سلاح‌های شیمیایی؛ از جنایت سردشت تا فتوای حرمت

به گزارش ایکنا، امروز هشتم تیرماه به عنوان «روز مبارزه با سلاح‌های شیمیایی و میکروبی» در تقویم ملی ایران نام‌گذاری شده است. این روز یادآور بمباران شیمیایی سردشت توسط رژیم بعث عراق در هفتم و هشتم تیر ۱۳۶۶ است که منجر به شهادت و مصدومیت هزاران نفر از غیرنظامیان بی‌گناه شد.

هنوز زخم‌های این بمباران پس از گذشت‌ چند دهه باقی است و همین زخم‌ها است که نشان می‌دهد چرا انسان‌های آزاده جهان باید با تولید و استفاده از سلاح‌های شیمیایی مبارزه کنند.

تأثیرات استفاده از سلاح‌های شیمیایی بر انسان و محیط زیست بارها مورد پژوهش و بررسی قرار گرفته است اما نگاه اسلام و فقه شیعه که برگرفته از منابع دینی و اسلامی است کمتر بیان شده است.

حجت‌الاسلام سلمان بهجتی اردکانی، محقق و پژوهشگر حوزه محیط زیست در اسلام در کتاب «تقویم سبز» به این مناسبت اشاره و دیدگاه اسلام را با تکیه بر آیات و روایات در خصوص تولید و استفاده از سلاح‌های شیمیایی بیان کرده است که در ادامه این مطلب را می‌خوانیم.

روز مبارزه با سلاح‌های شیمیایی و میکروبی به منظور افزایش آگاهی در مورد خطرات ناشی از سلاح‌های شیمیایی و بیولوژیکی و ترویج تلاش‌ها برای منع استفاده از آنها تعیین شده است. این روز فرصتی است برای تأکید بر اهمیت منع تولید و کاربرد سلاح‌های شیمیایی و کنوانسیون سلاح‌های بیولوژیکی که هدف آنها حذف چنین سلاح‌هایی از زرادخانه‌های جهانی و ارتقا صلح و امنیت جهانی است.

این روز همچنین به عنوان یادآوری برای تجدید پیمان‌ها برای مقابله با تهدیدات نوظهور در زمینه سلاح‌های شیمیایی و بیولوژیکی و تقویت همکاری‌ها برای پیشگیری از استفاده و پخش این نوع سلاح‌ها است. در تقویم جمهوری اسلامی ایران هشتم تیر ماه روزی است که برای مقابله با به‌کارگیری سلاح‌های شیمیایی و میکروبی تعیین و اعلام گردیده است؛ چرا که در چنین روزی در جریان جنگ تحمیلی هشت ساله رژیم حزب بعث عراق علیه ایران رزمندگان ما و اهالی منطقه سردشت مورد حمله و و بمباران شیمیایی بعثی ها قرار گرفتند.

در روزهای هفتم و هشتم تیر ماه سال ۱۳۶۶ شمسی، تعدادی از هواپیماهای بمب‌افکن عراقی بر فراز منطقه سردشت به پرواز درآمدند و چهار منطقه پر تراکم و شلوغ این شهر را با بمب‌های شیمیایی مورد حمله قرار دادند. لذا بسیاری از ساکنان این شهر شامل زن، بچه، پیر و جوان و به طور کلی اهالی بیگناه این شهر و مناطق پیرامون آن مورد هجوم گازهای خفقان آور و آسیب زننده شیمیایی واقع شدند.

جای بسی تأسف است که سازمان‌ها و نهادهای مدعیان حقوق بشر در جهان چشم خود را بر این رفتارها بستند حتی بسیاری از خبرگزاری‌ها و رسانه‌های کشورهای غربی که خودشان منابع اصلی تولید سلاح‌های مرگبار شیمیایی و رساندن آنها به رژیم بعث عراق بودند از پرداختن و اعلام این اخبار وحشتناک خودداری کرده و آن را پنهان نمودند.

علاوه بر این یورش‌ها حملات سهمگین رژیم منفور عراق در سال‌های جنگ علیه ایران به کرات صورت می‌گرفت این موضوع در شرایطی بود که رژیم بعث عراق قادر نبود به تنهایی هیچ کدام از ابزارها و سلاح‌های شیمیایی و میکروبی را تولید کند. همچنین دولت آمریکا به طور مداوم کشورهای اروپایی را به تولید و ارسال دستاوردهای چنین سلاح‌های شیمیایی به شکل‌های مختلف ترغیب کرد و به راحتی قوانین و حقوق بین‌المللی مبنی بر عدم تولید و انتشار و بهره‌برداری از سلاح‌های شیمیایی و میکروبی را زیر پا گذاشت. پس از آن به دفعات بسیاری از خبرگزاری‌های غربی به همکاری و تجهیز کردن دولت عراق نسبت به استفاده از سلاح‌های شیمیایی میکروبی و هسته‌ای اذعان داشته‌اند.

توضیح از منظر دینی

در اسلام، مبارزه با سلاح‌های شیمیایی و میکروبی بر مبانی قرآنی، حدیثی و فقهی استوار است. استفاده از این سلاح‌ها به محیط زیست و سلامت و جان انسان‌ها طلمه می‌زند. در این راستا، آیات و روایات مختلفی وجود دارد که بر لزوم حفاظت از محیط زیست و جلوگیری از تخریب آن تأکید می‌کنند.

آیه ۲۰۵ سوره بقره می‌فرماید: «وَإِذَا تَوَلَّى سَعَىٰ فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّشْلَ وَاللهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ؛ و چون رویگردان شود یا تسلط یابد، در زمین کوشش می‌کند تا در آن فساد کند و کشتزارها و نسل را نابود سازد و خداوند فسادگران را دوست ندارد». این آیه به نابودی کشتزارها و نسل اشاره دارد.

استفاده از سلاح‌های شیمیایی و میکروبی از آنجاکه موجب نابودی کشتزارها و نسل انسان و حیوان می‌شود، در زمره فساد در زمین قرار می‌گیرد و فساد در زمین، دارای آثار حقوقی و مجازات‌های شدید و مختلفی در اسلام است. در روایات اسلامی، رسول خدا و امامان علیه‌السلام از استفاده از روش‌های غیر انسانی در جنگ مثل مسموم کردن آب، منع کرده‌اند. استفاده از سلاح‌های شیمیایی و میکروبی نه تنها به انسان‌ها، بلکه به محیط زیست نیز آسیب می‌رساند و از این رو، فقهای شیعه مانند رهبر معظم انقلاب اسلامی آیت الله خامنه‌ای، تولید و استفاده از این سلاح‌ها را حرام اعلام کرده‌اند.

فتوای حرمت 

این فتوا براساس مبانی دینی و فقهی است که بر حفظ محیط زیست و جلوگیری از کشتار جمعی تأکید دارد. رهبر معظم انقلاب اسلامی در این باره فرموده‌اند: «ما اعتقاد به بمب اتم و سلاح اتمی نداریم، دنبالش هم نخواهیم رفت. بر طبق مبانی اعتقادی و دینی ما به کار بردن اینگونه وسایل کشتار جمعی اصلا ممنوع و حرام است». همچنین، ایشان در پیامشان در نخستین کنفرانس بین‌المللی «خلع سلاح هسته‌ای و عدم اشاعه» در سال ۱۳۸۹ استفاده از سلاح‌های شیمیایی و میکروبی را نیز حرام دانستند.

تولید و استفاده از این سلاح‌ها به خاطر پیامدهای خطرناکی که برای محیط زیست دارد و آسیب‌های گسترده‌ای که به حیات در زمین می‌رساند، ممنوع و حرام است. آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی نیز در تفسیر خود می‌فرماید که استفاده از مواد سمی برای زهر‌الود کردن آب‌های آشامیدنی دشمن، یعنی جنگ شیمیایی و میکروبی، جایز نیست.

در مجامع روایی و منابع فقهی درباره استفاده از «سم» حدیث و فتوا وجود دارد. از آنجا که اقسامی از الودگی‌های شیمیایی و میکروبی آثاری همچون سم دارند، می‌توان از چنین حدیث و فتوایی در بحث کنونی کمک گرفت. امیرالمؤمنین(ع) فرمود: رسول خدا(ص) نهی فرمود از اینکه در بلاد مشرکین سم ریخته شود.

لفظ «سم» در حدیث فوق برای بحث ما یک واژه کلیدی است؛ زیرا بر مصادیقی از آلودگی‌های محیط زیستی ناشی از سلاح‌های شیمیایی و میکروبی مطابقت می‌کند و نتیجه این می‌شود که شارع از ایجاد این نوع الودگی‌ها نهی نموده است.
 از ماده «س م م» چهار مرتبه در قرآن کریم آمده که یک بار به شکل «سم» و سه بار به شکل «سموم» به کار رفته است. برای واژه «سم» سه معنای «سوراخ سوزن»، «سوراخ» و «ماده کشنده» بیان شده.

در آیه «حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فَيَسَّمُ الْخِياطِ»۱، «سم» به معنای «سوراخ» است. به نظر می‌رسد که راغب اصفهانی در کتاب «مفردات» برای معنا کردن «سم» دو معنای «سوراخ» و «ماده کشنده» را با یکدیگر تلفیق کرده است. او می‌گوید: «السمّ القاتل، و هو مصدر فی معنی الفاعل، فانه بلطف تأثیره یدخل بواطن البدن». یعنی «سم ماده کشنده است و سم مصدر با معنای فاعلی است؛ بنابراین به خاطر تأثیرش به داخل بدن نفوذ می‌کند.

«ابن منظور» در «لسان العرب» از قول «شَمِر» می‌گوید: آنچه مسموم می‌کند اما نمی‌کشد مثل زهر زنبور و عقرب را «سوام» می‌نامند.(نه سم).

از مجموع بررسی‌ها به این نتیجه می‌رسیم که «سم» در بحث ما، «ماده کشنده سوراخ کننده» است و به تعبیر بهتر، «ماده کشنده نافذ» است؛ به طوری که وصف نفوذگری آن، در کشنده بودنش دخیل می‌باشد. گرچه در تطبیق «إلقاء سم» بر اقسامی از الودگی‌های محیط زیستی تردیدی وجود ندارد، قرائی وجود دارند که این تطبیق را مورد تأکید قرار می‌دهند: الف) نهی صورت گرفته از «إلقاء سم»، مقید به «بلاد المشرکین» است. (ان النبی ﷺ نهی آن یلقی السم فی بلاد المشرکین). ساکنان بلاد، اعم از مرد، زن، اطفال، سالخورده و بیمار هستند که تحت تأثیر «سم» قرار می‌گیرند: همان طور که الودگی‌های محیط زیستی نیز از خصوصیت فراگیری برخوردارند و افراد مختلف را تحت تأثیر قرار می‌دهند. ب) بعید نیست که «إلقاء سم» در بلاد، سبب از بین رفتن حیوانات و تخریب طبیعت (آب، خاک، هوا) باشد: همان طور که الودگی‌های محیط زیستی شیمیایی و میکروبی نیز منجر به تخریب محیط‌های آبی، خاکی و هوایی می‌شوند. ج) «القاء سم» در بلاد، کشتار بدون مواجهه و اطلاع قبلی طرف مقابل است؛ از این رو دست کم در برخی موارد، خلاف جوانمردی و سیره اهل بیت(ع) در جهاد است. همان طور که این ویژگی در اقسام مختلف الاینده‌هایی مثل سلاح‌های کشتار جمعی موجود است. در عصر حاضر، شاهد وجود هر سه ویژگی پیش گفته (فراگیری در کشتار، تخریب طبیعت، خلاف سیره اهل بیت در جهاد) در کاربرد «جنگ‌افزارهای کشتار جمعی» هستیم؛ سلاح‌های شیمیایی، میکروبی و هسته‌ای و بمب‌هایی که هر یک به گونه‌ای آلودگی‌های شدید هوایی را در پی دارد.

براساس آنچه بیان شد، مبارزه با سلاح‌ها و جنگ‌افزارهای منجر به آلودگی‌های گسترده شیمیایی و میکروبی امر لازمی است.