عزیمت بهسوی عاشقی/آداب مردم خراسان جنوبی در عید قربان
گروه اجتماعی: بهسوی عاشقی عزیمت کردی؛ با بالهایی که هنوز جوانی میکرد، با چشمهایی که گسترده میشد به روی دشتها و ابراهیم را به شوق میآورد.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسانجنوبی، از تبار قلههای بلندِ فرزندان یعقوب، نازل شدی و دامان تشنه خاکها تو را در کام گرفت و به شوق کشاند. تو اما بیقراری میکردی؛ مگر نه این که از جای دیگر بودی؟!
مهر بیکرانه پدر در پیشگاه خدایت، دست به کار آزمون تو شد و تو به میعادی بیوقفه با دلدار تن سپردی آن روز.
امامت، ردای فاخری بود که در انتهای سفر طولانی ابراهیم، انتظارش میکشید؛ اما تقدیر چنین بود که این ردای باشکوه، با دستهای تو بر شانههای پدر بنشیند، در اوج یک گزینش دشوار، میان خواستن تو و اطاعت پروردگار تو.
نالهها و دردها از تو میگریختند به وقت لغزش خنجرِ بُرّان در زیر گلویت، از آن رو که عزمِ عظیمِ تسلیم و رضای تو، میترساندشان. پس این بار، تو پشتیبان ابراهیم شدی و دستهای او را جان دادی برای بریدن.
فرشتههای ناظر ماجرا، لب میگزیدند پنهان: «سرانجام چه خواهد شد؟» نفس در سینهها حبس شده بود، نه صدایی بود و نه سکوتی، سراسر، انتظار بود و هول.
جشن شیدایی
چه میعادگاه خلوت و زیبایی! اسماعیل، در دستهای اراده ابراهیم. سر اسماعیل، در آغوش پدر و نگاه اسماعیل، نه به چشمهای پدر، که به آن سوی ابرها و آسمانها و خدایی که چند لحظه بعدتر را بهتر از همه میدانست.
آن روز، نه گلوی اسماعیل بریده شد و نه ابراهیم پدری را بر بندگی ترجیح داد. تنها رضایت و سرسپردگی به «او» بود که بیداد میکرد، پس به رسم نمایش سرفرازی و قبولی، گوسفندی ذبح شد.
از آن روز بزرگ و باشکوه تاکنون، جشن میعاد اسماعیل و ابراهیم با فرمان پروردگار، هر سال و هر قربان، تکرار میشود که جشن دلدادگی و شیدایی است و در دل ایمان مومنان دوست، آذین پرنشاط قرب و دیدار، بسته میشود.
عید سعید قربان در خراسان جنوبی با آداب و رسوم خاصی برگزار میشود، آداب و رسومی که ریشه در فلسفه دینی عید قربان و طینت پاک این مردمان نیک اندیش دارد.
عید سعید قربان یکی از اعیاد اصلی و مهم اسلامی است و همه مسلمانان خود را موظف به انجام مراسم و آئینهای ویژه این روز مبارک میدانند.
قربانی کردن و عید قربان یکی از سنتهای الهی است که مردم خراسان جنوبی مانند مردم سایر مناطق کشور، این فریضه الهی را انجام میدهند که اصل آن برای همه یکسان است اما شیوهها و تفکرات مردم است که تفاوتهایی را در مناطق مختلف ایجاد میکند.
آداب و رسوم اهل سنت خراسانجنوبی درعید قربان
اهل سنت چند روز قبل از فرارسیدن عید قربان به نظافت و غبار روبی منازل و محیط اطراف خود پرداخته و خود را برای به جا آوردن مراسم عید بزرگ اسلامی آماده میکنند.
عید قربان یکی از واجبات است که در قرآن آمده و اهل سنت هر ساله این روز را جشن میگیریند.
گوشت قربانی به سه قسمت تقسیم میشود که یک قسمت آن صرف امور خیریه، قسمتی برای پذیرایی از میهمانان و جماعت مسجد مورد استفاده قرار میگیرد، قسمت باقی مانده نیز در میان اعضای خانواده صرف میشود.
در عید قربان پس از برگزاری نماز صبح، مردم به خانههای یکدیگر رفته وپس از سلام و احوال پرسی فرارسیدن عید را تبریک میگویند.
دربین اهل سنت مرسوم است هر خانوادهای که از لحاظ شرعی قربانی کردن بر آن واجب باشد، باید حداقل یک گوسفند قربانی کند.
هنگام ذبح دعایی بر سر ذبح میخوانند که آن دعا، الله و اکبر، الله و اکبر، لا اله الا الله والله و اکبر است.
گوشت قربانی به سه قسمت تقسیم میشود که قسمتی برای نیازمندان، قسمتی برای میهمانان و قسمتی برای خانوادههاست.
در بین اهل سنت مرسوم است، پوست گوشت قربانی نباید برای خود قربانیکننده باشد و باید بین فقرا توزیع شود.
همچنین اهل سنت از صبح روز عرفه بعد از هر نماز واجب خود" تکبیر" میگویند.
جلوههای آیینی عید قربان در فرهنگ مردم
عید سعید قربان یکی از مراسمهای سنتی و باستانی خراسان جنوبی است، جشن و آیینی است که ریشه در باورهای کهن و باستانی مردم دارد و اغلب تاریخی و پارهای اسطورهای است.
قربانی در روز عید قربان در خراسان جنوبی بیشتر برای تازه درگذشتهها انجام میشود، قربانی بیشتر گوسفند است اما گاهی شتر یا گاو هم قربانی میشود.
در برخی مناطق قبل از شب عید قربان یک جلسه برای متوفی میگیرند، برق چراغ خانه متوفی را روشن میکنند و یک فاتحه و مراسم مداحی سر سالی با حضور اقوام و نزدیکان انجام میشود، سپس اعلام میشود که مراسم قربانی فردا صبح در منزل متوفی انجام خواهد شد.
صبح روز عید اقوام آشنایان در منزل میت جمع شده، گوسفند را نیز به آنجا میبرند و قبل از طلوع آفتاب و پس از قرائت فاتحه، گوسفند را قربانی میکنند.
عید قربان به عنوان یکی از بزرگترین اعیاد اسلامی در مناطق مختلف کشورمان با مراسم و آیینهایی خاص و شکوهی ویژه برگزار میشود، با دقت در نحوه برگزاری این مراسم مشاهده میشود اگرچه مردم هر ناحیه، آداب متفاوتی در این خصوص دارند ولی این مراسم در لایههای عمیقتر شبیه یکدیگر و مطابق با آیینهای دیرین و کهن است.
خراسان جنوبیها در این روز صبح زود از خواب برمیخیزند و پس از ادای نماز به گورستان شهر میروند و بر قبر بستگان خود به خواندن فاتحه و قرآن میپردازند. بعد از این کار، به خانه آمده و غسل میکنند و پس از صرف صبحانه به مسجد جامع شهر رفته و به خواندن قرآن و دعا میپردازند و تا آمدن امام مسجد، تکبیر بلند میگویند. سپس پشت سر امام جماعت دو رکعت نماز عید به جای میآورند.
بازدید از اقوام، سور دادن به آشنایان و پذیرایی از آنان با گوشت قربانی و ... از جمله آیینهای این اقوام است که برگزار میشود و مردان نیز با فرارسیدن عید قربان مانند عید نوروز علاوه بر لباسهای نو برای اعضای خانواده، شیرینی و شکلات و آجیل و میوه و ... خریداری میکنند و پس از تدارک مراسم عید بهترین لباس خود را پوشیده و چشم به راه رسیدن عید میشوند.
در روز عید قربان همه مردان از کوچک و بزرگ در مراسم عید شرکت میکنند، در این روز اگر دو نفر با هم قهر بوده یا دعوا کرده باشند، روی هم را میبوسند و با هم آشتی میکنند.
در گذشته مرسوم بود در بازدیدهای عید در ابتدا به دیدن پدر، مادر، خواهر و برادر و سپس به دیدن اقوام دور بروند و این دید و بازدید تا سه روز ادامه داشت.
مردم از سالیان دور بنا بر رسوم ویژهای که دارند از مدتها پیش از روز عید قربان، خود را آماده جشن کرده و مقدمات این مراسم را با خرید حیوان قربانی آغاز میکنند.
خانه تکانی، رفت و روب، شستشو، حمام و نظافت نیز از جمله آدابی است که ایرانیان بویژه مردم خراسان جنوبی پیش از عید قربان آنها را به جا میآورند.
دید و بازدید دوستان و آشنایان، اقامه نماز عید، پخت خوراکیهای سنتی، مراسم عقد و ازدواج زوجهای جوان از دیگر برنامهها و آئینهای ویژه در روز عید سعید قربان است.
اعمال روزعیدقربان
برای عید قربان اعمالی چند نقل شده است:
1- غسل کردن است که به گفته مرحوم «علاّمه مجلسی»، غسل در آن روز سنّت مؤکّد است تا آن جا که بعضی از علما آن را واجب دانستهاند.
2- نماز عید قربان است و نحوه انجام آن، به همان کیفیّتی است که در نماز عید فطر گفته شد، و نماز عید قربان در زمان غیبت امام(علیه السلام)مطابق مشهور فقهای عظام، سنّت مؤکّد است. (خواه به صورت جماعت خوانده شود یا فرادی.
3- مستحب است دعاهایی را که پیش از نماز عید و قبل از آن وارد شده است بخواند. به فرموده مرحوم «علاّمه مجلسی»، بهترین دعاها، دعای چهل و هشتم «صحیفه کامله سجّادیه» است که اوّلش این است: أللّهُمَّ هذا یَومٌ مُبارَک و اگر دعای چهل و ششم را نیز بخواند بهتر است.
4- خواندن دعای ندبه در این روز و سایر اعیاد مستحبّ است.
5- قربانی کردن در این روز برای همه مستحبّ مؤکّد است و بسیار سفارش شده است، تا آن جا که برخی از علما آن را بر کسانی که توانایی دارند واجب دانستهاند و مستحب است بعد از نماز عید، کمی از گوشت آن بخورد.
و نیز مستحبّ است هنگام قربانی این دعا را که از امام صادق(علیه السلام) نقل شده است بخواند:
"من روی خود را به سوی کسی کردم که آسمانها و زمین را آفریده، من در ایمان خود خالصم و از مشرکان نیستم. نماز و قربانی و زندگی و مرگم برای خداوندی است که پروردگار جهانیان است. شریکی برای او نیست. من به این برنامه مأمور شدم و از مسلمانانم. خدایا از تو و برای توست. به نام خدا و خداوند بزرگتر است. خدایا از من قبول فرما".
البتّه اگر به نیّت چند نفر قربانیِ مستحب انجام شود، بگوید: اَللّهُمَّ تَقَبَّلْ مِنّا
بسیار مناسب است افراد توانگر، در این روز قربانی نمایند و اکثر آن را به فقرا و نیازمندان انفاق کنند و به همسایگان و آشنایان نیز بدهند.
در روایتی است که امام صادق(علیه السلام) فرمود: امام علی بن الحسین و امام باقر(علیهم السلام) گوشت قربانی را سه قسمت میکردند؛ یک قسمت آن را به همسایگان میدادند و یک قسمت آن را به نیازمندان و قسمت سوم را برای اهل خانه نگه میداشتند.
6- تکبیرات مشهور زیر را بگوید: برای کسانی که در این ایّام توفیق حضور در مراسم حج و صحرای «منی» را دارند، بعد از پانزده نماز این تکبیرها را میخوانند، از نماز ظهر روز عید، شروع کرده تا نماز صبح روز سیزدهم; ولی کسانی که در آن جا نیستند، بعد از ده نماز آنها را میخوانند، از نماز ظهر روز عید آغاز نموده، تا نماز صبح روز دوازدهم، و آن تکبیرها مطابق روایت کتاب شریف «کافی» چنین است:
اَللهُ اَکْبَرُ، اَللهُ اَکْبَرُ، لا اِلهَ اِلاَّ اللهُ وَ اللهُ اَکْبَرُ، اَللهُ اَکْبَرُ، و للهِِ الْحَمْدُ، اَللهُ اَکْبَرُ عَلی
خدا بزرگتر از توصیف است معبودی جز خدا نیست و خدا بزرگتر است و ستایش خاص خداست خدا بزرگتر است بر آنچه ما هَدانا; اَللهُ اَکْبَرُ عَلی ما رَزَقَنا مِنْ بَهیمَةِ الاَْنعامِ; وَ الْحَمْدُ لِلّهِ عَلی ما أبْلانا.
ما را راهنمایی کرد خدا بزرگتر است بر آنچه روزیمان کرد از چهار پایان انعام (شتر و گاو و گوسفند) و ستایش خاصّ خداست برای آن که آزمود ما را.
حدّاقل این تکبیرها را بعد از نماز در این ایّام، یکبار بگوید ولی اگر تکرار نماید، بهتر است، و حتّی اگر بعد از نوافل نیز بگوید خوب است.
سپیده قلندری اسفدن
