دعای مؤثر؛ راهنمای زندگی اخلاقی و الهی در آموزههای نبوی + فیلم
ماه مبارک رمضان، ماه ضیافت الهی و موسم بازگشت دلها به سرچشمه نور و رحمت است؛ ماهی که در آن، بسیاری از حقیقتهای معنوی با جلوهای روشنتر در برابر دیدگان جان انسان آشکار میشود. در میان همه عبادات و جلوههای بندگی، «دعا» جایگاهی ممتاز و الهامبخش دارد؛ همان پیوند صمیمانهای که انسان خاکی را به آستان خدای متعال متصل میسازد. دعا تنها مجموعهای از الفاظ نیست، بلکه مدرسهای برای تربیت روح، تهذیب اخلاق و بازشناسی جایگاه حقیقی انسان در منظومه خلقت است. در سیره نورانی رسولالله(ص) و اهلبیت (علیهمالسلام)، دعا نه صرفاً درخواست حاجت، بلکه راهی برای ساختن انسان و جامعه معرفی شده است. میراث گرانبهایی که از پیشوایان دین به ما رسیده، نشان میدهد که هر دعا، منشوری تربیتی و اخلاقی در خود دارد و هر فراز آن، درسی برای تعالی روح انسان است. از این رو، تأمل در حقیقت دعا و آداب آن، بهویژه در ایام پربرکت رمضان، ضرورتی انکارناپذیر است.
خبرگزاری ایکنا، سلسله درسگفتار رمضانی با عنوان پای سخن رسول(ص)، را با بیان عبدالحسین طالعی، استاد دانشگاه، پژوهشگر و نویسنده تهیه کرده است تا در قالبی کوتاه و منظم، نکاتی از سیره، اخلاق و درسهای زندگی پیامبر اکرم(ص) را مرور کند. آنچه در این مجال تقدیم میشود، نگاهی است به جایگاه دعا در سیره نبوی(ص) و معارف اهل بیت(ع) و تلاشی برای بازخوانی این گنجینه معنوی به عنوان راهنمایی برای زندگی اخلاقی و الهی در روزگار ما. در ادامه بخش دهم این درسگفتار را میخوانیم و میبینیم:
یکی از نکاتی که در ماه مبارک رمضان بسیار جلوه میکند، تجلی مییابد و برای ما درسآموز است ـ و در سیره رسولالله(ص) نیز جایگاه مهمی دارد ـ مسئله دعاست.
دعا یعنی چه؟ دعا یعنی سخن گفتن ما با خدا. حال، ما که هستیم و چه جایگاهی در این منظومه خلقت داریم؟ اصلاً چه عددی هستیم که بخواهیم در برابر خداوند متعال اظهار وجود کنیم؟ با این حال، خداوند متعال آنچنان کریم، بزرگ و مهربان است که به ما میفرماید: «ادعونی استجب لکم»؛ مرا بخوانید تا اجابت کنم. همچنین در آیهای دیگر میفرماید: اگر بندگانم از من بپرسند، من نزدیکم و دعای دعاکننده را اجابت میکنم. با آنکه خداوند دارای مقامات شامخ و عظمت بیپایان است، در عین حال رفیق و شفیق و مهربان است؛ ارحمالراحمین است.
این لطف و مهربانی الهی، دری به روی ما میگشاید؛ دری از نور و معنویت که نامش دریچه یا دروازه دعاست و به ما فرمودهاند از این در وارد شوید. اما ما بندههای ناتوان که آداب آن بارگاه عظمت را درست نمیدانیم، چه باید بکنیم؟ از یک سو اجازه ورود دادهاند و از سوی دیگر، آدابی برای این حضور بیان شده است.
بهعنوان مثال، اگر ما را برای ملاقات با رئیسجمهور یا دیدار با یک عالم بزرگ و دانشمند بینالمللی به کاخی دعوت کنند، به ما توصیه میکنند که آداب خاصی را رعایت کنیم؛ چه بگوییم، چه نگوییم، چگونه رفتار کنیم و چه رفتاری نداشته باشیم. این مطلب روشن است و نیاز به استدلال ندارد.
حال، بارگاه عظمت خداوند متعال اقتضا میکند که هنگام ورود، آدابی را رعایت کنیم؛ هم آنچه شایسته است انجام دهیم و هم آنچه شایسته نیست ترک کنیم. این آداب را هم رسولالله(ص) بهخوبی به ما آموختند و هم ائمه اطهار(علیهمالسلام). همچنین به ما یاد دادند که در پیشگاه الهی چه درخواستهایی مطرح کنیم و از درخواستهایی که ممکن است نوعی بیادبی یا توهین تلقی شود، پرهیز کنیم.
در این زمینه، بزرگان کتابهایی نگاشتهاند؛ از جمله جناب ابن فهد حلی در قرن نهم، شیخ طوسی در قرن پنجم با کتاب «مصباحالمتهجد» و آثار فراوان سید بن طاووس در قرن هفتم. این بزرگان آداب دعا را به ما آموختهاند.
در میان این گنجینهها، یکی از میراثهای بزرگ پیامبر(ص) برای ما، همین دعاهاست که ابزار مهم تربیت و اخلاق بهشمار میآیند. نکتهای که باید توجه کنیم این است که وقتی میگوییم: «خدایا به ما کمک کن تا فلان خصلت اخلاقی در ما ایجاد شود»، معنایش این است که خود ما نیز باید برای تحقق آن تلاش کنیم. کلام حضرت رضا(علیهالسلام) در این زمینه بسیار مهم است؛ ایشان فرمودند اگر کسی چیزی را از خدا درخواست کند اما خود برای تحقق آن نکوشد، در واقع خدا را به استهزا گرفته است.
مثال روشن آن، دانشآموزی است که از معلم بخواهد نفر اول کلاس شود، اما درس نخواند. این نقض غرض است. بنابراین، دعاها درسنامههای تربیت و اخلاقاند و ما باید بیش از این به آنها توجه کنیم. نباید فقط به نیت ثواب دعا بخوانیم ـ هرچند ثواب در جای خود ارزشمند است ـ بلکه باید دعاها را به عنوان گنجینهها و منشورهای اخلاقی و تربیتی بخوانیم و در محتوای آنها تدبر کنیم.
خوشبختانه درباره برخی دعاها شرحهایی نوشته شده است؛ برای نمونه، شرحهایی بر دعای «مکارمالاخلاق» از امام سجاد(ع) نگاشته شده است. با این حال، هنوز نسبت به آنچه باید در زمینه استخراج منشورهای تربیتی از دعاها انجام شود، کمتوجهی وجود دارد؛ در حالی که جایگاه دعا در منظومه تربیتی، اخلاقی و اعتقادی رسولالله(ص) جایگاهی والا و برجسته است.
از آنجا که نزدیک به یکسوم ماه رمضان گذشته است، اشاره میکنم به یکی از دعاهای مهمی که در زمان غیبت حضرت ولی عصر(عجلالله تعالی فرجه الشریف) به آن سفارش شدهایم؛ یعنی دعا برای ظهور و فرج ایشان. این موضوع در جای خود مفصل بحث شده است.
امیدوارم خداوند به ما توفیق دهد که در این ماه مبارک، موفق به دعا برای ظهور، فرج و سلامتی امام مهدی(ع) باشیم و بتوانیم خدمتگزار ایشان گردیم، راه ظهورشان را به اندازه توان خود هموار کنیم و مورد توجه آن حضرت قرار بگیریم، انشاءالله.
