اعتقادهای پوچی که به سراب ختم می‌شوند

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از کهگیلویه و بویراحمد، به نقل از باشگاه خبرنگاران جوان از یاسوج، برخی بر این نظرند که خرافات مربوط به قشر یا طبقه خاصی نیست، چنان که به نژاد خاصی محدود نمی‌شود. همه به گونه‌ای گرفتار خرافات هستند.مردمان جهان را نمی‌توان به دو گروه خرافاتی و روشنفکر تقسیم کرد، بلکه می‌توان گفت که آنها به طور کلی بیشتر یا کمتر خرافاتی هستند.نظری به تاریخ گذشته نیز مؤید همین نکته است.
در راه مبارزه با خرافات باید روش‌های صحیح علمی برگزید و متناسب با نوع خرافه و سطح فکر مردم اقدام کرد. همیشه باید در نظر داشت که در کار اصلاح فکر عوام،به همان اندازه که از عقاید باطل او می‌گیریم باید به جای آن عقاید درست در او ایجاد کنیم تا بی عقیده و بی هدف نماند.
اگر کف دستت می‌خاره حتما پول گیرت میاد، قیچی را به هم نزن دعوا می‌شه، انقدر ته دیگ نخور شب عروسیت بارون می‌یاد، عطسه اومد از خانه نرو بیرون....
 این‌ها تنها بخشی از خرافاتی است که در جامعه امروزی ما در بین برخی مردم رواج دارد و برای گروهی از آدم‌ها اعتقاد به خرافات آنقدر راسخ و قابل اعتماد است که به باور قلبی رسیده‌اند.
متوسل شدن به خرافات
با یک نگاه اجمالی می‌توان دریافت که خرافات عموما در دل داستان‌های قدیمی نهفته است، اما هنوز افرادی هستند که با توجه به قرار داشتن دوران پیشرفت فزاینده‌ فناوری‌ها، به خرافات روی می‌آورند.
اساسا خرافات زمانی اتفاق می‌افتد که افراد در رویارویی با مشکلات زندگی، سرگردان شدن و ناامیدی، به ناچار به خرافات و یا فالگیر‌ها روی می‌آورند که از این طریق بتوانند به یک آرامش درونی و اعتماد به نفس برسند.
رضا دهبانی‌پور، دبیر شورای فرهنگ عمومی کهگیلویه و بویراحمد حذف خرافات از ساحت فرهنگ را ارج گذاری به فرهنگ عمومی دانست.
وی گفت: فرهنگ مجموعه‌ای از آموخته‌ها و اندوخته‌های بشر در طول حیات اجتماعی است که باید از خرافات محفوظ بماند.
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان کهگیلویه و بویراحمد ادامه داد: طبیعی است که این آموخته‌ها و اندوخته‌ها که تشکیل دهنده سنت‌ها، باورها، اعتقادات، ارزش‌ها و آداب و رسوم برای بشریت است مجموعه‌ای باز عناصری است مبتنی بر عقلانیت یا خرافات که به زندگی انسان‌ها سمت و سو می‌دهد.
وی افزود: ما برای ارج‌گذاری به فرهنگ مردم بایدبه زدودن خرافات از ساحت فرهنگ، ساختارها و مجموعه هایی را در جامعه تعریف کنیم.
دبیر شورای فرگ عمومی استان با اشاره به ساختار مهم فرهنگ عمومی، اضافه کرد: به اعتبار شورای فرهنگ عمومی باید سبک زندگی مردم را مبتنی بر پیشینه فرهنگی آنها که با عقلانیت سازگار است، سمت و سو دهیم.
دهبانی‌پور تصریح کرد: فرهنگ در عرصه‌های مختلف متولیانی دیگری هم دارد که ضرورت دارد در سطح عمومی جامعه با این وظایف توجه شود.
براساس تحقیقاتی که برای تهیه مقاله‌ای برای بررسی مقایسه‌ای میزان گرایش به خرافات در تحصیل کرده‌های دانشگاهی و مردم عادی استان کهگیلویه و بویراحمد صورت گرفت این چنین آمده است: در بررسی از 500 نفر شرکت کننده یافته‌ها نشان می‌دهد مردم عادی بیشتر از تحصیل کرده‌های دانشگاهی  به خرافات معتقدند. همچنین، افراد متاهل بیشتر از افراد و افرادی که سن بالاتری دارند بیشتر از افرادی که سن کمتری دارند به خرافات اعتقاد داشتند. زنان در گروه مردم عادی بیشتر از مردان همین گروه به خرافات معتقدند. اما میزان خرافات در زنان و مردان تحصیل کرده دانشگاهی تفاوتی وجود نداشت. نتیجه اینکه، تحصیلات دانشگاهی به کاهش خرافات در افراد منجر می‌شود.
بنابراین گزارش، همچنین، محمد باقریان، کارشناس ارشد علوم قرآنی نیز با اشاره به موضوع خرافات و عوامل شکل‌گیری آن، گفت: عوامل مختلفی در شکل گرفتن خرافات تاثیر می‌گذارند که یکی از آن‌ها نیازهای انسان است و در مواردی، نیاز‌ها به صورت سوال و یا گرفتاری خود را نشان می‌دهند و انسان برای پاسخ دادن به آن‌ها به سوی خرافات حرکت می‌کند.
وی ادامه داد: درواقع در چنین مواردی انسان احساس می‌کند که خرافات در رفع نیاز تاثیر بسزایی دارد، زودتر پاسخ می‌دهد و یا همه‌گیر است و چون افرادی پیش از او این کار را انجام داده اند، او هم می‌تواند از این راه نیاز خود را برطرف کند.
این کارشناس ارشد علوم قرآنی تصریح کرد: از سوی دیگر، به دلیل اینکه انسان‌ها علاقمند هستند به سراغ اموری  که حالت پنهانی، غیب گویی و پیش گویی دارد، بروند و این موضوع برایشان جذابیت دارد، به سوی خرافات حرکت می‌کنند چرا که این مورد هم از موارد جالب توجه افراد به شمار می‌رود.
وی در ادامه صحبت‌های خود اظهار کرد: در اصل خرافات برای انسان مانند سراب برای فرد تشنه است که هر چقدر به سمت سراب حرکت می‌کند، چنین ذهنیتی در ذهنش شکل می‌گیرد که اینگونه می‌تواند رفع نیاز کند در حالی که در نهایت متوجه می‌شود نیازش برطرف نشده است.
باقریان توضیح داد: در زمینه خرافات یکسری موارد به صورت حدس و گمان وجود دارد، اما در برخی مواقع دچار چنین ذهنیتی می‌شود که گویا تحقق این امور امکان پذیر است و دلیل اینگونه فکر کردن هم این است که دوستان و یا نزدیکان آن فرد مدام چنین موضوعاتی را تکرار کرده‌اند و همه تلاش خود را به کار گرفته‌اند تا این امور را مستند جلوه دهند.
وی ابراز کرد: جذاب جلوه دادن بسیاری از امور خرافی توسط نزدیکان یک شخص می‌تواند در کشش آن فرد به سمت چنین اموری هرچه بیشتر تاثیر بگذارد، چراکه در این مرحله خرافات به طور دقیق مانند همان آبی است که انسان آن را از دور و توسط تماشای سراب احساس می‌کند.
باقریان یادآور شد: فردی که می‌خواهد به آرامش دست پیدا و نیاز خود را برطرف کند، مسیر خرافات را به طور کامل طی می‌کند و در بسیاری از موارد، با وجود اینکه به هیچ نتیجه مطلوبی نرسیده است، اما اینگونه استنباط نادرست می‌کند که حرکتش در این مسیر در روند تحقق خواسته‌اش بسیار تاثیر داشته است.
وی تصریح کرد: برای برطرف کردن خرافات و تاثیراتی که این موضوع می‌تواند بر جای بگذارد، باید یکسری کارهای فرهنگی و تجربی صورت بگیرد و افرادی که چنین مسیری را طی کرده‌اند و به نتیجه نرسیده اند، از تجربه‌هایشان بگویند و اینکه این کار خلاف، خراب و سراب است و نمی‌تواند مسیری راهگشا برای فرد محسوب شود.
باقریان ادامه داد: معرفت‌افزایی و آگاهی‌بخشی در مسیر دور کردن افراد از خرافات و آموزه‌های خرافی تاثیر بسزایی دارد. در این روندآگاهی باید هم به صورت علمی و هم به صورت تجربی صورت بپذیرد.
وی در بخش دیگری از صحبت‌های خود عنوان کرد: آگاهی‌بخشی همچنین می‌تواند به صورت عینی هم صورت بگیرد به این معنا که زندگی افرادی که چنین مسیرهایی را طی کرده‌اند و به نتیجه نرسیده‌اند، برای دیگر افراد نمایش داده شود، تاثیر بسیار زیادی در از بین رفتن خرافات دارد و افراد درگیر در این مسیر متوجه پوچ بودن و بیهوده بودن مسیری که پیش رویشان قرار داشت، می‌شوند.
این کارشناس ارشد علوم قرآنی افزود: خرافات مسئله‌ای همگانی است به این معنا که چنین اموری در هر عصر و نسلی وجود دارد و با وجود اینکه در بسیاری از زمینه‌ها پیشرفت صورت می‌گیرد، اما زمانی که به طور ناخودآگاه با ضمیر و درون فرد رو به رو شویم، متوجه می‌شویم چنین اموری با ذات آن‌ها عجین شده است.
باقریان در ادامه صحبت‌های خود همچنین گفت: پاسخ‌گویی به نیاز‌ها کاری درست است، اما زمانی که انسان به سوی سراب حرکت کند، به نتیجه‌ای دست پیدا نمی‌کند و در این روند ممکن است هرچه بیشتر از خدا دور بشود و در این زمینه لازم است راه هر چه بیشتر روشن بشود و معرفت افزایی صورت بگیرد.
وی یادآور شد: مسئولان امور فرهنگی و افراد حاضر درشورای عالی انقلاب وظیفه بسیار مهمی در مسیرآگاهی بخشی به افراد در زمینه خرافات بر عهده دارند و در این روند باید از مصداق‌های عینی برای افراد براساس سطوح مختلف فکری در نظر بگیرند.
این کارشناس ارشد علوم قرآنی خاطرنشان کرد: در مسیر افزایش شناخت افراد همچنین دانشگاه‌ها و حوزه‌های علمیه، روحانیت و مراکز فرهنگی جامعه وظایف مهمی بر عهده دارند و می‌توانند از راه پژوهش‌ها، پایان‌نامه‌ها و سخنرانی‌های مرتبط با این موضوع، اقدامات مهم و تاثیرگذاری در این زمینه انجام بدهند البته باید توجه داشته باشیم  که تمامی فعالیت هایی که در راستای آگاهی‌بخشی در زمینه خرافات صورت می‌گیرد باید با ظرافت همراه باشد تا بتواند تاثیر لازم را بر جای بگذارد.
بزرگترها، جلوتر از کوچکترها در قبول خرافات!
گاهی اوقات والدین برای ترساندن کودکانشان از برخی کلمات مثل : اگر شیطونی کنی آقای پلیس شما را زندانی می کند و ... استفاده می‌کنند، اما در خیلی مواقع بزرگترها مهم دست کمی از کودکان ندارند و خرافاتی از قبیل اینکه اگر شخصی زیاد ته دیگ بخورد شب عروسی‌اش باران می‌بارد و یا اینکه اگر کف دست راست آنها خارش داشت به پول می‌رسند را باور می‌کنند.
دلیل رایج شدن خرافات
شهباز مظفری، دکترای روانشناسی، مدرس دانشگاه و رئیس شورای نظام روانشناسی و مشاوره استان کهگیلویه و بویراحمد در گفت و گو با خبرنگار ما گفت: از جمله كسانی كه بسیار درباره خرافات سخن گفته‌اند روان شناسان هستند، برخی از آنها براین نظرند كه منشأ خرافات اشتباهات است، و برخی دیگر ناهشیار یا ناخودآگاه بودن را منشأ خرافات می‌پندارند، و برخی دیگر پاسخ‌های شرطی را خاستگاه آن می‌دانند. اما تحلیل‌های جامعه شناختی نیز جایگاه خاص خود را داردو برخی خرافات را پدیده های اجتماعی می‌دانند.
وی با بیان اینکه نرسیدن به تصمیم قاطع از راه‌های معمولی در زمان‌های حساس یا در امور مهم یا نسبتاً مهم نیز زمینه رسیدن به خرافات است، افزود: البته شكی نیست كه شیوه تفكر نیز می‌تواند خاستگاه مهمی برای پدیدآیی خرافات باشد.
مظفری یكی از عوامل پدیدآمدن خرافات را نداشتن درك درستی از علیت دانست و بیان کرد: خرافات در روان افراد جوانه می‌زند و سپس در جامعه  گسترش می‌یابد و به صورت عناصری از فرهنگ، رفتار اجتماعی را شكل می‌دهند و روان و تفكر انسان با آنها درگیر می‌شود.
رئیس شورای نظام روانشناسی و مشاوره استان کهگیلویه و بویراحمد گفت: به نظر می‌رسد انسان هر وقت ناکام و مستاصل می‌شود، یعنی زمان‌هایی که هدف دارد اما ابزار رسیدن به هدفش را مهیا نمی‌بیند به کارهایی از این دست گرایش پیدا می‌کند.
عوامل پیدایش، پذیرش و گسترش خرافات
این دکترای روانشناسی افزود: در پیدایش، پذیرش و گسترش خرافات، عوامل مختلفی مانند جهل و نادانی، تقلیدهای کورکورانه و بی‌پایه و اساس، جایگزین نمودن احساسات به‌جای تعقل نقش داشته اند. ریشه‌ بسیاری از خرافات(در گذشته و حال) به ویژه در میان مردم ایران را باید در این عوامل جست‌وجو کرد.
مظفری عنوان کرد: باید در نظر داشت که درمان درد جهالت و نادانی به سادگی امکان‌پذیر نیست چراکه گاه پیامبران و مصلحان بزرگ را نیز عاجز و درمانده کرده و از پا در آورده است.
این مشاور خانواده افزود: به طور خلاصه شیوه غلط تفکر و تحلیل عامیانه پدیده‌ها و علت تراشی‌ها به جای علت یابی درباره پدیده‌های طبیعی و فوق طبیعی، سبب اعتقاد به اموری می‌شود كه برتمام گستره باورها و برنامه‌های زندگی برخی انسان‌ها سایه می افكند و آنها را مبتلا به خرافات می‌کند.
خرافات در فرهنگ‌ها و اقوام
مظفری با اشاره به اینکه بعضی از معتقدات و آداب و رسوم همگانی مانند اعتقاد به نظر زدن یا اثر طلسم ها در بیشتر دوره های تاریخی و در اکثر نقاط جهان وجود داشته و دارد، افزود: بنابراین وجود خرافه و اعتقاد به آن، منحصر به جامعه ما نیست. در همه کشورها و در همه آیین‌ها و دین‌ها، خرافه، با شدّت و ضعف آن وجود دارد؛ حتی در بعضی کشورهای توسعه یافته مانند انگلستان و یونان نیز رایج است. امّا آن چه مسلّم است، هر چه بهره انسان‌ها از دانش و بینش کمتر باشد، به همان نسبت، از واقعیت‌ها دور می‌شوند و دل در گرو امور غیر واقعی و خرافات می‌نهند.
چند روز پیش بود که سوار تاکسی شخصی که سه مسافر خانم داشت شدم. به محض پیاده شدن خانم ها و ادامه مسیر راننده شروع به صحبت کرد و گفت: هر گونه طلسمی که بخواهید من انجام میدهم از مهره مهر گرفته تا روده گرگ  که باعث می شود مهر و محبت بین زن و شوهر زیاد شود.
وی  ادامه داد : تاکنون زن و شوهر های زیادی رااز طلاق و جدایی منصرف کرده و هرگونه اختلاف خانوادگی را با طلسم می‌تواند حل کند.
برای من خیلی جالب بود که با اعتماد به نفس بالا داشت کار خود را تبلیغ می کرد و همین باعث شد سر صحبت را با وی باز کنم .
 ابتدا که به او گفتم خبرنگار هستم و میخواهم یک گزارش در مورد خرافات آماده کنم، ترسید اما بعد توانست به من اعتماد کند.
از وی پرسیدم مردم چقدر به کار شما اعتقاد دارند و از چه قشری بیشتر مشتری دارید؟ گفت: کسانی که اعتقاد به طلسم دارند مداوم مشتری من هستند  و من هم توانسه‌ام آنها را راضی نگهدارم.مشتری‌های من  بیشتر ازافراد قدیمی هستند که سطح سواد پایینی دارند اما افراد جوان و امروزی کمتر توانسته اند به ما اعتماد کنند.
این راننده تاکسی به تیکه مویی که به آیینه جلوی ماشینش نصب بود اشاره کرد و گفت: اغلب مسافران که می‌فهمند این موی گرگ است و من می‌توانم دعا و طلسم انجام دهم اصرار دارند که حتی شده یک تار موی آن را از من بگیرند.
وقتی از او پرسیدم به نظر شما اینها خرافات نیست،گفت: نه اگر شما اعتقاد داشته باشید هر طلسم و جادویی می‌تواند اثر مثبت داشته باشد.سپس با خنده گفت اتفاقا برخی مواقع هم طلسم ما بر عکس جواب می‌دهد.
اسم طالع بین و دعانویس را بارها شنیده‌ایم وقتی در خانواده‌ای اتفاقی رخ می‌دهد می‌گویند بروید دعا کنید وقتی چیزی دزدیده شده است می‌گویند برو طالع بینی کن و خرافاتی از این دست در بین خانواده‌های استان کهگیلویه و بویراحمد بسیار زیاد است .
در خیابان‌های شهر یاسوج با افرادی برخورد می‌کنیم که دفتر و دستک ندارند تنها یک کتاب، دفتر و خودکار در دست  و بر روی زمین نشسته اند و گاهی هم بر روی یک صندلی ساده بدون دسته کسب در آمد می‌کنند و طالع افراد به خصوص زنان را که مخاطب خاص آنها هستند را بر می‌چینند.
این دعا نویس‌ها اعتقاد دارند کار ما با کسانی که فال قهوه می‌گیرند و کف بینی می کنند، متفاوت است؛ زیرا ما برای حل مشکلات مردم از منابع کهن و دعاهای منسوب به بزرگان دینی استفاده می کنیم و پایه این کار نیز تذکره ها است.
فعالیت این افراد در حالی است که بر پایه قانون مجازات فعلی کشور برای برخورد با رمال و جن‌گیر  مجازاتی برابر با کلاهبرداری در نظر گرفته شده است و پلیس و دستگاه قضا بر اساس آن با این افراد که از ایمان، اعتقاد ضعیف و درماندگی افراد سوء استفاده می‌کنند، برخورد می‌کند؛ اما در این زمینه برخی کارشناسان حقوقی بر این باورند که عزم جدی برای برخورد با دعانویس‌ها وجود ندارد.
اعتقاد به دعا نویسی در استان کهگیلویه وبویراحمد و در شهر یاسوج بسیار زیاد است و به گونه‌ای که بازار برخی از دعانویس‌ها سکه شده است برای چند خط نوشتن روی کاغذ و دعا کردن مبالغ مختلفی را دریافت می‌کنند. مبالغی که گاهی انسان را متعجب می‌کند گاهی نیز اتفاق افتاده است که برای حل یک مشکل خاص درخواست مبالغ میلیونی کرده‌اند.
این یعنی تیغ زدن افرادی که آگاهی لازم را ندارند و به جای اینکه برای حل مشکل‌شان به مراکز مربوطه مراجعه کنند به سراغ این افراد می‌روند وقتی هم دعا را باز کنیم و نگاهی به آن بیندازیم جملات آن اصلا قابل خواندن نیست.
رئیس شورای نظام روانشناسی و مشاوره استان کهگیلویه و بویراحمد گفت: در استان ما خرافه پرستی بازار گرمی زیادی دارد و کج فهمی‌ها در مورد دین و مذهب به این خرافه پرستی‌ها دامن زده است.
مظفری به چند نمونه از خرافات در استان کهگیلویه وبویرحمد اشاره کرد و افزود: باور به اینکه در نگاه بعضی اشخاص، نیرویی اهریمنی نهفته است که دانسته و ندانسته موجب بدبختی دیگران می شود. به اصطلاح، چشم بعضی شور است و وقتی نگاهشان به کسی بیفتد برای او رنج به بار می‌آورد به خصوص که در نگاه او حسرت و کینه نیز موج بزند.
این مدرس دانشگاه بیان کرد:  البته به این مسئله هم باید اشاره کرد که تعداد معدودی از نظرات اشاره کرده‌اند که مثلا در بعضی از چشم‌ها، نیروی مغناطیسی خاصی نهفته شده که توانایی تأثیرگذاری بر پیرامون را دارند. اما هنوز چنین چیزی به اثبات نرسیده است. خلاصه اینکه به باور بسیاری از مردم اسپند دود کردن، برای رفع چشم زخم مفید است.
این دکترای روانشناسی و مشاور خانواده افزود: اگر کف دست راستمان بخارد پولی نصیبمان می‌شود و اگر کف دست چپمان بخارد پولی از دست می‌دهیم، بلند شدن از رختخواب از سمت چپ یا به پشت باعث بد خلقی در آنروز می‌شود. در این رابطه حتی ضرب المثلی وجود دارد که می گوید مگر از دنده چپ بلند شده ای ، دیدن یک آدم بدبخت و مفلوک در اول صبح موجب خراب شدن روزت خواهد شد، یا حتی اعتقاد به اینکه دیدن گربه سیاه در صبح بدیمن است، زیاد خندیدن باعث گریه و ناراحتی می‌شود، یا هر خنده ای گریه ای در پی خواهد داشت، دیدن جغد یا کلاغ سیاه باعث غم و اندوه می شود، اگر شخصی خوابی ببیند که دندانش افتاده است یکی از اقوامش خواهد مرد، اگر قندی از دستت افتاد درون فنجان نشانه ای از آمدن یک غریبه است، اگر در روز اول سال نو لباس جدید به تن نداشته باشد تا آخر سال پول کمی به دست می‌آورد، اگر حرکتی ناخواسته در ناحیه عضله صورت یا گردنمان احساس کردیم قطع یقین میهمانی در راه است، همچنین انواع و اقسام خرافات در مورد قدرت امام زاده‌ها بسیار رایج است. مثلا اگر در حوزه فلان امامزاده مرتکب خلافی شدی امامزاده مثل آوار بر سرت خراب خواهد شد، روز شنبه نباید عزاداری کرد یا به قبرستان رفت زیرا بازگشت دارد و یا ممکن است عزایی دوباره پیش بیاید، وقتی زنی زایمان کند تا یک هفته خاکستر خانه را بیرون نمی‌برند تا ناف بچه زودتر بیفتد از جمله خرافاتی است که در بین مردم استان کهگیلویه و بویراحمد رواج دارد.
 مظفری تصریح کرد: یکی از باورهای خرافی اعتقاد به شانس و بخت است که نه تنها هیچگونه واقعیت خارجی ندارد، بلکه باعث رکود و ضعف بیشتر انسان شده و دستاویزی برای افراد سست عنصر، بی تدبیر و مانند آن ها می‌شود تا خود را تبرئه کرده و همه چیز را به گردن شانس و بخت بدشان بیندازند.
وی به آسیب‌های اجتماعی خرافات اشاره می‌کند و می‌گوید: افزایش اختلافات خانوادگی و آسیب دیدن روابط اجتماعی افراد در جامعه از پیامدهای افزایش گرایش به باورهای خرافی است که افراد را درگیر می‌کند.
این روانشناس به راه حل‌های مبارزه با خرافات اشاره کرد و گفت: خرافات، به دلیل جهل نسبت به ناشناخته‌ها و نادیده‌ها ایجاد شده است. وقتی انسان خودش را در برابر توضیح یک مسئله ناتوان می‌بیند و نمی‌تواند برای آن دلیلی پیدا کند، دچار خرافات می‌شود.
مظفری اظهار کرد: اگر بپذیریم که خرافات عامل کاهش دهنده اصطراب است بنابراین روشن می‌شود که چرا بسیاری از مردم که مداوم در معرض ترس و اضطراب قرار دارند از بقیه مردم خرافی ترند و نیز طبق تحقیقات انجام شده افراد متعصب خرافی‌ترند، طبقات اجتماعی هرچه پایین تر باشد شخص خرافی تر است اما هرچه تحصیلات عالی تر باشد خرافات کمتر است و نیز هرچه هوش بیشتر باشد فرد کمتر خرافی می شود.
این مشاور خانواده عنوان کرد: با توجه به اینکه عامل اساسی گسترش خرافات، جهل و نادانی افراد است، بنابراین بهترین روش برخورد با خرافات و گسترش آن، گسترش علم و دانش افراد است. در برخورد با خرافات بایستی فرهنگ کتاب‌خوانی و مطالعه را در بین افراد جامعه گسترش داد.
وی گفت: باید دامنه فعالیت افراد کم‌سواد یا بی‌سواد را تنگ و تنگ‌تر کرده و اجازه ندهیم افکار و اندیشه‌های آن‌ها در قالب جهل مردم فرصت بروز و پذیرش پیدا نماید. باید در اولین فرصت افکار خرافه‌گونه را پاسخ روشن‌گرانه داد تا گسترش نیابد.
مبارزه با خرافه پرستی شرایطی دارد که بدون رعایت آن شرایط نه تنها ممکن است نتیجه‌ای حاصل نگردد بلکه نتیجه عکس دهد و فرد به افکار خرافی خود بیشتر تعصب ورزد، لذا بدون تامّل و انتخاب شیوه مناسب نباید به جنگ اخبار و احادیث ساختگی یا قدمگاه‌ها و زیارتگاه‌های مجعول بی اصل  یا دعا نویس‌های دروغی و ده‌ها خرافۀ دیگر قیام کرد.بلکه نخست باید اشخاص بصیر و خبره،خرافه را از غیر خرافه تشخیص دهندو به زعم و تصّور صرف کار نکنند.
دوّم آنکه باید نوع خرافه و درجۀ علاقۀ عامّه را بدان بشناسند و اگر  خرافات مورد توجّه و اعتقاد مردم است مانند خرافاتی که رنگ دینی دارند باید در اصلاح آن راه حزم و احتیاط پیش گیرند و شیوه‌های حکیمانه‌تری مانند گام به گام و تدریجی، القاء غیر مستقیم و مقایسه‌ای را انتخاب کنند.