بناهای تاریخی بشرویه را بیشتر بشناسیم

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا) از خراسان‌جنوبی، شهرستان بشرويه  قدمتي طولاني دارد. بافت شهري آن در دوره صفوي شكل گرفته و دومين بافت تاريخي ثبت شده و  جزو ده شهر تاريخي- از نظر بافت قديمي و خشت و گلي- كشور شناخته شده است.

كتاب «رياض‌العلما» نوشته ميرزا عبدالله اصفهاني كه در دوره‌ي صفوي مي‌زيست از جمله اسنادي است كه مي‌توان درباره‌ ساختار شهري بشرويه به آن استناد كرد؛ او در كتاب خود از علماي اين خطه به نيكي ياد كرده است.

بشرویه در ارتفاع 880 متری از سطح دریا قرار گرفته و با توجه به مجاورت با کویر آب و هوای شهر گرم و خشک است که بافت تاریخی، ساختمان‌ها و منازل بشرویه نیز متأثر از شرایط اقلیمی کویری شکل گرفته است.

قدمت شهرستان بشرویه

بر اساس شواهد و آثار باستانی به جا مانده در شهرستان بشرویه همچون پل آب‌بر که شامل دو سازه معماری سنگی قدیمی متعلق به دوره ساسانی و سلجوقی است، قدمت بشرویه به قبل از اسلام می‌رسد.

کشف قطعه سفالینه‌هایی در تپه کرند واقع در شمال غرب بشرویه که قدمت آن به 2 هزار سال قبل از میلاد و یا دوران قبل از تاریخ می‌رسد، حاکی از قدمت باستانی و تاریخی این شهرستان است.

ثبت بافت تاریخی بشرویه در فهرست آثار ملی 

بشرویه قدیم متشکل از چهار محله اصلی به نام محله میان‌ده، پایین محله، مقری و سرپل بوده است که بافت شهری آن در دوره صفوی شکل گرفته است.

بافت تاریخی و سنتی بشرویه با قدمتی بیش از 600 سال که دارای آثار معماری دوره تیموری و صفوی و خانه‌های خشت و گلی است، به عنوان موزه‌ای از آثار تاریخی خراسان‌جنوبی به شمار می‌رود که در مساحت 22 هکتار در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

کوچه‌های پر پیچ و خم، خانه‌های خشت و گلی با بادگیرهای زیبا، نماهای کاهگلی، سقف‌های گنبدی، تزئینات داخلی و گچ‌بری‌ها، مراکز مذهبی مانند مساجد، تکایا و آب انبارها از خصوصیات عمده بافت تاریخی بشرویه است.

خانه مستوفی بشرویه

این خانه از جمله بناهای تاریخی بشرویه است که در محله میانده قرار گرفته و اعیانی‌ترین خانه موجود در بافت بشرویه می‌باشد.

قدمت این بنا به دوره قاجاریه بر می‌گردد. این خانه از سطح کوچه پایین‌تر ساخته شده که چند مزیت دارد: خاک حاصل از گودبرداری در ساخت خانه مورد استفاده قرار می‌گیرد، در تابستان و زمستان هوای داخل نسبت به بیرون مطلوب‌تر است، هدایت آب قنات به داخل خانه‌ها راحت‌تر امکان‌پذیر بوده و همچنین در مقابل زلزله نسبت به خانه‌های دیگر دارای مقاومت بیشتری است.

در چهار طرف حیاط چهار فضا وجود دارد که هرکدام مناسب فصل خاصی بوده فضای واقع در ضلع شمالی بنا که بیشترین نور آفتاب را در روز میگیرد و دارای ارتفاع کمی بوده برای فصل زمستان مورد استفاده قرار می‌گرفته است.

مهمترین مصالح استفاده شده در این بنا خشت خام و آجر بوده و از اندود های آهکی و گچی در ساخت بنا و اندود جداره ها استفاده شده است.

مسجد میانده

این بنا که در مرکز محله میانده قرار گرفته دارای سردر زیبا با تزئینات کاربندی در وردی  است.

این بنا در کنار آب انبار، حسینیه و مدرسه علمیه یکی از بناهای مهم این مرکز محله است. در دو طرف سردر نیز دو سکو (پیرنشین) ساخته شده است. طبق کتیبه موجود در سردر بنا قدمت آن به دوره صفویه برمی‌گردد.

این مسجد بصورت تک ایوانی ساخته شده و زمان ساخت آن نیز به قبل از اصلاح درجه قبله بر می‌گردد، چراکه جهت ایوان قبله با جهت فعلی قبله چند درجه ای اختلاف دارد.

شبستان این مسجد در جبهه شرقی واقع است و در پنجاه سال گذشته بخشی بدان افزوده شده است. ستون‌های قطوری در این فضا پوشش طاق و چشمه‌ای را نگه می‌دارد.

ایوان این بنا از شاخصترین فضاهای این مسجد است که با کاربندی و شمسه‌های زیبایی پوشیده شده است.

حسینیه حاج علی اشرف

این بنا نیز یکی از عناصر مهم مرکز محله میان ده بوده که در ایام محرم یکی از اماکن عمده عزاداری در بشرویه است.

از موارد منحصر بفرد مراسمی که در این حسینیه انجام می‌شود، علم گردانی است که توسط خود حاج علی اشرف پایه گذاری شده و هنوز به قوت خود باقی است.

این بنا بصورت هشت ضلعی ساخته شده و دارای دو ایوان تابستانی و زمستانی با کاربندی‌های زیبایی در داخل ایوان ها است، همچنین دور تا دور دو ایوان بنا را رواق‌هایی در دو طبقه فرا گرفته که طبقه بالا و پشت بام بنا در ایام محرم مخصوص نشستن بانوان است.

 این حسینیه همچنین دارای منبری چوبی است که بر بدنه آن نام واقف (حاج علی اشرف) و سازنده آن و تاریخ ساخت آن ذکر شده است.

عمارت پناهی

عمارت پناهی شامل دو منزل بوده که در محله میان ده و در دوره صفویه و تیموری ساخته و در ضلع جنوبی مسجد میان ده واقع است.

خانه دوره صفویه بصورت دو صفه اجرا شده و دارای دو ایوان تابستانی و زمستانی است. در ورودی بنا  که در ضلع شمالی قرار گرفته دارای گل میخ‌ها و کوبه‌های منحصر بفردی بوده که دارای زیبایی خاصی است.

مانند اکثر بناهای تاریخی منطقه گرم و خشک مطبخ این بنا نیز در مجاورت فضاهای زمستانی واقع شده است.

موزه بشرویه

خانه ملاعبدالله يكي از خانه­هاي قديمي الگوي چهارصفه با پيمون كوچك است. اين خانه، با ويژگي‌هاي اصيل معماري خود، زادگاه يكي از عالمان بزرگ ايران در دوره صفوي به نام ملاعبدالله توني بشروي بوده‌است.

تهرنگ اين خانه كه يكي از الگوهاي اوليه سازماندهي را در معماري مسكوني ايران داراست، از يك مربع ساده تشكيل شده كه هر ضلع آن به سه قسمت تقسيم شده و 9 واحد فضايي از آن در آمده است.

واحد مركزي اين مربع تقسيم شده، حياط خانه است. در سمت شمال ايوان زمستاني، نور هميشگي جنوبي را در فصول زمستان در اختيار ساكنين آن مي‌گذارد.

آسیاب‌های تاریخی

در مسیر قدیمی بشرویه به رقه که بخشی از جاده کهن این شهر به طبس بوده و مطابق با قنات کهنی که از کوه‌های رقه به سمت دشت بشرویه ساخته شده هفت آسیاب وجود دارد که به موازات آب زراعی بشرویه ساخته شده است.

در حال حاضر سه آسیاب از این تعداد فعال است. نام اين آسياب‌ها به ترتيب از سمت بشرويه بنام آسياب سروش، میرزا، زنگی و آقا ( شیخی) و آسياب دهنه كه در مجاورت قلعه دختر واقع شده است.

وجود آسیاب های آبی فعال یکی از نوادر میراث فرهنگی در کشور است که مانند آن امروزه در کمتر جایی از مناطق کویری دیده می‌شود و به دلایل مختلف از جمله نبوغ تکنولوژیک بشر و آمیختگی منظر و میراث طبیعی و مصنوع، استفاده از انرژی‌های پاک کیفیت آرد و نان تولیدی، ظرفیت‌های بالایی از نظر جذب گردشگر دارا است که در همین راستا و با تعریف منطقه نمونه گردشگری بشرویه در این مکان برنامه ایجاد 5 باغ ایرانی به همراه تأمین زیر ساخت‌های لازم با آن تعریف شده است.

مسجد جامع رقه

مسجد جامع رقه در شرقی ترین بخش روستا واقع شده است. موقعیت مسجد که در میانه فضای باز و دور از روستا واقع شده و از نقل مکان روستا از پیرامون آن نشان دارد.

ظاهر و سیمای مسجد در میانه فضای خالی پیرامون خود، با مجموعه‌های پیچیده خود، حالت باستانی و خط آسمان متنوع خود، گویای اهمیت و اعتباری در منطقه است.

مسجد، یک ورودی از جبهه جنوب شرقی و یک ورودی از شمال غربی دارد. هم از نظر معماری و هم به گفته اهالی ورودی اصلی مسجد از سمت شمال بوده و وجود پله‌های عریض و همچنین سردری با تاق جناغی این حقیقت را نشان می‌دهد.

عمده فضاهای مسجد در جبهه غربی و در سمت شبستان است و این نشان می‌دهد که مسجد اصلی در واقع بر اساس یک ایوان بنا شده است.

گزارش از سپیده قلندری اسفدن