حفاظت از منابع طبیعی در سایه الزامات درونی آحاد جامعه است

حجت‌الاسلام والمسلمین مهدی طاهری، مدیرکل تبلیغات اسلامی چهارمحال‌وبختیاری در گفت‌وگو با ایکنا با اشاره به اینکه در فقه منابع طبیعی سه مسئله باید بررسی شود، اظهار کرد: نخست چیستی یا ماهیت، دوم چرایی یا ضرورت و سوم چگونگی عملیات که در خصوص ماهیت منابع طبیعی این پرسش پیش می‌آید که چه نسبتی میان حوزه علمیه و منابع طبیعی یا میان عالم دینی و جنگلبان وجود دارد؟ زمانی‌که پاسخ این دست سؤالات و ماهیت مسئله مبهم باقی ماند در تشخیص چرایی و چگونگی نیز دچار مشکل شدیم و همین امر منجر به آسیب‌هایی شد که امروز شاهد هستیم.

وی ادامه داد: آنچه که در آموزش دینی در خصوص منابع طبیعی به ما آموختند این تعریف شیخ مفید و دیگران است که منابع طبیعی «ما لا رب له» است یعنی مالک خصوصی ندارد و بر طبق روایات، اختیار آنچه مالک خصوصی نداشته باشد با حکومت اسلامی و امام است؛ عموما این ذهنیت وجود دارد که چون منابع طبیعی مالک خصوصی ندارد همه حق دارند به آن دستبرد بزنند و به نفع خود تسخیر کنند.

طاهری در خصوص چرایی و ضرورت، تصریح کرد: در پیشینه تمدنی ایران این رسم وجود داشت که هر گاه فردی در راس حکومت قرار می‌گرفت یک عالم دینی در کنار خود داشت و بخشی از امور ما لا رب له که به حاکم تعلق داشت در اختیار فقیه دینی قرار می‌گرفت، از زمان تشکیل دولت‌های مدرن، این اختیارات از حوزه حاکمیت دینی به سمت دولت مدرن سوق یافته است، لذا یکی از منابع اصلی درآمدی که باید صرف حوزه عمومی و ایجاد اشتغال شود و درآمد آن با درآمد نفتی برابری می‌کند، مورد غفلت واقع شده است.

تبیین معنای خلق و تسخیر

این کارشناس مسائل دینی بیان کرد: با تامل در آیات شریفه قرآن کریم، به دو واژه «خلق» و «تسخیر» می‌رسیم. در مورد واژه خلق به‌عنوان نمونه در آیه ۲۹ سوره مبارکه بقره آمده است که «هُوَ الَّذی خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمیعاً» و بر این اساس، مخلوقات خداوند برای انسان است و به انسان اختصاص دارد اما این بدان معنا نیست که بهره‌گیری از این مخلوقات الهی بر طبق خواسته ما باشد بلکه باید به‌گونه‌ای باشد که خداوند دستور داده است؛ بنابراین بر اساس آموزه‌های دین، استفاده ما از منابع طبیعی نباید مبتنی بر آز بلکه برای رفع نیاز باشد.

طاهری در خصوص معنای تسخیر، تصریح کرد: خداوند بر اساس آیه ۱۳ سوره مبارکه جاثیه یا آیه ۲۰ سوره مبارکه لقمان، تمام آسمان‌ها و زمین‌ را در تسخیر انسان قرار داده است، اما باید پرسید آیا تسخیر طبیعت به‌معنای جواز تصرف است و هر تصرف و تسخیری شرعا جایز است؟ در پاسخ به این پرسش به فراز«فلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّه» از سوره مبارکه نسا آیه ۱۱۹ می‌رسیم که به ایجاد تغییر در خلقت الهی اشاره دارد که عملی شیطانی است. لذا اگر خلقت خداوند را از مقصد الهی خلقت منحرف و خارج کنیم مرتکب عملی شیطانی شده‌ایم.

وی گفت: باید دید اگر امکان تصرف از جانب خداوند به ما انسان‌ها داده شده، مجوزها کدامند؛ مجموع آموزه‌های روایی حاکی از آنند که خداوند منابع طبیعی را برای آن خلق کرده که تمام موجودات اعم از وحوش و غیر وحوش از آن بهره‌برداری کنند و بر اساس روایتی از امیرالمؤمنین(ع) همه ما در قبال زمین‌ها و چارپایان مسئول هستیم. نگاهی به طریقه بهره‌برداری امروز ما از منابع طبیعی و مشاهده پدیده‌هایی نظیر قاچاق، آلوده کردن آب و طبیعت و ... حاکی از آن است که انسان از حدود مجوزات برای تسخیر طبیعت عدول کرده است.

نقش انگیزه‌های درونی مردم در حفاظت از منابع طبیعی

این کارشناس دینی در خصوص نقش عالمان دینی در حوزه منابع طبیعی، بیان کرد: شواهد امر نشان می‌دهد که الزامات بیرونی و حاکمیت و حقوقی اعمال شده از سوی دولت‌ها که البته لازم هم هست، سبب سرحال‌تر شدن منابع طبیعی نشده است، لذا الزامات درونی نیز که فردی، اجتماعی و جوششی هستند برای حفاظت از این سرمایه ضروری است و اخلاق مراقبت از یک سرمایه عمومی باید به‌قدری بسط پیدا کند که خود مردم متولی حفاظت از این سرمایه شوند.

طاهری مبلغان را مسئول احیای انگیزه‌های درونی مردم جامعه دانست و توضیح داد: در مباحثی نظیر حفاظت از منابع طبیعی به‌عنوان سرمایه عمومی و امامی، اصل مسئله احیای انگیزه‌های درونی تک‌تک افراد جامعه است که بیش از الزامات حاکمیتی تأثیرگذار خواهد بود؛ لذا دانش حوزوی شبکه تبلیغی که مرتبط با ابعاد اجتماع است باید در خدمت این دست مباحث باشد و راهبری مسائل درونی را به دست گیرد.

وی با اشاره به تعریف امام خمینی(ره) از فقه، بیان کرد: ایشان در تعریف ساده‌ای فقه را علم اداره انسان از گهواره تا گور می‌دانند که ابعاد گوناگون اجتماع را در دل خود نهفته دارد، لذا منابع طبیعی ذیل فقه حکومتی به‌معنای اداره اجتماع است اما ابتدا عالمان دینی و پس از آن دولت و آحاد جامعه رسالت اجتماعی خود را نادیده و از آن فاصله گرفته‌ایم.

فعالیت شبکه مدافعین انفال در راستای حفظ منابع طبیعی

مدیرکل تبلیغات اسلامی استان با اشاره به راه‌اندازی شبکه مدافعین انفال در راستای تقویت نقش مبلغان در حفاظت از منابع طبیعی، بیان کرد: در حوزه حفظ منابع طبیعی باید دید آیا رویکردهای اقناعی تأثیرگذاری بیشتری دارند یا رویکردهای الزامی؟ آیا مردم برای حفاظت از منابع طبیعی باید قانع شوند یا تحت اجبار و الزام قرار گیرند؟ طبیعتا مردم در صورت توجیه و قانع شدن الزام و تعهد بیشتری به حفاظت از سرمایه‌های عمومی خواهند داشت و وظیفه مبلغان دینی قانع کردن مردم است.

طاهری تأکید کرد: قطعا الزامات حاکمیتی نیز ضرورت دارد اما پیامبر(ص) رسالت داشتند که عقل مردم را تحریک کنند و مردم را به عدالت اجتماعی فرا بخوانند، تا زمانی که مردم به دنبال عدالت اجتماعی نروند شبکه‌های مافیایی نیز بدون ترس و واهمه مجوز و قدرت فساد خواهند داشت. اگر مردم همراه مسئولان نباشند نقش اجتماعی مسئولان آسیب‌را خواهد شد زیرا مطالبه اجتماعی وجود ندارد. در شبکه مدافعین انفال سخن این است که طلبه به‌عنوان مدافع اجتماعی از محوریت و منزلت اجتماعی خود به‌عنوان راهبر احیای الزامات درونی استفاده و مردم را تک‌تک و گروه‌گروه با کار همراه کند.

مدیرکل تبلیغات اسلامی استان با بیان اینکه مردم سرمایه‌های اجتماعی مبلغان و جریان روحانیت هستند، تصریح کرد: اگر در کارهای تبلیغی و ترویجی حوزه منابع طبیعی تعداد مردم به‌قدری زیاد شود که آحاد جامعه مدافع درخت و جنگل و آب و منابع طبیعی باشند، دست سودجو یقینا بریده خواهد شد.