احسان ادیب، دانشجوی سال ششم پزشکی دانشگاه علوم پزشکی اردبیل و رتبه نخست رشته معرق سیاُمین جشنواره قرآن و عترت وزارت بهداشت، با اشاره به ظرفیت هنر برای ایجاد ارتباطی متفاوت میان مخاطب و مفاهیم قرآنی، گفت: هنر میتواند مخاطب امروز را که شاید از مسیر تلاوت و حفظ با قرآن ارتباط نگیرد، به واسطه یک اثر هنری با آیات و مفاهیم آن همراه کند.
گاهی یک آیه برای ماندن در ذهن، فقط به تلاوت و شنیدن نیاز ندارد؛ ممکن است از میان تار و پود یک تابلو، بُرشهای ظریف چوب یا نقشهایی که ساعتها با دست هنرمند شکل گرفتهاند، راه خود را به چشم و دل مخاطب باز کند. احسان ادیب، دانشجوی سال ششم پزشکی دانشگاه علوم پزشکی اردبیل، یکی از کسانی است که میان مفاهیم قرآنی و هنر معرق چنین پیوندی ساخته است؛ دانشجویی که در سیاُمین جشنواره قرآن و عترت وزارت بهداشت، در رشته معرق از زیرمجموعههای بخش هنری به رتبه نخست دست یافت.
ادیب از نخستین سالهای ورود به دانشگاه در جشنواره قرآن و عترت حضور داشته است. در دوره بیستوششم رتبه نخست دانشجویان را به دست آورد، در دوره بیستوهفتم رتبه دوم را کسب کرد و در دورههای بیستوهشتم و بیستونهم نیز در رشته تذهیب رتبه چهارم را به دست آورد. او در کنار فعالیت هنری، سابقه حضور و کسب رتبه در بخش احکام جشنواره قرآن و عترت وزارت بهداشت را نیز در کارنامه دارد.
در گفتوگو با این دانشجوی پزشکی و هنرمند معرقکار، درباره نسبت هنر و قرآن، دشواری تبدیل یک آیه به اثر هنری، ضرورت پیدا کردن زبان تازه برای مخاطب امروز و نقش جشنوارههای قرآنی در جذب جوانانی صحبت کردهایم که شاید از مسیر تلاوت و حفظ وارد فعالیتهای قرآنی نشده باشند.
ایکنا - اگر بخواهیم از نقطه شروع ارتباط شما با قرآن آغاز کنیم، این ارتباط از کجا شکل گرفت؟
ارتباط من با قرآن از دوران کودکی شروع شد. آن زمان جزء 30 را حفظ کردم، اما متأسفانه ادامه پیدا نکرد و با گذشت زمان محفوظاتم هم تا حد زیادی از بین رفت. بعدها این ارتباط از مسیرهای دیگری ادامه پیدا کرد؛ از فعالیتهای قرآنی در دانشگاه گرفته تا حضور در جشنواره قرآن و عترت و بهخصوص بخشهای هنری.
ایکنا - شاید جالب باشد که کسی که امروز دانشجوی پزشکی است و در رشته معرق فعالیت میکند، در کودکی حفظ قرآن را هم تجربه کرده باشد. خودتان این مسیر را چطور میبینید؟ آیا آن تجربه کودکی هنوز در ذهن شما باقی مانده است؟
هر تجربهای که انسان در کودکی با قرآن پیدا میکند، میتواند زمینه یک ارتباط دوباره در سالهای بعد باشد. شاید حفظ جزء 30 برای من ادامه پیدا نکرد، اما این به معنای قطع ارتباط با قرآن نبود. بعدها از مسیر هنر و فعالیتهای قرآنی دوباره به همان فضا برگشتم. فکر میکنم آدمها ممکن است در دورههای مختلف زندگی، از راههای متفاوتی با قرآن ارتباط برقرار کنند.
ایکنا - سابقه قبلی حضور در جشنواره را دارید؟ اگر پاسخ مثبت است آیا این حضورها فقط یک رقابت بوده یا بخشی از مسیر رشد هنریتان هم محسوب میشود؟
قطعاً فقط یک رقابت نبوده است. از دوره بیستوششم که رتبه اول را کسب کردم، بعد در دوره بیستوهفتم رتبه دوم گرفتم و در دورههای بیستوهشتم و بیستونهم هم در تذهیب رتبه چهارم را به دست آوردم، هر دوره برای من تجربهای متفاوت بوده است. حضور در جشنواره باعث شده با آثار و نگاههای مختلف روبهرو شوم و بفهمم در کدام قسمتها باید بیشتر کار کنم. امسال هم با همین تجربه وارد رشته معرق شدم و خوشبختانه نتیجه خوبی گرفتم.
ایکنا - حالا برویم سراغ خودِ معرق. چه چیزی در این هنر شما را به قرآن نزدیک میکند؟
وقتی قرار است یک آیه را با معرق اجرا کنیم، دیگر آیه فقط یک متن نیست. شما باید آن را ببینید، دربارهاش فکر کنید و بعد تصمیم بگیرید که چطور باید در قالب یک اثر هنری نشان داده شود. از انتخاب فرم و خط گرفته تا برش و کنار هم قرار دادن اجزا، همه این مراحل باعث میشود زمان زیادی را با همان آیه بگذرانید.
ایکنا - یعنی میتوان گفت قبل از اینکه مخاطب با اثر شما ارتباط برقرار کند، خودتان در جریان ساخت اثر با آیه مأنوس میشوید؟
بله، دقیقاً. وقتی شما ساعتها روی یک آیه کار میکنید، نمیتوانید نسبت به آن بیتفاوت باشید. آیه را مرحلهبهمرحله دنبال میکنید و درگیر جزئیات آن میشوید. همین فرایند خود میتواند نوعی ارتباط با مفهوم قرآن ایجاد کند.
ایکنا - تبدیل یک آیه به یک اثر هنری احتمالاً کار سادهای نیست. سختترین قسمت این مسیر برای شما چیست؟
مهمترین چالش، شیوه اجرای کار است. خیلی از سبکهایی که در هنرهای قرآنی استفاده میکنیم، سبکهای قدیمی و سنتی هستند. اینکه بتوانیم از همین ظرفیتهای سنتی استفاده کنیم و در عین حال طرحی بسازیم که برای مخاطب امروز جذاب باشد، کار راحتی نیست.
ایکنا - یعنی گاهی ممکن است مفهوم آیه را خوب بدانید، اما نتوانید زبان هنری مناسبی برای ارائه آن پیدا کنید؟
بله. ممکن است یک آیه مفهوم خیلی خوبی داشته باشد، اما اگر اجرای هنری مناسب نباشد، آن چیزی که باید به مخاطب منتقل شود، اتفاق نیفتد. مثلاً خود من در تجربههایی که داشتم، دیدم استفاده از یک نوع خط یا سبک مانند کوفی یا نستعلیق ممکن است برای یک اثر مناسبتر باشد و سبک دیگری جذابیت کمتری ایجاد کند.
ایکنا - شما مشخصاً به خط کوفی و نستعلیق اشاره کردهاید. این تفاوت در انتخاب خط چقدر میتواند نتیجه نهایی اثر را تغییر دهد؟
خیلی زیاد. مثلاً اگر بخواهم یک آیه را با خط کوفی در قالب معرق اجرا کنم، ممکن است از نظر بصری جذابیت آن نسبت به اجرای همان مفهوم با نستعلیق کمتر باشد. من حتی بازخورد اطرافیان را در این زمینه گرفتهام. در یک نمونه، احساس میکردند خط کوفی نتوانسته به خوبی مفهوم و زیبایی اثر را نشان دهد، در حالی که شاید نستعلیق میتوانست ارتباط بهتری ایجاد کند؛ بنابراین انتخاب زبان بصری مناسب، بخش مهمی از کار است.
ایکنا - هنرمند قرآنی باید بیشتر به مفهوم وفادار بماند یا اجازه دهد هنر و خلاقیتش دست بالا را داشته باشد؟
این دو نباید مقابل هم قرار بگیرند. مفهوم قرآنی باید حفظ شود، اما هنرمند باید بتواند آن را با هنر خودش به شکلی جذاب ارائه کند. اگر فقط به مفهوم توجه کنیم و از زیبایی اثر غافل شویم، شاید نتوانیم مخاطب امروز را جذب کنیم. از طرف دیگر اگر فقط به زیبایی فکر کنیم و مفهوم را کنار بگذاریم، هدف اصلی اثر از بین میرود.
ایکنا - پس یک اثر موفق قرآنی از نگاه شما، اثری است که هم زیبایی بصری داشته باشد و هم بتواند ذهن را درگیر مفهوم قرآنی به کار رفته در اثر کند؟
بله. مخاطب باید ابتدا جذب اثر شود، اما بعد از دیدن آن، بتواند با مفهوم آیه هم ارتباط برقرار کند. هنر میتواند مخاطب را به سمت قرآن بکشاند و بعد مفهوم قرآن کار خودش را انجام دهد.
ایکنا - یکی از ویژگیهای جشنواره این است که یک آیه یا یک مفهوم دینی مشخص در اختیار شرکتکنندگان قرار میگیرد، اما هرکس آن را به شیوه خودش اجرا میکند. این تفاوت برداشتها چه اهمیتی دارد؟
اتفاقاً به نظرم این یکی از مهمترین بخشهای جشنواره است. وقتی یک آیه واحد به همه داده میشود، همه از یک نقطه شروع میکنند، اما هر هنرمند با توجه به نگاه و توانایی خود، برداشت متفاوتی ارائه میدهد. یکی ممکن است آن را با خوشنویسی نشان دهد، یکی با تذهیب، یکی با معرق و فرد دیگری با نقاشی. در نتیجه یک مفهوم واحد، روایتهای هنری متفاوتی پیدا میکند.
ایکنا - آیا همین تفاوت میتواند باعث شود خودِ شرکتکننده بیشتر در مفهوم آیه تأمل کند؟
حتماً. وقتی قرار است شما یک آیه را تبدیل به اثر کنید، باید به آن فکر کنید و ببینید چه چیزی از آن برداشت کردهاید. نمیتوانید صرفاً یک متن را بردارید و بدون توجه به معنا وارد کار هنری کنید. به همین دلیل فکر میکنم هنر میتواند یک مسیر برای نزدیک شدن به مفاهیم قرآن باشد.
ایکنا - از نگاه شما، اضافه شدن رشتههای هنری به جشنوارههای قرآنی چه تغییری در مخاطبان این جشنواره ایجاد میکند؟
باعث میشود افراد بیشتری احساس کنند میتوانند از مسیر استعداد خودشان وارد فعالیت قرآنی شوند. همه قرار نیست حافظ یا قاری باشند. ممکن است یک نفر استعدادش در هنر باشد و از همان مسیر با قرآن ارتباط برقرار کند. یکی با تلاوت، یکی با حفظ، یکی با احکام و یکی هم با هنر.
ایکنا - یعنی اگر هنر از جشنوارههای قرآنی حذف شود، بخشی از مخاطبانی که میتوانند از این مسیر وارد فضای قرآن شوند، از دست میروند؟
احتمالاً همینطور است. هنر یک ابزار رسانهای است. میتواند قرآن را به شکلی متفاوت به جامعه معرفی کند و حتی برای مخاطبی که شاید ارتباط مستقیمی با تلاوت یا حفظ ندارد، جذاب باشد. وقتی یک اثر هنری زیبا با یک مفهوم قرآنی روبهروی فرد قرار میگیرد، ممکن است همان اثر باعث شود درباره آیه سؤال کند و بیشتر سراغ آن مفهوم برود.
ایکنا - و اگر بخواهید آینده بخش هنری جشنواره را تصور کنید، فکر میکنید مهمترین اتفاقی که باید بیفتد چیست؟
باید تلاش کنیم هنر قرآنی هم اصالت خودش را حفظ کند و هم بتواند با مخاطب امروز ارتباط برقرار کند. اگر بتوانیم این دو را کنار هم قرار دهیم، آثار هنری میتوانند تأثیر بیشتری داشته باشند و جوانان بیشتری را به سمت مفاهیم قرآن جذب کنند.
ایکنا - اگر به احسان ادیبِ سالهای کودکی برگردید، همان کودکی که حفظ جزء 30 را شروع کرد، اما ادامه نداد، فکر میکنید امروز چه چیزی به او میگفتید؟
شاید میگفتم ارتباط با قرآن را هیچوقت رها نکند. ممکن است یک مسیر ادامه پیدا نکند، اما همیشه راه دیگری برای برگشتن وجود دارد. شاید برای من آن راه، سالها بعد از طریق هنر و جشنواره پیدا شد. مهم این است که آدم دوباره مسیر خودش را پیدا کند.
انتهای پیام