وقتی واقعیت با واژه‌های «زرد» رنگ می‌بازد

مشکلات عدیده و پیچیده زندگی انسان‌های امروزی توجه آنان به مقوله روانشناسی را بیشتر کرده و تعداد افرادی که برای مشاوره و در میان‌گذاشتن مشکلات روانی و روحی با مشاوران و روانشناسان صحبت می‌کنند، افزایش یافته است که این موضوع خوب و ضروری است. با اینحال گاه پیش می‌آید که انسان‌ها در فهم تفاوت‌های میان اصالت و تبلیغات دچار مشکل و آسیب می‌شوند و به جای کمک گرفتن از مبانی اصولی و حمایتگرانه روانشناسی اصیل در دام پدیده‌ای با عنوان روانشناسی زرد که کاذب و دروغین است می‌افتند و درمان و حال خوب را جست‌وجو می‌کنند. روانشناسی زرد اصطلاح وسیعی است و به روش‌های درمانی و نظراتی در حوزه روانشناسی گفته می‌شود که به مدد یک برنامه‌ تلویزیونی، کتاب یا فضای مجازی معروف شده‌ و طرفدار پیدا کرده است.

روانشناسی زرد اغلب بر پیشنهاد راه‌حل‌های سریع برای مشکلات مهم و دشوار معطوف است حال آنکه این روش‌ها به‌طور معمول از سوی پژوهش‌ها و جامعه علمی تأیید نمی‌شوند اما آدم‌های عادی را به‌سمت خود جلب می‌کنند؛ کسانی که به دنبال حال خوبند برای رسیدن به این هدف، از روانشناسی زرد استقبال می‌کنند. محتوای زرد به‌طور معمول راهکارهایی ارائه می‌دهد که بیش‌ازحد رؤیایی‌ و خوب به‌ نظر می‌رسند و گاه روش‌ها آنقدر بد و غیر کاربردی‌ هستند که می‌توان فهمید پایه و اساسی علمی ندارند. روانشناسی زرد حرف‌هایی بی‌پایه‌ و اساس می‌زند و از نظر علمی توجیه و تفسیر ندارد. در بیشتر آثار زرد، نویسنده‌ای که ادعای ارائه راهکار دارد تا به‌ حال موردی از مراجعانی موفق نداشته و راهکارهایش را به‌طور عملی نیازموده است. محتوایی که در کتاب‌های زرد ارائه می‌شود از سوی هیچ پایگاه علمی پشتیبانی نمی‌شوند و نمی‌توان اثباتی برایشان ارائه داد.

سوگل فعال، کارشناس ارشد و مدرس مشاوره و روانشناسی در دانشگاه شهرکرد در گفت‌وگو با ایکنا از چهارمحال‌وبختیاری در تعریف روانشناسی و علم زرد، اظهار کرد: علم زرد به باورها و ادعاهایی گفته می‌شود که با هیچیک از ویژگی‌های واقعی علم همخوان نیست که متأسفانه در حوزه روانشناسی نیز شاهد بروز پدیده روانشناسی زرد هستیم و امروزه بسیاری از افرادی که حتی تحصیلات دانشگاهی در حوزه روانشناسی هم ندارند به خود این جسارت را می‌دهند که با ورود غیر کارشناسی به عرصه مشاوره و روانشناسی، با توصیه‌های کذایی و پوچ عرصه را بر روانشناسی زرد گسترده‌تر کنند.

وی ادامه داد: روانشناسی زرد نه تنها آسیب بسیار شدیدی بر چهره علم روانشناسی وارد آورده و در دیدگاه عموم تصویر غلطی از روانشناسی را ایجاد کرده است بلکه افراد را از اهداف واقعی دور و درگیر رؤیاها می‌کند؛ از دیگر سو، در این گونه روانشناسی کاذب به دلیل ارائه راهکارهای درمانی زودگذر و غیرماندگار، افرادی که به این سمت و سو متمایل می‌شوند پس از مدتی دچار تقلیل اعتماد به نفس و در نتیجه افزایش افسردگی خواهند شد.

فعال تصریح کرد: از دیگر آسیب‌های جدی گسترش روانشناسی زرد بی‌معنا جلوه دادن تلاش‌های واقعی افراد تلاشگر و باانگیزه و درگیر کردن افراد با واژه‌ها به جای خواسته‌های واقعی خودشان است. رنگ و لعاب دادن به شعارهای بی‌اساس، پوچ و پوشالی در فضای مجازی و بازی با کلمات و نیز چهره‌ها و شخصیت‌های معروف و شناخته شده در این فضاها توانسته است بسیاری از افراد به ویژه نوجوانان در آستانه کنکور و جوانان در جست‌وجوی شغل و درآمد را جذب کنند.

تفاوت روانشناسی زرد و علم روانشناسی

وی با تصریح اینکه عامه مردم تفاوت میان علم روانشناسی و روانشناسی زرد را نمی‌دانند و علم روانشناسی را با انتخاب اشتباه خود زیر سؤال می‌برند، ادامه داد: تفاوت روانشناسی زرد و روانشناسی علمی در این است که در علم روانشناسی تغییرات هرگز یک شبه رخ نمی‌دهند و بر طبق نظریات علمی و فنون عملی، درمان مشکلات روحی و روانشناختی به روش گام به گام و عملی حاصل می‌شود؛ جملات انگیزشی و توصیه‌های کپسولی، همراه با نمایش و سطحی‌نگری معمولاً در روانشناسی زرد به‌وفور به کار می‌روند حال آنکه علم روانشناسی به‌قدری غنی و پربار است که نیازی به آرایش و پیرایش شدن با جملات، گزاره‌ها و پیشنهادات پرطمطراق و فریبنده ندارد.

فعال تأکید کرد: در روانشناسی زرد معمولاً راهکارهای پیشنهادی و توصیه‌ها بیش از حد رویایی بوده و در نگاه اول غیرقابل باور به نظر می‌رسند، اینگونه مطالب که با رشدی قارچ‌گونه در دسترس مخاطبان قرار می‌گیرند، از مرجع و منبع علمی معتبری برخوردار نیستند و چه بسانمونه‌ها و مثال‌هایی از مراجعان درمان‌یافته که به افراد ارائه می‌دهند، حتی وجود خارجی ندارند؛ باید گفت که کتب زرد را هیچ منبع علمی معرفی و تایید نکرده و هیچ روانشناس خبره‌ای استفاده از آن‌ها را توصیه نمی‌کند.

کارشناس ارشد روانشناسی در دانشگاه شهرکرد دور شدن از درمان واقعی را یکی دیگر از آسیب‌های روانشناسی زرد دانست و توضیح داد: در این روانشناسی افراد به جای درمان شدن، در پیچ و خم تضاد و تعارض‌های دنیای واقعی و خیالی علم زرد به دام می‌افتند.

فعال بیان کرد: از جمله اتفاقاتی که در سال‌های اخیر شاهد آن هستیم نشر منابع غیر علمی و کتب بدون پایه و اساس بر پایه روانشناسی زرد است که باعث شده افراد از مراجعه درمان‌جویانه و مطالعه کتاب‌ها و منابع اصلی روانشناسی بازمانند. همچنان که به‌ویژه در فضای مجازی مشاهده می‌شود سودجویانی تحت عناوین کپسولی نظیر «تضمین ازدواج موفق»، «موفقیت در چند روز»، «چند گام برای اعتماد به نفس» و غیره عرصه را برای فرصت‌طلبی و منفعت‌جویی مغتنم بشمارند.

وی با طرح این پرسش که چه کسانی مخاطب علم زرد می‌شوند؟ گفت: کسانی که همیشه می‌خواهند بدون تحمل زحمت و سختی راه صد ساله را یک شبه طی کنند و در زندگی به دنبال میان‌برهایی برای دستیابی به هدف هستند و در پی آنند که بتوانند زودتر از دیگران با تلاش کمتر به موفقیت دست یابند، مشتری‌های پرو و پا قرص روانشناسی زرد به‌شمار می‌روند و چه بسا خودشان جزو افرادی هستند که این مباحث را منتشر می‌کنند.

فعال با تأکید بر اینکه هیچگاه با گذراندن یک دوره چند ساعته یا چند روزه به هیچ فردی مدرک روانشناسی نمی‌دهند، تصریح کرد: بسیاری از افرادی که این مطالب را تنظیم و منتشر می‌کنند کسانی هستند که در برای مدت کوتاه چند روزه یا چند ساعته در این یا آن سمینار شرکت کرده و با در دست داشتن مدرک آن سمینار خود را صاحبنظر و صاحب‌سخن می‌دانند و به خود اجازه می‌دهند که به آموزش دیگران بپردازند، لذا این مخاطب است که با شناخت تفاوت‌های میان روانشناسی اصیل و زرد انتخاب می‌کند برای مشورت گرفتن در امور زندگی خود از یک روانشناس و مشاور با تحصیلات آکادمیک استفاده کند یا اینکه در دام مشاوره‌ها و توصیه‌های بی‌سر و ته در قالب جملات پر رنگ و لعاب اما پوشالی روانشناسی زرد گرفتار شود.

فعال گفت: یقیناً حل هر موضوع و معضل نیاز به زمان و راه‌حل منطقی و علمی ویژه دارد که باید زیر نظر فرد متخصص انجام شود. بهترین راهکار این است که به جای جست‌وجو برای التیام با مسکن‌های مقطعی، راهکارهای اصولی و قطعی را زیر نظر درمانگران حرفه‌ای دنبال کنیم، به دنبال درمان واقعی مشکلات باشیم و بیش از این به علوم زرد پر و بال ندهیم.