکشتند اضافه کرد: در انجیل زمان حضرت عیسی عفو هم آمد که قاتل را یا قصاص کنند و یا با عفو آزادش کنند، دین اسلام که کاملترین ادیان آسمانی است در حکم قصاص سه جهت را مورد ملاحظه قرار داده است و پیروان خود را امر کرده، جهت اول: حکم اولی قصاص است. جهت دوم: ولی دم میتواند مجاناً عفو کند و جهت سوم: ولی دم میتواند مصالحه با دیه یا مبلغی نماید و عفو کند.
شکری تاکید کرد: در آیه قرآن از اسراف در قتل نیز نهی شده است و فرموده است: «من قتل مظلوما فقد جعلنا لولیه سلطانا فلایسرف فی القتلا» اگر کسی کشته شد ولیّ دم حق دارد قاتل را قصاص کند پس اختیار قصاص در دست ولی دم است در ادامه میفرماید « فلایسرف فی القتل» نباید اسراف در قتل شود در روایات توضیح میدهند که اسراف در قتل یعنی در مقابل یک نفر چند نفر را بکشد این اسراف است در حالی که قرآن در جای دیگر میفرماید: النفس بالنفس. فقط یک نفر در مقابل یک نفر.
وی عنوان کرد: قتل عمدی عملی زشت و نکوهیده بوده که حکم آن در این دنیا به دلیل اهمیت خون و جان انسانها در مکتب اسلام، قصاص به عنوانی مجازاتی بیبدیل است. قصاص در قتل، امری است سازگار با حس انتقامجویی و امری است که دلهای صاحبان خون تشنه آن است، قصاصی که متضمن حفظ حیات فردی و جمعی انسانها، بازیافت زندگی و نشاط در جامعه، موجبات تقوی و اجتناب از قتل، جلوگیری از کشته شدن غیر مقتول است و در جهان آخرت عذابی سخت و همیشگی است (آیه 93 سوره ی نساء).
این دانشجوی دکتری حقوق کیفری در پایان گفت: به نظر میرسد در بررسی جرمشناسی موضوع قصاص، این نوع مجازات گویای عدالتگرایی سیستم کیفری اسلام است که تناسب با جنایت ارتکابی دارد. از طرفی چنانچه اکثر قاتلین اگر بفهمند که مجازات اخروی قتل عمدی آتش دوزخ همیشگی است و مرتکب مورد خشم و لعنت خداوند واقع میشود قطعاً از فکر شیطانی خود برمیگردد و از کشتن جان انسان مومنی منصرف میشود لذا ضرورت دارد که با احکام حیات بخش انسانی در این موضوع آگاهی داشته باشیم تا بتوانیم با آگاهی بخشی (مجازات اخروی) به افراد جامعه از این نوع جنایت پیشگیری کنیم.
وی افزود: قرآن کریم در آیات متعددی به اهمیبت تداوم حیات برای تمام انسانها فارغ از خصوصیات نژادی، جنسیتی، طبقهای و اعتقادی تأکید داشته و با اعلام اصل حرمت جان همه انسانها، تنها موارد خاصی را که قرین دلایل عقلی و موجه هستند از کلیت اصل یاد شده (مجازات قصاص) مستثنی دانسته است.
این دانشجوی دکتری حقوق کیفری با اشاره به اینکه در فقه و حقوق کیفری تعریفی از قتل عمدی (Murder) به عمل نیامده است بلکه موجبات قصاص را در فقه این گونه تعریف کردهاند که «هو إزهاق النفس المعصومة المکافئة عمداً عدواناً» و در حقوق کیفری ایران ماده 290 قانون مجازات اسلامی جنایات عمدی را تشریح کرده و سپس در ماده 298 مجازات قصاص نفس را مطرح کرده اضافه کرد: تعریف قتل عمدی را حقوقدانان (دکتر توجهی استاد حقوق کیفری) این گونه ارایه دادهاند «سلب حیات مسقره انسانی معصوم که در پناه قانون است توسط دیگری». از طرفی مجازات قتل عمدی در شرع اسلام با شرایطی (ﻣﻜﻠﻒ ﺑﻮﺩﻥ ﻗﺎﺗﻞ) بلوغ و عقل یعنی ﻋﺎﻗﻞ ﻭ ﺑﺎﻟﻎ ﺑﺎﺷــﺪ. ﺑﻨﺎﺑﺮﺍﻳﻦ ﺍﮔﺮ ﺩﻳﻮﺍﻧــﻪ ﻭ ﺻﺒﻰ ﻣﺮﺗﻜﺐ ﺟﻨﺎﻳﺖ ﺷﻮﻧﺪ، ﻗﺼﺎﺹ ﺑﺮ ﺁﻧﻬﺎ ﻗﺎﺑﻞ ﺍﺟﺮﺍ ﻧﺨﻮﺍﻫﺪ ﺑﻮﺩ، ﺗﺴﺎﻭﻯ ﺩﺭ ﺁﺯﺍﺩ ﻭ ﺑﺮﺩﻩ ﺑﻮﺩﻥ ﺑﻴﻦ ﻗﺎﺗﻞ ﻭ ﻣﻘﺘﻮﻝ، ﺩﺭ ﺻﻮﺭﺕ ﻗﺘﻞ ﺑﺮﺩﻩ ﺗﻮﺳــﻂ ﻳک ﻓــﺮﺩ ﺁﺯﺍﺩ، ﻗﺎﺗﻞ ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺼﺎﺹ ﻧﻴﺴــﺖ.
شکری ادامه داد: ﺗﺴﺎﻭﻯ ﺩﺭ ﺩﻳﻦ ﺑﻪ ﺍﻳﻦ ﻣﻌﻨﺎﺳــﺖ ﻛﻪ ﻣﺴــﻠﻤﺎﻥ ﺩﺭ ﺑﺮﺍﺑﺮ ﻗﺘــﻞ ﻛﺎﻓﺮ قصاص نمیشود، ﻧﺒﻮﺩ ﺭﺍﺑﻄﻪ ﺍﺑﻮﺕ، هر چند ﻓﻘﻪ ﺣﻨﻔﻰ، ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﺷــﺮﻁ، ﺍﺧﺘﻼﻑ ﺷﺪﻳﺪ ﺑﺎ ﺍﻣﺎﻣﻴﻪ ﺩﺍﺭﺩ و بالاخره ﻣﺤﻘﻮﻥ ﺍﻟﺪﻡ ﺑﻮﺩﻥ ﻣﻘﺘﻮﻝ قصاص است. این مجازات را در زبان انگلیسی (Capital Punishment )گویند که از فقه به حقوق کیفری اسلامی راه یافته است .
وی عنوان کرد: قصاص از ماده «قصّ، یقصّ و قصاص» گرفته شده و به معنای پیگیری است، کأنّه و رثهی مقتول خون پدر را تعقیب میکنند یعنی اینکه جانی را دنبال کردن به اندازه جنایتی که مرتکب شده است.
این مدرس دانشگاه گفت: اولین آیهای که در قرآن مجید بر مجازات قتل عمدی اشاره دارد آیه 93 سوره نساء است که میفرماید :" وَمَن يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُّتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّـهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيم ". همین طور حکم قصاص را در آیه ی 178 سوره بقره میتوانیم ببینیم که میفرماید: کتب علیکم القصاص فى القتلى الحّر بالحّر و العبد بالعبد و الانثى بالانثى، فمن عفى له من اخیه شىء فاتباع بالمعروف و اداء الیه باحسان ذلک تخفیف من ربکم و رحمة، فمن اعتدى بعد ذلک فله عذاب الیم.
شکری با بیان اینکه قرآن کریم در برخورد با بحث قتل عمدی رویکردی اساسی دارد و خود در آیات متعدد دیگر این موضوع سیاست جنایی را تشریح مینماید و میفرماید: وَ لَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ يا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون (بقره،179) اظهار کرد: قرآن کریم، قصاص را عامل حیات و طهارت جامعه میداند و از صاحبان خرد میخواهند در مورد آن اندیشه نمایند.
وی یادآور شد: پیشگیری از قتل و حفظ نظم و امنیت اجتماعی (ارعاب عمومی) از نتایج مجازات قصاص است. در این آیه خداوند ما را متذکر میکند که قصاص از جنس جنایت نیست و از مقوله کشتن نیست، بلکه مایه حیات اجتماعی است؛ زیرا حیات جامعه به این بستگی دارد که افراد احساس امنیت جانی کنند و هر لحظه نگران این نباشند که کسی بنا بر غرضی جان آنها را ممکن است بگیرد بی آنکه نگران جان خویش باشد. در حالی که با وجود حکم قصاص اگرچه جنایت از میان نمیرود اما نفس این حکم نشان اهمیت جان انسانهاست که محترم است و از حریم آن دفاع میشود.
این مدرس حقوق با اشاره به اینکه در پیشینه حکم قصاص میتوان گفت که در تورات حکم قتل عمدی فقط قصاص بود و اگر کسی انسانی را میکشت او را میکشتند اضافه کرد: در انجیل زمان حضرت عیسی عفو هم آمد که قاتل را یا قصاص کنند و یا با عفو آزادش کنند، دین اسلام که کاملترین ادیان آسمانی است در حکم قصاص سه جهت را مورد ملاحظه قرار داده است و پیروان خود را امر کرده، جهت اول: حکم اولی قصاص است. جهت دوم: ولی دم میتواند مجاناً عفو کند و جهت سوم: ولی دم میتواند مصالحه با دیه یا مبلغی نماید و عفو کند.
شکری تاکید کرد: در آیه قرآن از اسراف در قتل نیز نهی شده است و فرموده است: «من قتل مظلوما فقد جعلنا لولیه سلطانا فلایسرف فی القتلا» اگر کسی کشته شد ولیّ دم حق دارد قاتل را قصاص کند پس اختیار قصاص در دست ولی دم است در ادامه میفرماید « فلایسرف فی القتل» نباید اسراف در قتل شود در روایات توضیح میدهند که اسراف در قتل یعنی در مقابل یک نفر چند نفر را بکشد این اسراف است در حالی که قرآن در جای دیگر میفرماید: النفس بالنفس. فقط یک نفر در مقابل یک نفر.
وی عنوان کرد: قتل عمدی عملی زشت و نکوهیده بوده که حکم آن در این دنیا به دلیل اهمیت خون و جان انسانها در مکتب اسلام، قصاص به عنوانی مجازاتی بیبدیل است. قصاص در قتل، امری است سازگار با حس انتقامجویی و امری است که دلهای صاحبان خون تشنه آن است، قصاصی که متضمن حفظ حیات فردی و جمعی انسانها، بازیافت زندگی و نشاط در جامعه، موجبات تقوی و اجتناب از قتل، جلوگیری از کشته شدن غیر مقتول است و در جهان آخرت عذابی سخت و همیشگی است (آیه 93 سوره ی نساء).
این دانشجوی دکتری حقوق کیفری در پایان گفت: به نظر میرسد در بررسی جرمشناسی موضوع قصاص، این نوع مجازات گویای عدالتگرایی سیستم کیفری اسلام است که تناسب با جنایت ارتکابی دارد. از طرفی چنانچه اکثر قاتلین اگر بفهمند که مجازات اخروی قتل عمدی آتش دوزخ همیشگی است و مرتکب مورد خشم و لعنت خداوند واقع میشود قطعاً از فکر شیطانی خود برمیگردد و از کشتن جان انسان مومنی منصرف میشود لذا ضرورت دارد که با احکام حیات بخش انسانی در این موضوع آگاهی داشته باشیم تا بتوانیم با آگاهی بخشی (مجازات اخروی) به افراد جامعه از این نوع جنایت پیشگیری کنیم.
