مساجد کهن خراسان جنوبی، نشانی از عمق ایمان مردم دیار خاوران

به گزارش خبرگزاری بین المللی قرآن(ایکنا)از خراسان  جنوبی، مساجد آینه هنر و ذوق هنرمندان مسلمان است که با تلفیق هنرهایی چون معماری، نقاشی، کاشی‌کاری، آینه‌کاری و..بهترین‌ها را می‌سازند.

در خراسان جنوبی نیز مساجد برجسته و خاصی وجود دارد که قدمت برخی از آنان به چندین قرن پیش می‌رسد. مساجدی که علاوه بر جاذبه‌های معماری و هنری نشان عمق ایمان مردم دیار خاوران است.

مسجد جامع علوی، آرامگاه بزرگ مردی در بیرجند

مسجد جامع علوی از بناهای قدیمی شهرستان بیرجند است. این مسجد توسط آیت ا... حاج سیدکاظم حائری در سال 1332 بنا شد. این روحانی بلند مرتبه در اوایل ورودش مسجد جامع چهار درخت را برای نماز اختیار کرد و تعمیراتی نیز در این مسجد انجام داد.

عشق به خدمت و حب وطن، در وجود مبارک آیت ا... حاج سید کاظم حائری غوغا می­‌کرد. او چنان در پیروی دستورات پروردگارش در جهت خدمت به خلق و گره‌گشایی از کار مردم غرق شده بود که تمامی تلاش خویش را برای انجام این رسالت به کار می­‌بست.

بدون شک یکی از انگیزه­‌های اصلی ساخت مسجد علوی خدمت به مردم بود. مسجد جامع‌ علوی که آرامگاه‌ حجت‌ الاسلام‌ سیدکاظم‌ حائری است، در خیابان‌ شهدا واقع شده است.

مسجد جامع سرایان با دو شبستان زمستانی و تابستانی

مسجد جامع سرایان نیز تجلی‌گاه اعتقادات معنوی مردم آنجاست و شامل دو بخش شبستان زمستانی و شبستان تابستانی است.

شبستان زمستانی سر پوشیده و دارای رواق‌هایی است که ستون‌های مستحکمی آن را بر پا داشته‌اند این قسمت بر اثر زلزله و به مرور زمان تخریب شده که در این اواخر به همت اهالی سرایان مرمت و بازسازی شده است.

شبستان تابستانی این مسجد دارای ایوانی بلند است که گچبری‌های زیبایی دارد و دارای محراب گچ­بری شده‌ زیبایی است که سوره مبارکه حمد را پیرامون خود به طرز زیبایی دارد. علاوه بر صحن و ایوان دو رواق کناری را نیز در دو طرف ایوان به سبک مساجد صفوی دارد.

مسجد آیتی، نمونه بارزی از مساجد دوره قاجار

مسجد آیت ا... آیتی یکی از مساجد قدیمی بیرجند است. مسجد آیتی از اجزای یک مجموعه شامل حسینیه، حوض انبار و مسجد بوده که اکنون از این مجموعه فقط شبستان مسجد باقی مانده است. دیگر بخش­‌های مجموعه تخریب شده و بناهای جدیدی جای آن را گرفته است.

آنچه اکنون از بنای تاریخی مسجد آیتی باقی مانده، شبستانی ستون­دار در ضلع غربی صحن مسجد است. این شبستان شامل، 13 ستون در 2 ردیف است که در جهت شمال‌شرقی، جنوب‌غربی یعنی امتداد محور قبله قرار گرفته است.

پوشش شبستان به گونه­‌ای است که روی ستون­‌ها تویزه­‌هایی به صورت طاق ۵ و ۷ احداث شده و سپس فضای میان تویزه­‌ها را به صورت گنبد پوشانده­‌اند.

محراب این مسجد در گذشته ساده و بدون تزئین بود و یک رشته پلکان ارتباط با فضای بالای محراب را میسر می­‌کرد. وجود پلکان نیز به این خاطر بود که بتوان از فضای بالای محراب به عنوان منبر استفاده کرد.

مصالح استفاده شده در ساخت این مسجد شامل خشت خام، گچ، آجر و کاهگل برای اندود کردن بام شبستان است.

در بخش باقی‌مانده از بنای قدیمی مسجد یعنی شبستان ستون‌دار، هیچ گونه تزئیناتی دیده نمی­‌شود. با توجه به سادگی شبستان و محراب آن از نظر تزئینات، می­‌توان احتمال داد دیگر بخش­‌های تخریب شده بنا یعنی ایوان­‌های دو طرف صحن نیز حداقل تزئینات محدود به رسمی بندی­‌ها یا مقرنس­هایی داشته است.

مسجدی در قائن با دو قبله

مسجد جامع قائن خراسان‌جنوبی با قدمت 1100 ساله به‌عنوان بلندترین عمارت قائن و یکی از شاهکارهای معماری ایرانی - اسلامی شناخته می‌شود. در مورد تاریخ احداث اولیه مسجد عقاید مختلفی است بطوریکه برخی معتقدند این مسجد بر روی بقایای یک آتشکده ساسانی ساخته شده است و برخی همانند ناصر خسرو زمان احداث آن را اوایل قرن پنجم هجری ذکر کرده­‌اند و با توجه به زلزله‌خیزی قائن احتمالاً این مسجد در دوره­هایی تخریب و مجدداً مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته است.

این مسجد بنایی بسیار قدیمی و با شکوه است که مساحت مسجد 1470 متر و زیربنای ان 1050 مترمربع می‌باشد ایوان اصلی آن که از شاهکارهای معماری اسلامی است دارای 18 متر ارتفاع 11 متر عرض و 22 متر طول است.

حیاط مسجد محوطه‌ای به درازای 33 و پهنای 28 متر است. در اطراف حیاط حجره‌هایی به عمق دو متر قرار دارد، از شاهکارهای معماری مسجد ایوان آن است که به طرز با شکوهی به زیبایی مسجد گوهرشاد ساخته شده است.

این مسجد دو قبله متفاوت دارد. که یکی به سمت بیت‌المقدس و دیگری به سمت کعبه ساخته شده است. ساعت آفتابی توسط استاد توحیدی در میان صحن مسجد برای تعیین ظهر شرعی قائن ساخته شده، دو در مسجد یکی به سوی بازار قدیمی در شرق با دری بزرگ و دیگری به سوی شمال(محل بازار فعلی ) باز می‌شود. در سمت راست ورودی ایوان مسجد لوح بزرگی به صورت عمودی در بدنه دیوار نصب شده و تاریخ آن محرم‌الحرام سال 1046هجری قمری است.

بسیاری معتقدند از قلعه‌ی کوه قائن تا دژ مرکزی شهر و مسجد جامع یک تونل زیرزمینی وجود داشته و مورد استفاده بوده است. احتمال دارد این معبر با مسیر کاریز جعفر آباد یکی باشد که در نزدیکی قلعه کوه «معبرش» مجزا می‌شود.

این بنا در سال 1316 به شماره 295 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده و تحت حفاظت و مرمت میراث فرهنگی قرار دارد.

مسجد مصلی در سه راه اسدی شهر بیرجند، در کنار کاروانسری قدیمی مستوفی قرار دارد. ساخت این بنا را به (قوشید خان) از رجال عصر قاجار و معماری آن را به استاد فرج نسبت می‌دهند.

مسجد قدیمی رویخت، پناهگاه امنی در هنگام وقوع زلزله

مسجد قدیمی رویخت بیرجند تلفیق هنر و معماری ایرانی و اسلامی با تلاش خالصانه، مسجدی زیبا و مستحکم بر اساس آموزه‌های دینی را ایجاد کرده است.

این مسجد در تمام روستاهای اطراف از همه مهمتر و بزرگتر می‌باشد. شیوه‌ی معماری این مسجد می‌تواند مورد توجه دانشجویان مهندسی و مورخان و باستان‌شناسان و سایر علاقه‌مندان قرار گیرد. این مسجد علاوه‌بر انجام مراسم مذهبی، پناهگاه امنی در هنگام وقوع زلزله است.

مسجد به شکل مستطیل به ابعاد 40 متر در 80 متر ساخته شده و دارای 6 گنبد بزرگ و 4 گنبد کوچک می‌باشد که در چهار طرف پشت‌بام قرار دارد.

مسجد جامع خضری، میراثی 204 ساله در خراسان‌جنوبی

مسجد جامع خضری، میراثی 204 ساله در خراسان‌جنوبی است که به استناد کتیبه سر در آن در سال 1230 هجری قمری توسط فردی به نام میر سمیع بنا شد.

بنای اولیه آن با خشت و گل بوده و در سال 1341 توسط کربلایی حسن بهشتی تجدید بنا شد اما در زلزله 9 شهریور 1347 تخریب و مجدداً در سال 1351 بازسازی شد.

با توجه به مصالح موجود و شواهد تاریخی احتمالاً بنای مسجد خضری مربوط به دوره‌ی صفویه است. این مکان شامل دو قسمت است یکی مسجد و دیگری حسینیه که کاملاً چسبیده هستند و در ظاهر یک واحد محسوب می‌شود.این بنا دارای دو شبستان چسبیده به هم بوده که یکی از شبستان‌ها در سمت شمالی قرار داشته و ستوندار بوده و پوشش آن طاق وچشمه است که چشمه‌ها با گنبد‌های عرقچین پوشیده شده، بر روی سر ستون‌های بسیار ساده ستون‌های مسجد سوار شده است.

شبستان جنوبی دارای سه دالان طویل بوده و هر دالان توسط دیواری از دیگر دالان‌ها جدا شده و توسط روزنه‌هایی که در دیوارها ایجاد شده دالان‌ها با یکدیگر مرتبط هستند. محراب اصلی بنا که بسیار ساده است، در این بخش از شبستان قرار دارد.

با توجه به اینکه شهر قدیمی خضری در اطراف مسجد جامع قرار داشته و محدوده حریم مسجد از جهت باستان‌شناسی اهمیت خاصی دارد. این مسجد به شماره 6653 در فهرست آثار ملی کشور ثبت شده است.

سنگ بنای مسجد جامع خوسف در دوره تیموری به زمین گذاشته شد

مسجد جامع خوسف نیز به‌عنوان یکی از بارزترین آثار تاریخی موجود در بافت تاریخی این شهر، در حاشیه‌ی خیابان اصلی شهر و در جبهه‌ی جنوبی آن قرار دارد. در سمت غرب این مسجد ، حسینیه‌ی صاحب الزمانی(عج) و در سمت جنوب آن بنای تاریخی مرقوفه میرزاجعفر قرار گرفته است. این بنا در دوره تیموری ساخته شد و در دوره‌های بعد از جمله قاجار مورد مرمت قرار گرفته و الحاقاتی به آن اضافه شده است.

مسجد جامع گل نیز از دیگر مساجد تاریخی خراسان‌جنوبی محسوب می‌شود. این مسجد در بافت تاریخی و سنتی روستای(گل) از توابع بخش خوسف قرار دارد و از لحاظ سبک معماری جز نمونه‌های قابل توجه در منطقه بشمار می‌آید.

مسجد جامع درخش در روستای درخش از توابع بخش درمیان قرار دارد. مسجد جامع درخش در سال 921 هجری قمری بنا شد.