تاب‌آوری رسانه‌ای؛ سپری که با شعار ساخته نمی‌شود + فیلم
کارشناسان مدیریت رسانه و سواد رسانه‌ای در نشستی تأکید کردند: تاب‌آوری رسانه‌ای، سپری در برابر جنگ شناختی و عملیات روانی است که با شعار و تکرار اصطلاحاتی مانند «سواد رسانه‌ای» ساخته نمی‌شود؛ بلکه به آموزش مستمر، رسانه‌های مسئول، مسئولان پاسخ‌گو و مخاطبان دارای قدرت تحلیل مستقل نیاز دارد.
در دنیای امروز که رسانه‌ها بخش جدایی‌ناپذیر زندگی ما شده‌اند، سواد رسانه‌ای بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد. هر روز با حجم گسترده‌ای از اخبار، اطلاعات و پیام‌هایی روبه‌رو هستیم که از طریق شبکه‌های اجتماعی، وب‌سایت‌ها و دیگر رسانه‌ها منتشر می‌شوند؛ اطلاعاتی که لزوماً همگی دقیق، معتبر و بی‌طرفانه نیستند. در چنین شرایطی، توانایی تشخیص واقعیت از شایعه، ارزیابی اعتبار منابع، درک اهداف پنهان پیام‌ها و مواجهه آگاهانه با محتوای رسانه‌ای، ضرورتی انکارناپذیر است.
درواقع سواد رسانه‌ای به ما کمک می‌کند به‌جای پذیرش منفعلانه اطلاعات، با نگاهی نقادانه و تحلیلی به پیام‌های رسانه‌ای بنگریم و در برابر جریان پرشتاب اطلاعات، تصمیم‌هایی آگاهانه‌تر بگیریم. از همین رو، به مناسبت هفته سواد رسانه‌ای، در گفت‌وگویی با دو کارشناس، اهمیت این مهارت در زندگی فردی و اجتماعی، چالش‌های فضای رسانه‌ای و ضرورت ارتقای آگاهی عمومی در این زمینه را بررسی کرده‌ایم.
ایکنا به مناسبت هفته سواد رسانه‌ای، نشستی با حضور دو کارشناس برگزار کرد که طی آن، ابعاد مختلف سواد رسانه‌ای، اهمیت آن در زندگی امروز و نقش آن در مواجهه آگاهانه با پیام‌ها و محتوای رسانه‌ای مورد بحث و بررسی قرار گرفت.
در این نشست محمد خدادی، دکترای مدیریت رسانه و معصومه نصیری، مدرس سواد رسانه‌ای با نگاهی تخصصی به فرصت‌ها و چالش‌های فضای رسانه‌ای، بر ضرورت افزایش آگاهی عمومی، تقویت تفکر انتقادی و ارتقای توانایی افراد در تحلیل و ارزیابی محتوای رسانه‌ها تأکید کردند. مشروح بخش نخست این نشست را در ادامه می‌خوانیم و می‌بینیم.
ایکنا ـ در جنگ، رقابت فقط بر سر میدان و اطلاعات نیست، بلکه بر سر معنای رویدادها نیز هست. از منظر علوم ارتباطات، رسانه‌ها چگونه با انتخاب، برجسته‌سازی و چارچوب‌بندی رویدادها، برداشت جامعه از جنگ را شکل می‌دهند؟
خدادی: هدف اصلی جنگ اقتصادی، جنگ نظامی و جنگ روانی، تغییر ذهنیت‌هاست. مسئله اصلی این است که مردم تحت چه شرایطی تسلیم می‌شوند و اساساً موضوع این جنگ چیست؟ درواقع، جنگ بر سر منابع است. جنگی که ما در سال گذشته و در طول ۴۷ سال گذشته درگیر آن بوده‌ایم، بر سر جغرافیای ایران و وادار کردن کشور به تسلیم منابع خود در برابر کشور‌های غربی است؛ کشور‌هایی که در پی دستیابی به منابع ایران هستند.
تسلیم شدن مردم، درواقع به معنای تسلیم شدن ذهنی آنهاست؛ به این معنا که نسبت به این مسئله بی‌تفاوت شوند یا حتی از آن استقبال کنند. ممکن است مردم به این باور برسند که از دست رفتن منابع کشور اهمیت چندانی ندارد، به شرط آنکه در مقابل، چند کالای وارداتی در اختیار داشته باشند و از ظواهر و جلوه‌های مصرفی رضایت پیدا کنند. این همان الگویی است که در گذشته نیز تجربه شده است؛ الگویی با عنوانی پرطمطراق، اما ماهیتی پرآسیب که بر تصرف منابع نفتی، واردات بی‌حدوحصر کالا و به‌کارگیری نیروی انسانی در خدمت منافع دیگران استوار بود.
بنابراین، جنگ روانی اساساً جنگی برای تغییر ذهنیت‌ها، باور‌ها و برداشت‌های مردم است. پرسش اینجاست که چه کسی در برابر این جریان ایستاده است؟ جنگی که امروز با آن مواجهیم، پدیده‌ای تازه نیست. از زمان پیروزی انقلاب اسلامی همواره درگیر شکل‌های مختلفی از جنگ بوده‌ایم؛ از تروریسم و ترور‌ها گرفته تا جنگ عراق علیه ایران. هم‌زمان، جریان‌های قومیتی نیز در جنوب، شرق و غرب کشور و حتی در ترکمن‌صحرا شکل گرفتند.
در این میان، ساختار رسانه‌ای طرف مقابل از سازوکار‌هایی بسیار پیشرفته و پیچیده برخوردار است و سازمان‌دهی مشخصی دارد. با نوعی اتاق عملیات مواجهیم که در کشور‌های مختلف پایگاه دارد. همان‌طور که طرف مقابل در کشور‌های گوناگون پایگاه‌های نظامی دارد، از زیرساخت‌ها و شبکه‌های رسانه‌ای سازمان‌یافته‌ای نیز برخوردار است؛ شبکه‌هایی که به زبان فارسی خبر دریافت می‌کنند و محتوای گسترده‌ای به این زبان تولید و منتشر می‌کنند.
تفاوت مهم میان جنگ نظامی و جنگ روانی این است که ابزار‌های نظامی قابل مشاهده‌اند، اما ابزار‌های تأثیرگذاری بر ذهن به‌سادگی دیده نمی‌شوند. به همین دلیل، در کنار حملات نظامی و بمباران، در معرض حملات رسانه‌ای گسترده و پیچیده‌ای نیز قرار داشته‌ایم که کمتر از آنچه باید مورد توجه قرار گرفته‌اند. با وجود پیشرفت‌های قابل توجه کشور در صنعت موشکی و ایجاد بازدارندگی نظامی، در حوزه مقابله با جنگ روانی و رسانه‌ای به همان میزان پیشرفت نکرده‌ایم. مسئله حتی فراتر از فقدان ابزار‌ها و امکانات است؛ به نظر می‌رسد هنوز در بخش‌هایی از ساختار کشور، درک کافی از ماهیت این حملات، شیوه طراحی آنها و منشأ و سازوکار اجرایی‌شان شکل نگرفته است.
ما اغلب به این بسنده می‌کنیم که بگوییم توانمندیم، بهترین هستیم و دستاورد‌های بزرگی داشته‌ایم؛ اما اگر به عمق اتفاقات و تحولات نگاه کنیم، گاهی با واقعیت‌هایی تأسف‌بار مواجه می‌شویم. هنوز این پرسش به‌درستی پاسخ داده نشده است که حملات رسانه‌ای چگونه طراحی می‌شوند، از کجا هدایت می‌شوند و با چه سازوکاری بر جامعه اثر می‌گذارند.
موضوع مهم‌تر آن است که گاهی قدرت ما به نقطه ضعفمان تبدیل می‌شود و نقاط ضعف ما به نقاط قوت طرف مقابل بدل می‌شوند. در نتیجه، ممکن است سال‌ها درگیر مسائلی شویم که در ظاهر ریشه‌ای داخلی دارند، اما شکل‌گیری، برجسته‌سازی یا جهت‌دهی به آنها از بیرون نیز تأثیر پذیرفته است؛ بی‌آنکه درک روشنی از ماهیت و ابعاد این فرایند‌ها داشته باشیم.
برای مثال، موضوع موتورسواری زنان را در نظر بگیرید. قصد ندارم درباره خوب یا بد بودن این مسئله قضاوت کنم؛ بحثم اساساً چیز دیگری است. پرسش این است که چرا موضوعی از این جنس باید به مسئله اول کشور تبدیل شود و بخش قابل توجهی از ظرفیت اجتماعی، رسانه‌ای و مدیریتی کشور را به خود اختصاص دهد، در حالی که کشور توانسته است در برابر قدرت‌های بزرگ جهانی ایستادگی کند؟
در برابر دو قدرت بزرگ جهان ایستاده‌ایم؛ قدرت‌هایی که از نظر نظامی، سیاسی و اقتصادی در سطح بین‌المللی تأثیرگذارند. حتی بسیاری از کشور‌های اروپایی نیز نسبت به نفوذ اسرائیل در ساختار‌های سیاسی و اجتماعی خود و تأثیر آن بر استقلال تصمیم‌گیری‌شان نگرانی دارند. با این حال، در برخی موارد، هنگام موضع‌گیری درباره این مسائل، چنان با احتیاط سخن می‌گویند که مبادا مواضعشان به مذاق طرف مقابل خوش نیاید.
در مقابل، اگر به ظرفیت‌های واقعی کشور نگاه کنیم، می‌بینیم که با تکیه بر خون شهدا و سرمایه عظیم معنوی و اجتماعی حاصل از ایثار و فداکاری آنان، توانسته‌ایم بسیاری از مسائل را برای جامعه تبیین کنیم و افکار عمومی را اقناع کنیم. در تاریخ درباره انسان‌هایی شنیده‌ایم که در راه اعتقادات دینی یا آرمان‌های ملی خود فداکاری کرده‌اند؛ اما تفاوت امروز این است که بسیاری از این فداکاری‌ها را نه‌تنها شنیده‌ایم، بلکه با چشم خود نیز دیده‌ایم.
شخصیت‌هایی مانند محمد باقری، حاج قاسم سلیمانی، رشید و بسیاری دیگر، نمونه‌هایی از این سرمایه انسانی و معنوی هستند؛ افرادی که برخی از آنها را می‌شناسیم و درباره برخی دیگر اطلاعات چندانی نداریم. این سرمایه عظیم می‌تواند به یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های اقناعی و تبیینی کشور تبدیل شود و در صورت شناخت درست و بهره‌گیری هوشمندانه، در پاسخ‌گویی به شبهات و اصلاح برداشت‌های نادرست نقش مؤثری ایفا کند.
با وجود این، دستگاه‌های رسانه‌ای کشور به اندازه کافی از این ظرفیت استفاده نمی‌کنند. اگر این دستگاه‌ها به درک صحیحی از ماهیت مسئله برسند، می‌توانند بسیاری از آسیب‌ها و کاستی‌های موجود را برطرف کنند؛ اما وقتی به صداوسیما یا دیگر بخش‌های رسانه‌ای کشور مراجعه می‌کنیم، همچنان با مشکلات و ضعف‌هایی مواجه می‌شویم.
ایکنا ـ سواد رسانه‌ای چگونه به مخاطب کمک می‌کند میان خود رویداد و روایت رسانه‌ای آن تمایز بگذارد؟
خدادی: اساساً نمی‌توان انتظار داشت جامعه‌ای در یک حوزه توسعه پیدا کند، اما دانش و آگاهی لازم برای مواجهه با آن حوزه را نداشته باشد. همان‌طور که برای رانندگی به سواد و مهارت رانندگی نیاز داریم، برای تغذیه و آشامیدن نیز باید از آگاهی لازم برخوردار باشیم. انسان باید بداند چه چیزی را مصرف کند، چه چیزی را مصرف نکند و چگونه با شرایط و تغییرات محیط پیرامون خود مواجه شود. همه اینها به نوعی از دانش و آگاهی نیاز دارند.
سواد رسانه‌ای نیز در همین چارچوب معنا پیدا می‌کند؛ یعنی برخورداری از دانش و توانایی لازم برای شناخت، تحلیل، ارزیابی و استفاده صحیح از پیام‌ها و ابزار‌های رسانه‌ای. رسانه در دنیای امروز دیگر موضوعی انتخابی نیست که افراد بتوانند به‌سادگی از آن چشم‌پوشی کنند؛ تحولات و جریان رسانه‌ای به بخشی از زندگی انسان تبدیل شده‌اند و عملاً همه افراد ناگزیر از مواجهه با آنها هستند.
برای درک این تحول، کافی است وضعیت رسانه را در دهه ۱۳۶۰ با شرایط امروز مقایسه کنیم. آن زمان که روزنامه‌نگار بودیم، تنها گروه خاصی از مردم به اخبار دسترسی داشتند و مصرف خبر نیز عمدتاً به همان گروه محدود می‌شد. در آن سال‌ها، به‌ویژه در دهه ۱۳۷۰، بخش مهمی از ارتباطات خبری از طریق دستگاه تلکس انجام می‌شد. این اخبار در نهایت به چند روزنامه کشور می‌رسیدند و بخش‌های خبری رادیو و تلویزیون نیز با امکانات و ساختار‌های محدودتری فعالیت می‌کردند. در نتیجه، دسترسی به خبر و اطلاعات بیشتر در اختیار گروهی خاص از جامعه، به‌ویژه اقشار تحصیل‌کرده و برخوردار از امکانات ارتباطی، بود.
اما امروز مهم‌ترین تحول، همگرایی و تجمیع ابزار‌ها و دستگاه‌های ارتباطی و اطلاعاتی است و بخش بزرگی از این امکانات در یک وسیله کوچک، یعنی تلفن همراه، تجمیع شده است. این همگرایی، ظرفیت‌هایی ایجاد کرده که در گذشته حتی تصور آنها دشوار بود؛ از تماس تصویری و انتقال فوری اطلاعات گرفته تا انجام امور مالی، ارتباطات روزمره و دسترسی به حجم گسترده‌ای از محتوا. این تحول فقط به حوزه رسانه محدود نمانده است.
نکته مهم دیگر این است که رسانه و اطلاعات دیگر به یک شغل یا حرفه خاص محدود نیستند، بلکه در تمام مشاغل و فعالیت‌های اجتماعی حضور دارند. سرعت تحولات نیز به‌اندازه‌ای بالاست که آموزش و آگاهی عمومی، به‌ویژه در قالب دستورالعمل‌ها و راهنما‌های استفاده از این فناوری‌ها، همواره از آن عقب می‌ماند. منظورم از این راهنما‌ها همان چیزی است که در گذشته با عنوان کاتالوگ یا دفترچه راهنمای استفاده از دستگاه‌ها می‌شناختیم. این راهنما‌ها معمولاً با تأخیر تهیه می‌شوند؛ زیرا تا زمانی که دستورالعمل استفاده از یک فناوری تدوین و منتشر شود، نسخه جدیدی از آن فناوری یا بستری متفاوت وارد میدان شده است.
از سوی دیگر، نوآوری در این حوزه ادامه دارد و پلتفرم‌ها روزبه‌روز قابلیت‌های بیشتری پیدا می‌کنند. برای مثال، نرم‌افزار بله که در داخل کشور مورد استفاده قرار می‌گیرد، علاوه بر امکانات ارتباطی، خدمات بانکی و قابلیت‌های دیگری نیز ارائه می‌دهد. این پلتفرم از این نظر با ابزار‌هایی مانند تلگرام و واتساپ تفاوت دارد و به‌تدریج خدمات متنوع‌تری را در یک بستر واحد گرد هم آورده است. بنابراین، مسئله فقط استفاده از یک ابزار ارتباطی نیست، بلکه با مجموعه‌ای از بستر‌های چندمنظوره مواجهیم که به‌طور مداوم در حال گسترش و تغییرند. همان‌طور که هنگام استفاده از هر دستگاه یا فناوری جدیدی به دفترچه راهنمای آن مراجعه می‌کنیم، در حوزه رسانه نیز باید برای شناخت قابلیت‌ها، محدودیت‌ها، فرصت‌ها و مخاطرات ابزار‌های ارتباطی، آموزش و راهنمایی مؤثر در اختیار مردم قرار گیرد، اما در حوزه رسانه، دفترچه راهنمای ما یا اساساً تدوین نشده، یا ناقص است، یا توضیحات لازم را ارائه نمی‌دهد، یا به زبانی نوشته شده که برای مخاطب قابل فهم نیست. بنابراین، با خلأیی جدی در زمینه آموزش و آگاهی رسانه‌ای مواجهیم.
البته مردم ما در برخی حوزه‌ها این دفترچه راهنما را به‌خوبی خوانده‌اند و توانسته‌اند به درک و تشخیص درستی برسند. مسئله مهم‌تر، اتفاقی است که در پس بازنمایی رسانه‌ای برخی رویدادها در سال‌های اخیر در کشورمان رخ داده است. برای مثال، برخی رسانه‌ها تلاش کردند چنین القا کنند که مردم ایران خواهان تغییر نظام سیاسی کشور هستند و از این تغییر استقبال می‌کنند. با این‌حال، دیدن یک پیام یا مواجهه با یک روایت رسانه‌ای لزوماً به معنای پذیرفتن آن نیست. مردم در بسیاری از مواقع توانایی تشخیص دارند و می‌توانند میان آنچه می‌بینند و آنچه واقعاً به آن باور دارند، تفاوت قائل شوند.
جامعه ایران در برخی مقاطع، از جمله در جریان جنگ 12 روزه و جنگ 40 روزه، نشان داده است که از ظرفیت قابل توجهی برای تشخیص و انتخاب برخوردار است. این به معنای آن نیست که همه مردم هم‌نظرند، همه سیاست‌ها را تأیید می‌کنند یا هیچ مخالفتی وجود ندارد. مخالفان جدی نیز در جامعه حضور دارند؛ اما در شرایط حساس، می‌توانند میان منافع ملی و منافع طرف مقابل، میان دوست و دشمن و میان اختلاف‌نظر داخلی و تقابل با کشورشان تمایز قائل شوند و طبیعی است که در چنین شرایطی وطن خود را انتخاب کند.
در این میان، ظرفیت موشکی کشور نیز به یکی از مؤلفه‌های مهم هویت و احساس اقتدار ملی تبدیل شده است. این توانمندی صرفاً حاصل فناوری و تجهیزات نیست، بلکه نتیجه ترکیب دانش، فناوری، ایمان، شجاعت و فداکاری انسان‌هایی است که در مسیر دستیابی به این قدرت، جان خود را از دست داده‌اند. وقتی از حدود ۱۵۰۰ شهید در این مسیر سخن می‌گوییم، باید توجه کنیم که پشت این دستاورد، انسان‌هایی قرار دارند که با آگاهی از خطرات و احتمال شهادت، مسئولیت خود را پذیرفته‌اند.
ایکنا ـ در شرایط جنگی، کدام‌یک از سه سازوکار انتخاب، برجسته‌سازی و چارچوب‌بندی خطرناک‌تر است؟
نصیری: تمام این مفاهیم و تقسیم‌بندی‌ها در نهایت به نظام ادراک و شکل‌گیری ذهنیت مخاطب مربوط می‌شوند. مردم در بسیاری از مواقع قدرت تشخیص دارند و می‌توانند درباره آنچه می‌بینند قضاوت کنند. این مفاهیم ممکن است به هویت ایرانی، هویت اسلامی یا نسبت میان این دو مربوط باشند. در چنین شرایطی، اهمیت سواد رسانه‌ای بیش از پیش آشکار می‌شود. سواد رسانه‌ای می‌تواند تاب‌آوری رسانه‌ای مخاطب را افزایش دهد و توانایی او را برای مواجهه آگاهانه و انتقادی با پیام‌های رسانه‌ای تقویت کند.
اکنون که ما در حال گفت‌و‌گو هستیم، در دوره آتش‌بس قرار داریم و تبادل آتش در جریان نیست؛ اما آیا می‌توان گفت که در حوزه ذهن مخاطب نیز آتش‌بس برقرار شده است؟ آیا عملیات تأثیرگذاری بر ادراک مردم متوقف شده است؟ پاسخ منفی است. حتی در دوره آتش‌بس نظامی نیز جریان‌های رسانه‌ای طرف مقابل به فعالیت خود ادامه می‌دهند و عملیات تهاجمی و دفاعی خود را در عرصه ذهن و ادراک مخاطبان تقویت می‌کنند.
از این منظر، انتخاب، برجسته‌سازی و چارچوب‌بندی را نمی‌توان سازوکار‌هایی کاملاً مستقل از یکدیگر دانست. این سه، هنگامی که در کنار هم و به‌صورت هدفمند به کار گرفته می‌شوند، می‌توانند به شکل‌گیری پدیده‌هایی مانند عملیات روانی، تبلیغات سازمان‌یافته و جنگ شناختی منجر شوند. امروز جامعه ما در وضعیتی قرار دارد که می‌توان آن را منطقه خاکستری جنگ توصیف کرد؛ وضعیتی که در آن مرز میان جنگ و صلح کاملاً روشن نیست و بخش مهمی از تقابل‌ها در عرصه رسانه، اطلاعات و ادراک جریان دارد. در چنین شرایطی، رسانه به یکی از میدان‌های اصلی نبرد تبدیل می‌شود و ماهیت فعالیت رسانه‌ای نیز تغییر می‌کند.
یکی از مشکلات این است که برخی مفاهیم و اصطلاحات را بیش از اندازه تکرار کرده‌ایم، بی‌آنکه همواره به درک عمیق و عملیاتی از آنها رسیده باشیم. برای مثال، اصطلاح «جنگ شناختی» به یکی از کلیدواژه‌های پرتکرار در سخنرانی‌های مقامات و مسئولان کشور تبدیل شده است؛ اما صرف به‌کار بردن این اصطلاح، به معنای شناخت دقیق ابعاد جنگ شناختی یا برخورداری از توانایی لازم برای مقابله با آن نیست.
مخاطبی که در معرض انواع هجمه‌های رسانه‌ای قرار دارد، یکی از مهم‌ترین کانون‌های توجه است؛ زیرا مهندسی ذهن و تأثیرگذاری بر ادراک مخاطب با دقت و برنامه‌ریزی گسترده‌ای انجام می‌شود. اگر در حوزه موشکی از «نقطه‌زنی» سخن می‌گوییم، به نظر من در حوزه رسانه نیز با نوعی نقطه‌زنی در افکار عمومی مواجهیم؛ یعنی شناسایی نقاط حساس ذهنی و عاطفی مخاطب و هدف قرار دادن آنها با پیام‌ها و روایت‌های مشخص.
متأسفانه، برخی مسئولان درباره سواد رسانه‌ای نیز همان تصوری را دارند که درباره جنگ شناختی شکل گرفته است؛ گویی سواد رسانه‌ای عصای جادویی یا راهکاری فوری است که به‌محض گسترش اخبار جعلی و مشاهده تأثیر آنها بر مردم، می‌توان از آن استفاده کرد تا مشکل برطرف شود؛ درست مانند واکسنی که قرار است یک‌باره تمام آسیب‌ها را از بین ببرد.
به‌محض آنکه از سواد رسانه‌ای صحبت می‌شود، ذهن بسیاری از افراد به سمت این برداشت می‌رود که هدف، صرفاً منع مردم از تماشای شبکه‌هایی مانند ایران اینترنشنال، من‌وتو یا دیگر رسانه‌هاست. درحالی‌که مقصود اصلی، منع مخاطب از مواجهه با یک رسانه خاص نیست؛ بلکه هدف این است که افراد بتوانند هوشمندانه و آگاهانه با محتوای رسانه‌ای مواجه شوند، اعتبار اطلاعات را بسنجند، شیوه‌های روایت‌سازی را بشناسند و درباره آنچه می‌بینند و می‌شنوند، قضاوت مستقلی داشته باشند.
نکته مهم‌تر آن است که سواد رسانه‌ای فقط به مردم مربوط نمی‌شود. ما معمولاً در مواجهه با مسائل مختلف، انگشت اتهام را به سمت مردم می‌گیریم و می‌گوییم باید این‌گونه فکر کنند، رفتار کنند و تصمیم بگیرند؛ اما سواد رسانه‌ای دست‌کم سه ضلع اساسی دارد: مخاطب، رسانه و مسئولان.
نخست، رسانه باید از سواد رسانه‌ای برخوردار باشد، ماهیت پیام‌هایی را که تولید و منتشر می‌کند بشناسد، مسئولیت اجتماعی خود را درک کند و نسبت به پیامد‌های محتوای خود آگاه باشد. دوم، مسئولانی که به‌طور مکرر از کلیدواژه‌هایی مانند جنگ شناختی، سواد رسانه‌ای و سواد فضای مجازی استفاده می‌کنند، باید درک عمیقی از این مفاهیم داشته باشند و بتوانند آنها را به سیاست‌ها و اقدامات عملی تبدیل کنند. سوم، مردم نیز باید متناسب با نوع استفاده خود از رسانه‌ها و اطلاعاتی که در معرض آن قرار می‌گیرند، از دانش و مهارت لازم برخوردار شوند.
اگر جنگ شناختی را مسئله‌ای راهبردی می‌دانیم، باید برای مواجهه با آن نیز به‌صورت مستمر تدبیر کنیم، نه اینکه تنها در مناسبت‌های خاص یا هنگام بروز بحران به یاد آن بیفتیم. هدف باید افزایش تاب‌آوری رسانه‌ای مردم باشد. تاب‌آوری مفهومی چندبعدی است و حوزه‌های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و رسانه‌ای را دربرمی‌گیرد و به این معناست که فرد بتواند در مواجهه با هجمه‌های گسترده، شدید و برنامه‌ریزی‌شده رسانه‌ای، قدرت تشخیص و استقلال فکری خود را حفظ کند و در برابر تلاش‌هایی که برای شکستن مقاومت ذهنی مخاطب انجام می‌شود، آسیب‌پذیری کمتری داشته باشد.
تاب‌آوری رسانه‌ای و مقاومت ذهنی جامعه با تکرار شعار‌ها یا استفاده مکرر از اصطلاحاتی مانند جنگ شناختی و سواد رسانه‌ای ایجاد نمی‌شود. این تاب‌آوری به آموزش مستمر، رسانه‌های مسئول و حرفه‌ای، مسئولان آگاه و پاسخ‌گو و مخاطبانی برخوردار از قدرت تحلیل و ارزیابی مستقل نیاز دارد. تنها با توجه هم‌زمان به این مؤلفه‌ها می‌توان زمینه مواجهه مؤثرتر جامعه با فشار‌های رسانه‌ای و شناختی را فراهم کرد.
تقویت سواد رسانه‌ای به این معناست که جامعه بتواند در برابر حجم گسترده اطلاعات، با دقت و آرامش بیشتری تصمیم گیرد، نه اینکه هر خبر یا تصویری را بدون بررسی بپذیرد. شناخت مرجع اطلاعات، بررسی اعتبار منبع و پرهیز از بازنشر شتاب‌زده مطالب تأییدنشده، از مهم‌ترین گام‌ها برای افزایش تاب‌آوری رسانه‌ای جامعه است.
پرسش این است که چگونه می‌توان این تاب‌آوری را افزایش داد تا مخاطب در برابر حجم گسترده اطلاعات و پیام‌ها دچار سردرگمی و آچمز ذهنی نشود؟ طرف مقابل کار خود را انجام می‌دهد و ما نیز با کمبود‌ها و محدودیت‌هایی مواجهیم؛ اما همان‌طور که در حوزه اقتصاد، با وجود دشواری‌ها، تلاش می‌کنیم تاب‌آوری خود را حفظ کنیم، در حوزه رسانه نیز باید به این موضوع توجه جدی داشته باشیم.
ایکنا ـ در شرایط جنگی، چگونه می‌توان مرز میان خبر، عملیات روانی، تبلیغات و اطلاعات نادرست را تشخیص داد؟
خدادی: یکی از اصلی‌ترین مسائل ما به موضوع «مرجع و منبع اطلاعات» بازمی‌گردد. یکی از آسیب‌های جدی در حوزه سواد رسانه‌ای، به‌ویژه در شرایط جنگی، بی‌توجهی به تفاوت میان این دو است. مرجع اطلاعات، نهادی است که مسئولیت رسمی اعلام و تأیید اطلاعات را بر عهده دارد؛ در حالی که منبع اطلاعات می‌تواند رسانه یا فردی باشد که اطلاعات را منتشر می‌کند. برای مثال، هنگامی که حادثه‌ای مانند آنچه در بندر شهید رجایی رخ داد اتفاق می‌افتد، چندین دستگاه برای بررسی موضوع وارد عمل می‌شوند. چنین حادثه‌ای به‌دلیل ابعاد گسترده و پیامد‌های انسانی و اقتصادی، به‌سرعت مورد توجه افکار عمومی قرار می‌گیرد. از یک سو، پرسش‌هایی درباره علت حادثه، احتمال وقوع اقدام خرابکارانه یا تروریستی و احتمال سهل‌انگاری مطرح می‌شود و از سوی دیگر، مردم با خبر‌های مربوط به جان‌باختگان، مجروحان، خسارت‌های مالی و از دست رفتن شغل‌ها مواجه می‌شوند.
در چنین شرایطی، طبیعی است که رسانه‌هایی با مأموریت تخریب، از حادثه برای برجسته‌کردن ضعف‌ها و ناکارآمدی‌ها استفاده کنند. ممکن است آمار جان‌باختگان یا مجروحان را بزرگ‌نمایی کنند، اطلاعات تأییدنشده منتشر کنند یا با طرح روایت‌های مختلف، فضای افکار عمومی را تحت تأثیر قرار دهند.
در این میان، باید مشخص باشد که مرجع رسمی اعلام اطلاعات درباره هر حادثه کدام نهاد است. نمی‌توان انتظار داشت افراد و دستگاه‌های متعدد، بدون هماهنگی و گاه با اطلاعات ناقص، هرکدام روایت متفاوتی از یک رویداد ارائه کنند. وقتی افراد مختلف درباره علت حادثه، تعداد جان‌باختگان و مجروحان یا روند رسیدگی به آن اظهارنظر‌های متناقضی مطرح می‌کنند، زمینه برای ایجاد ابهام و سوءاستفاده رسانه‌ای فراهم می‌شود.
وقتی اطلاعات پراکنده و متناقض منتشر می‌شود، رسانه‌هایی که در پی تأثیرگذاری روانی هستند، می‌توانند همین اظهارنظر‌ها را نقل کنند، گزاره‌هایی جداشده از بافت اصلی بسازند و دوباره به فضای داخلی بازگردانند. در نتیجه، افکار عمومی با موجی از اخبار جعلی و اطلاعات گمراه‌کننده روبه‌رو می‌شود. هدف چنین فرایندی می‌تواند تحقیر، تضعیف اعتماد عمومی و القای این تصور باشد که مسئولان به زندگی و منافع مردم توجهی ندارند.
بنابراین، مسئله فقط انتشار خبر نادرست نیست، بلکه نحوه تولید، بازنشر و بهره‌برداری از اطلاعات نیز اهمیت دارد. زمانی که دستگاه‌های مختلف در اعلام آمار یا بیان علت یک حادثه با یکدیگر رقابت می‌کنند، ناخواسته به شکل‌گیری فضایی کمک می‌کنند که امکان بهره‌برداری از آن برای عملیات روانی افزایش می‌یابد.
در برخی موارد، رقابت بر سر انتشار خبر و اعلام آمار به مسئله‌ای جدی تبدیل شده است؛ یک نهاد عددی را اعلام می‌کند و نهاد دیگر عددی متفاوت ارائه می‌دهد. این وضعیت به‌ویژه در حوادث تلخ و حملات تروریستی پیامد‌های نامطلوبی دارد.
همواره سواد رسانه‌ای را از زاویه مسئولیت مردم بررسی کرده‌ایم، در حالی که این مسئله سه ضلع دارد و مسئولیت نهاد‌های رسمی و جریان رسانه‌ای نیز به‌اندازه نقش مخاطبان اهمیت دارد. مردم نیز با وجود آشفتگی فضای اطلاع‌رسانی و محدودیت‌هایی که در آموزش و دسترسی به اطلاعات معتبر وجود داشته، در بسیاری از موارد تلاش کرده‌اند مسئولانه رفتار کنند. آنها در میدانی پر از مین و آسیب، سهم خود را ادا کرده‌اند و نمره قبولی می‌گیرند.
مسئله مهم دیگر، کمیت و ساختار رسانه‌هاست. یکی از آسیب‌های جریان رسانه‌ای کشور، تعداد بسیار زیاد رسانه‌ها و نهاد‌های خبری بدون توجه کافی به کارآمدی، کیفیت و تقسیم مسئولیت‌هاست. گاهی تصور می‌کنیم هرچه تعداد خبرگزاری‌ها، رسانه‌ها و امکانات بیشتر باشد، عملکرد ما نیز بهتر خواهد بود؛ در حالی که افزایش کمیت لزوماً به معنای افزایش کیفیت نیست.
همچنین یکی از ریشه‌های مسئله به ساختار مدیریت رسانه بازمی‌گردد. در بخش‌هایی از نظام رسانه‌ای، ساختارها به‌اندازه کافی پایدار و مبتنی بر قواعد روشن نیستند و عملکرد مجموعه‌ها بیش از آنکه تابع سازوکار‌های نهادی باشد، به افراد و مدیران وابسته است؛ یعنی ساختارها، آدم‌ها را اداره نمی‌کنند، بلکه آدم‌ها ساختار را اداره می‌کنند. در چنین وضعیتی، با تغییر مدیران ممکن است جهت‌گیری‌ها و اولویت‌ها نیز تغییر کند؛ درحالی‌که ساختار‌های کارآمد باید بتوانند مستقل از تغییر اشخاص، مسئولیت‌ها و استاندارد‌های حرفه‌ای خود را حفظ کنند. مشکل دیگر این است که جریان رسانه‌ای کشور در حجابی فرورفته و میان جریان‌های رسانه‌ای هماوردی وجود ندارد.
پرسش این است که چرا باید برای اعلام فوری اطلاعاتی که هنوز تأیید نشده‌اند، چنین اصراری داشته باشیم؟ گاهی سکوت موقت و انتظار برای دریافت اطلاعات معتبر، حرفه‌ای‌تر از انتشار عجولانه خبری است که بعداً ناچار به اصلاح آن می‌شویم.
موضوع دیگر، فاصله میان وعده‌ها و اقدامات واقعی است؛ یعنی اعلام حداکثری و اقدام حداقلی بلای جانمان شده است. گاهی در اطلاع‌رسانی، وعده‌های بسیار بزرگ مطرح می‌کنیم، اما در عمل به بخش کوچکی از آنها دست می‌یابیم. این فاصله به‌مرور اعتماد عمومی را تضعیف می‌کند.
مردمی که در این ۴۰ روز و ۱۲ روز مشاهده کردم، همان مردمی هستند که در دوران جنگ می‌شناختیم. مردم از نظر غیرت، همت و اعتقاد به هویت و ماهیت اصلی خود تغییر چندانی نکرده‌اند. آنچه تغییر می‌کند، نوع رفتار و واکنش مردم در مواجهه با شرایط است که تا حد زیادی تحت تأثیر واکنش‌ها و عملکرد ما تنظیم می‌شود.
در این زمینه، پنج لایه از مسائل جریان رسانه‌ای وجود دارد که اگر به‌درستی مدیریت نشوند، پیامد‌های آنها مستقیماً بر سواد رسانه‌ای و افکار عمومی تأثیر می‌گذارد.
لایه نخست: اطلاعات ناقص و ابهام‌آفرین است. اطلاعاتی به جامعه منتقل می‌شود، اما کسی نیست که به‌موقع ابهام‌ها را برطرف کند.
لایه دوم: شبهات و اطلاعات دوپهلو است. در این وضعیت، نهاد‌های مختلف درباره یک موضوع مواضع متناقضی می‌گیرند؛ یکی تصمیمی را درست می‌داند و دیگری آن را نادرست ارزیابی می‌کند.
لایه سوم: شایعات ناشی از بی‌خبری است. وقتی حادثه‌ای رخ می‌دهد و اطلاعات معتبر به‌موقع در اختیار مردم قرار نمی‌گیرد، افراد شروع به حدس‌زدن می‌کنند. برای مثال، با شنیدن صدای انفجار، یک نفر آن را ناشی از تخلیه بار می‌داند، دیگری از انفجار سخن می‌گوید و فردی دیگر احتمال وقوع حادثه‌ای متفاوت را مطرح می‌کند. اگر جریان رسانه‌ای مسئولانه و سریع وارد عمل نشود، شایعات گسترش پیدا می‌کنند.
لایه چهارم: پرسش‌ها و کنجکاوی‌های بی‌پاسخ مردم است. اگر جریان رسانه‌ای داخلی به پرسش‌های مردم پاسخ ندهد، رسانه‌های دیگر این خلأ را پر خواهند کرد و ممکن است پاسخ‌هایی ارائه دهند که با واقعیت‌ها سازگار نباشند.
لایه پنجم: القائات رسانه‌ای است. در این مرحله، جریان‌های رسانه‌ای رقیب یا دشمن تلاش می‌کنند با انتخاب هدفمند موضوعات، برجسته‌سازی برخی رویدادها و تکرار روایت‌های خاص، برداشت مشخصی را در ذهن مخاطب ایجاد کنند.
وقتی درباره مثلث سواد رسانه‌ای صحبت می‌کنیم، باید توجه داشته باشیم که یک مثلث با یک ضلع شکل نمی‌گیرد؛ همه اضلاع آن باید کامل باشند. نمی‌توان تمام مسئولیت را بر عهده مردم گذاشت و از آنها انتظار داشت در برابر اطلاعات نادرست مقاومت کنند، درحالی‌که نهاد‌های رسمی و رسانه‌ها وظایف خود را به‌درستی انجام نمی‌دهند. مسئله اصلی فقط نبود دانش یا علاقه نیست، بلکه به میزان توجه، مسئولیت‌پذیری و اهتمام همه بخش‌های مرتبط نیز بستگی دارد.
پایان بخش نخست
انتهای پیام
