آیاتی که اولویتبندی در کار فرهنگی را تعیین میکند
گروه فعالیتهای قرآنی: معاون پژوهشی حوزه علمیه خراسان جنوبی گفت: خداوند با آیات اولیه سوره عبس نظام ارزشی در عرصه تبلیع و کار فرهنگی را تکمیل کرد و نشان داد که در عرصه کار فرهنگی باید به سراغ کسانی برویم که دل آماده تری دارند و عناوین و جایگاههای اجتماعی موجب نشود اولویت فعالیتهای فرهنگی در میان مردمی که دلی خاشع دارند ولی محروم هستند، نادیده گرفته شود.
وی اظهار کرد: خداوند سوره عبس را با یک عتاب آغاز کرده و میفرماید: «عَبَسَ وَتَوَلَّى أَن جَاءهُ الْأَعْمَى وَمَا یُدْرِیكَ لَعَلَّهُ یَزَّكَّى أَوْ یَذَّكَّرُ فَتَنفَعَهُ الذِّكْرَى أَمَّا مَنِ اسْتَغْنَى فَأَنتَ لَهُ تَصَدَّى وَمَا عَلَیْكَ أَلَّا یَزَّكَّى چهره در هم كشید و روى گردانید، از اینكه نابینایی به سراغ او آمده بود و تو چه دانى شاید او به پاكى گراید یا پندگیرد و پندش سود بخشد اما آن كس كه خود را بىنیاز مىپندارد تو بدو مىپردازى در حالی كه اگر او خود را پاك نسازد چیزی بر تو نیست آیات 1 تا 7»
مخاطب عتاب قرآنی کیست؟
معاون پژوهشی حوزه علمیه خراسان جنوبی بیان کرد: با تأمل در این آیات اولین سؤالی که به ذهن میرسد این است که چه کسی در این آیات مورد عتاب قرار گرفته است و چه کسی از مرد نابینا روی برگرداند.
شیدایی ادامه داد: در روایتی اینگونه نقل شده که عدهاى از سران قریش خدمت پـیامبر(ص) بودند و آن حضرت مشغول تبلیغ و دعوت آنهابه سوى اسلام بود و امید داشت که این سخنان در دل آنها مؤثر شود! در این میان ابن ام مکتوم که مرد نابینا و ظاهرا فقیرى بود وارد مـجـلس شد, و از پیغمبر(ص) تقاضا کرد آیاتى از قرآن را براى او بخواند و به او تعلیم دهد.
وی افزود: ابن ام مکتوم پـیوسته سخن خود را تکرار مىکرد و آرام نمىگرفت , زیرا دقیقا متوجه نبود که پیامبر(ص) با چه کسانى مشغول صحبت است او آنقدر کلام پیغمبر(ص) را قطع کرد که حضرت ناراحت شد و آثار ناخشنودى در چهره مبارکش نـمـایـان گـشت و لذا از او رو برگرداند, و به سخنانش با آن گروه ادامه داد و در این هنگام این آیات نازل شد و در این باره پیامبر(ص) را مورد عتاب قرارداد.
معاون پژوهشی حوزه علمیه خراسان جنوبی گفت: این روایت بیشتر در کتب اهل سنت ذکر شده اما در برخی از کتب شیعی از جمله تفسیر مجمع البیان شیخ طَبرِسی بیان شده و در تفسیر نور الثقلین هم به آن اشاره شده و همچنین علامه مجلسی در بحار الانوار بدون ذکر سند آن را نقل نموده است.
شیدایی اظهار کرد: اما برخی دیگر به دلایلی این برداشت را نمی پذیرند و معتقدند این رفتار از پیامبر(ص) که در روایت ذکر شده با آیاتی از قرآن که پیامبر(ص) را رحمت للعالمین و و دارای خلق عظیم می داند، در تضاد است.
نظر شیخ طوسی و سید مرتضی درباره آیه اول سوره عبس
وی بیان کرد: شیخ طوسی، سید مرتضی با قاطعیت بیان می دارند که مخاطب عتاب قرآن پیامبر نیست و همچنین علامه طباطبایی در تفسیر المیزان نیز این مسئله را بیان می دارد و شواهدی هم برای این گفته می آورند.
معاون پژوهشی حوزه علمیه خراسان جنوبی ادامه داد: در منابع شیعی روایتی از امام صادق علیه السلام نقل شده است که دیدگاه این دسته از علماء را تایید می کند در این روایت آمده است که این آیات درباره مردى از بنى امیه نازل شده كه در حضور رسول خدا (ص) نشسته بود، ابن ام مكتوم آمد، مرد اموى وقتى او را دید قیافه اش را در هم كشید، دامن خود را از او جمع كرد، و چهره خود را عبوس نموده رویش را از او گردانید و و خدای متعال این فرد را مورد عتاب قرار داده است.
شیدایی افزود: این روایات هر چند یک سؤال ذهنی را پاسخ می دهد اما سؤال دیگری که ایجاد می کند این است که اگر آنکه از فرد نابینا روی برگرداند پیامبر(ص) نباشد، پس مقصود و و خدای متعال این فرد را مورد عتاب قرار داده است.
آیات 5 و 6 که در ادامه آیات اول آمد و می فرماید« أَمَّا مَنِ اسْتَغْنَى فَأَنتَ لَهُ تَصَدَّى بخشد آن كس كه خود را بىنیاز مىپندارد تو بدو مىپردازى» کیست؟
برداشت سوم از آیات اولیه سوره
وی گفت: در اینجا برداشت سومی هست که برخی از نویسندگان به آن اشاره کرده اند و آن اینکه آن شخص از بنی امیه، خود مسلمان بود و می خواست واسطه بین پیامبر(ص) و قریش واسطه شود تا آنان هدایت شوند و در در بین واسطه گری او ابن ام مکتوم نابینا وارد می شود و با درخواست مکررش موجب عبوس شدن و روی گردانی او می شود.
معاون پژوهشی حوزه علمیه خراسان جنوبی اظهار کرد: در اینجا آیه نازل شد که تو فردی از بنی امیه به اشراف قریش که خود را بینیاز میپندارد می پردازی و.. که این برداشت از چند جهت قابل توجه است اول اینکه روایاتی از شیعه که مخاطب عتاب را پیامبر(ص) نمی داند تأیید می کند دوم اینکه آیات قرآن را مبنی بر خلق عظیم پیامبر(ص) را تأیید می کند و برای ما نیز آرامش اعتقادی و فکری به همراه دارد.
شیدایی بیان کرد: البته اگر مخاطب آیات را چون برداشت اول خود پیامبر(ص) بدانیم هیچ منافاتی با عصمت رسول الله(ص) و رفتار و منش بزرگ ایشان ندارد چرا که روی گردانی از کسی که رعایت آداب را نمی کند و مدام سخنان دیگران را قطع می کند گناه تلقی نمی شود.
در کار فرهنگی به سراغ کسانی برویم که دل آماده تری دارند
وی یادآور شد: اما خداوند با این آیات نظام ارزشی در عرصه تبلیع و کار فرهنگی را تکمیل کرد و نشان داد که در عرصه کار فرهنگی باید به سراغ کسانی برویم که دل آماده تری دارند و عناوین و جایگاه های اجتماعی موجب نشود اولویت فعالیت های فرهنگی در میان مردمی که دلی خاشع دارند ولی محروم هستند، نادیده گرفته شود.
