راهبردهای بنیادین تربیتی در قرآن کریم و اندیشه رهبر شهید

به قلم سیدعیسی مسترحمی؛ دانشیار و مدیر مدرسه عالی قرآن و علوم جامعه المصطفی العالمیه

الگودهی و الگوزدایی از مهم‌ترین روش‌های تربیتی قرآن کریم است که در اندیشه امام شهید آیت‌الله العظمی خامنه‌ای جایگاهی اساسی دارد. «الگو» در لغت به معنای اسوه، قدوه، نمونه و سرمشق است و در علوم تربیتی به شخص یا رفتاری گفته می‌شود که شایسته پیروی باشد. در اصطلاح قرآنی نیز واژه «اسوه» به معنای مقتدا و الگوی عملی به کار رفته و قرآن کریم پیامبر اکرم(ص) را «اسوه حسنه» معرفی می‌کند؛ یعنی شخصیتی که همه ابعاد زندگی او شایسته اقتدا و پیروی است.

قرآن کریم الگوهای متنوعی را برای هدایت انسان‌ها معرفی می‌کند. از یک سو، پیامبر اسلام(ص) به عنوان الگوی زنده و حاضر و حضرت ابراهیم(ع) به‌عنوان الگوی تاریخی و ماندگار معرفی شده‌اند. از سوی دیگر، پیامبران الهی الگوهای مطلق برای همه زمان‌ها و مکان‌ها به شمار می‌روند، در حالی که اصحاب کهف نمونه‌ای از الگوهای مقید هستند که مقاومت در برابر ظلم را در شرایط خاص به نمایش گذاشتند. همچنین قرآن علاوه بر معرفی شخصیت‌های برجسته‌ای مانند حضرت مریم(س) به‌عنوان الگوهای فردی، امت اسلامی را نیز به عنوان یک الگوی جمعی و «امت وسط» معرفی می‌کند.

رهبر شهید با الهام از این رویکرد قرآنی، الگودهی را یکی از مهم‌ترین ابزارهای تربیت نسل جوان می‌دانند. از نگاه ایشان، معرفی شخصیت‌های الهی، شهدا و مجاهدان، زمینه‌ساز شکل‌گیری روحیه ایمان، ایثار، مسئولیت‌پذیری و مقاومت در جامعه است. در دوران دفاع مقدس نیز رزمندگان با تأسی به سیره پیامبر اکرم(ص)، اهل‌ بیت(ع) و به‌ ویژه نهضت عاشورا، فرهنگ شهادت‌طلبی و ایثار را در میدان نبرد متجلی ساختند.

در این میان، شهدای دفاع مقدس به‌عنوان الگوهای عملی معرفی شدند. روایت‌هایی همچون تشنه‌لب شهید شدن شهید علی نوری به تأسی از حضرت سیدالشهدا(ع)، یا فداکاری شهید حسین فهمیده که امام خمینی(ره) او را «رهبر» نوجوانان معرفی کردند، نمونه‌هایی از الگودهی مستقیم به نسل جوان به شمار می‌رود. همچنین امام شهید آیت‌الله خامنه‌ای بارها با معرفی شهدایی همچون حسین املاکی، شهید چمران، شهید همت و شهید باکری، آنان را نماد اخلاص، شجاعت، ایمان و خدمت به مردم دانسته و تأکید کرده‌اند که فرهنگ مقاومت در کشورهای اسلامی نیز از همین الگوها الهام گرفته است.

در کنار الگودهی، «الگوپردازی» نیز جایگاه ویژه‌ای در اندیشه تربیتی قرآن و امامین انقلاب دارد. در این روش، به جای معرفی مستقیم یک فرد، ویژگی‌ها و صفات مطلوب ترسیم می‌شود تا مخاطب خود به انتخاب الگو برسد. قرآن کریم با توصیف گروه‌هایی مانند «متقین»، «عبادالرحمن»، «اولوالالباب» و «مفلحون» از این شیوه بهره گرفته است. داستان دو برادر در سوره کهف نیز نمونه‌ای از این روش است که از طریق مقایسه رفتار انسان مؤمن و انسان مغرور، ارزش‌های صحیح را به مخاطب منتقل می‌کند.

امام خمینی(ره) و امام شهید آیت‌الله خامنه‌ای نیز با بیان ویژگی‌های اخلاقی شهدا، سبک زندگی، ساده‌زیستی، ایمان، بصیرت، روحیه عبادت و مسئولیت‌پذیری آنان، الگوهای تربیتی مؤثری برای جامعه ترسیم کرده‌اند. رهبر انقلاب بارها تأکید کرده‌اند که سبک زندگی شهدا، به‌ویژه در انتخاب همسر، زندگی خانوادگی، اخلاق اجتماعی و ایستادگی در برابر دشمن، پاسخگوی بسیاری از نیازهای فرهنگی نسل جوان امروز است.

در مقابل، «الگوزدایی» مکمل فرآیند الگودهی محسوب می‌شود. مقصود از الگوزدایی، آشکار ساختن ماهیت شخصیت‌ها و جریان‌های منحرف است تا جامعه از پیروی آنان پرهیز کند. قرآن کریم با هشدار نسبت به پیروی از فاسقان و ضرورت تحقیق درباره اخبار، مسلمانان را از تأثیرپذیری از الگوهای نادرست بازمی‌دارد.

در دوران دفاع مقدس نیز امام خمینی(ره) و امام شهید آیت‌الله خامنه‌ای با تبیین چهره واقعی رژیم بعث عراق و شخصیت صدام حسین، تلاش کردند تا ماهیت تجاوزگر، مستکبر و ضدانسانی دشمن را برای مردم و رزمندگان روشن سازند. این روش سبب شد جامعه ضمن شناخت دشمن، با آگاهی بیشتری ارزش‌های اسلامی، استقلال و عزت ملی را پاسداری کند.

در مجموع، از منظر قرآن و اندیشه امام شهید آیت‌الله خامنه‌ای، تربیت جامعه زمانی موفق خواهد بود که دو راهبرد «الگودهی» و «الگوزدایی» به صورت هم‌زمان اجرا شوند؛ یعنی از یک سو الگوهای الهی، شهدا و انسان‌های صالح به جامعه معرفی شوند و از سوی دیگر، چهره واقعی الگوهای انحرافی و دشمنان ارزش‌های انسانی تبیین گردد تا نسل آینده با بصیرت، ایمان و مسئولیت‌پذیری مسیر رشد و تعالی را انتخاب کند.