قدرت روایت‌گری فرهنگی راه مقابله با ایران‌هراسی است
حجت‌الاسلام سید محمدرضا نواب با تأکید بر برنامه‌ریزی بلندمدت فرهنگی گفت: ایران برای مقابله با تصویرسازی‌های منفی باید روایت‌های مستقل، حرفه‌ای و جذاب خود را به جهان عرضه کند.
ایران‌هراسی در سینمای غرب را نمی‌توان صرفاً به نمایش چند شخصیت منفی یا روایت‌های انتقادی درباره ایران محدود کرد، بلکه این پدیده در بسیاری از موارد از طریق تکرار کلیشه‌هایی شکل می‌گیرد که به‌تدریج تصویری یک‌بعدی از هویت ایرانی در ذهن مخاطبان جهانی ایجاد می‌کنند. سینما به دلیل قدرت تأثیرگذاری بر افکار عمومی و توانایی انتقال مفاهیم از طریق داستان و تصویر، یکی از مهم‌ترین ابزارهای شکل‌دهی به نگرش ملت‌ها نسبت به یکدیگر است. از همین رو، بازنمایی مداوم ایران در قالب کشوری تهدیدآمیز و امنیتی می‌تواند شناخت مخاطبان خارجی از واقعیت‌های فرهنگی، اجتماعی و تاریخی این سرزمین را تحت تأثیر قرار دهد.
پیوند دادن اسلام و مسلمانان با خشونت و تروریسم، تعمیم رفتار جریان‌های افراطی به یک دین و نادیده گرفتن تنوع فرهنگی جوامع اسلامی از دیگر چالش‌های بازنمایی در سینمای غرب است. این در حالی است که آموزه‌های اسلامی بر عدالت، انصاف و پرهیز از قضاوت ناعادلانه حتی درباره مخالفان تأکید دارند. در چنین شرایطی، سینمای ایران نیز مسئولیت مهمی در ارائه تصویری واقعی و چندبعدی از جامعه ایرانی بر عهده دارد؛ مسئولیتی که تحقق آن صرفاً با تولید آثار شعاری و سیاسی امکان‌پذیر نیست، بلکه به روایت‌های انسانی، شخصیت‌پردازی باورپذیر، کیفیت هنری و شناخت دقیق مخاطب جهانی نیاز دارد.
ایکنا پیرامون این موضوع و ابعاد فرهنگی، دینی و رسانه‌ای ایران‌هراسی در سینمای غرب، همچنین مسئولیت سینماگران ایرانی و ظرفیت حوزه‌های علمیه برای مقابله با روایت‌های نادرست رسانه‌ای، با حجت‌الاسلام والمسلمین سید محمدرضا نواب، مدرس دانشگاه ادیان، مشاور ستاد ملی روایت پیشرفت، مترجم کتب هنری و مشاور مدرسه اسلامی هنر، گفت‌وگویی انجام داده که در ادامه با آن همراه می‌شویم.
ایکنا - از منظر فرهنگی و دینی، ایران‌هراسی در سینمای غرب چه تعریفی دارد و فیلم‌سازان غربی از چه شیوه‌هایی برای انتقال این تصویر به مخاطبان استفاده می‌کنند و تکرار چنین روایت‌هایی چه تأثیری بر شناخت افکار عمومی جهان از جامعه ایران می‌گذارد؟
ایران‌هراسی صرفاً به معنای نمایش یک تصویر منفی از ایران در یک فیلم نیست، بلکه مسئله اصلی، تکرار الگویی است که در آن ایران به‌طور مداوم به‌عنوان کشوری تهدیدآمیز و غیرقابل اعتماد معرفی می‌شود. سینما به دلیل برخورداری از قدرت تصویرسازی و داستان‌گویی، می‌تواند بدون استفاده از سخنرانی‌های مستقیم، نگرش خاصی را به مخاطب منتقل کند. فیلم‌ساز با انتخاب شخصیت‌ها، موقعیت‌های داستانی و نوع مواجهه قهرمان و ضدقهرمان، ذهن مخاطب را به سمت برداشت مشخصی هدایت می‌کند. برای مثال، وقتی شخصیت ایرانی در مجموعه‌ای از فیلم‌ها همواره در نقش دشمن، عامل تهدید یا فردی فریبکار ظاهر می‌شود، مخاطب به‌تدریج ممکن است این تصویر را به کل جامعه ایران تعمیم دهد. این موضوع به‌ویژه درباره مخاطبانی اهمیت دارد که شناخت مستقیمی از ایران ندارند و بخش مهمی از ذهنیتشان درباره این کشور از طریق فیلم‌ها و سریال‌ها شکل می‌گیرد. در چنین شرایطی، سینما می‌تواند تصویری از یک ملت بسازد که لزوماً با واقعیت زندگی مردم آن کشور مطابقت ندارد.
از منظر دینی نیز این مسئله با موضوع عدالت، انصاف و پرهیز از قضاوت ناعادلانه درباره دیگران ارتباط دارد. البته نباید هر فیلمی را که تصویری انتقادی از ایران یا سیاست‌های آن ارائه می‌دهد، الزاماً اثری ایران‌هراسانه بدانیم. ممکن است فیلم‌سازی بخواهد یک سیاست مشخص یا رفتار خاصی را نقد کند که این موضوع به‌خودی‌خود اشکالی ندارد. مسئله از جایی آغاز می‌شود که نقد یک سیاست یا رفتار مشخص، به تخریب هویت یک ملت و تعمیم ویژگی‌های منفی به تمام مردم آن جامعه تبدیل شود. به همین دلیل، برای بررسی ایران‌هراسی باید به الگوهای تکرارشونده در آثار سینمایی توجه کنیم و از قضاوت‌های شتاب‌زده درباره یک فیلم منفرد پرهیز داشته باشیم. ایران‌هراسی زمانی شکل جدی‌تری پیدا می‌کند که تصویر پیچیده و واقعی یک جامعه کنار گذاشته شود و جای خود را به روایتی یک‌سویه و مبتنی بر ترس و بی‌اعتمادی بدهد.
ایکنا - بازنمایی منفی ایران در هالیوود تا چه اندازه از اختلافات سیاسی ایران و کشورهای غربی تأثیر می‌پذیرد و چه نشانه‌هایی می‌تواند مرز میان نقد سیاست‌های یک کشور و کلیشه‌سازی درباره مردم آن را مشخص کند؟
نمی‌توان تأثیر اختلافات سیاسی ایران و برخی کشورهای غربی را بر بخشی از تولیدات سینمایی نادیده گرفت. هنگامی که میان دو کشور تنش سیاسی وجود دارد، طبیعی است که بخشی از این اختلافات در موضوعات و روایت‌های سینمایی نیز بازتاب پیدا کند. سینما از فضای سیاسی و اجتماعی زمانه خود جدا نیست و فیلم‌سازان نیز تحت تأثیر اتفاقات پیرامونی، اخبار و تحولات بین‌المللی قرار دارند. با این حال، نباید تمام سینمای غرب یا حتی هالیوود را مجموعه‌ای یکپارچه با اهداف و سیاست‌های کاملاً مشابه بدانیم. در همین سینما آثاری ساخته شده‌اند که سیاست‌های دولت آمریکا را نقد می‌کنند و حتی نسبت به مداخلات نظامی، تصمیمات امنیتی و رفتارهای سیاسی این کشور موضع انتقادی دارند. بنابراین، برای تحلیل دقیق‌تر باید میان ساختار سیاسی، جریان‌های فرهنگی و نگاه‌های متفاوت فیلم‌سازان تمایز قائل شویم. نمی‌توان صرفاً با مشاهده یک فیلم منفی درباره ایران نتیجه گرفت که تمام عوامل تولید آن با هدف مشخص سیاسی وارد این پروژه شده‌اند.
مرز اصلی میان نقد سیاسی و کلیشه‌سازی زمانی مشخص می‌شود که ببینیم فیلم یک سیاست یا رفتار مشخص را نقد می‌کند یا آن را به تمام مردم یک کشور تعمیم می‌دهد. برای مثال، نقد سیاست خارجی ایران به‌خودی‌خود ایران‌هراسی نیست؛ همان‌طور که انتقاد از سیاست‌های آمریکا نیز به معنای دشمنی با مردم این کشور محسوب نمی‌شود. مشکل زمانی ایجاد می‌شود که شخصیت ایرانی در آثار مختلف همواره خشن، فریبکار یا تهدیدآمیز باشد و هیچ شخصیت متفاوتی در کنار او دیده نشود. در چنین شرایطی، مخاطب به‌جای مواجهه با یک شخصیت داستانی، با تصویری کلیشه‌ای از یک ملت روبه‌رو می‌شود. برای تشخیص این مسئله باید فیلم‌ها را به‌صورت دقیق بررسی کنیم، شخصیت‌ها و روابط داستانی را بشناسیم و ببینیم این الگوها در طول زمان چگونه تکرار شده‌اند. نقد ما نیز باید مستند و منصفانه باشد و میان سیاست‌های دولت‌ها و هویت مردم تفاوت قائل شود.
ایکنا - پیوند دادن اسلام و مسلمانان با تروریسم، افراط‌گرایی و خشونت در بخشی از تولیدات سینمایی غرب چه پیامدهایی برای افکار عمومی جهان دارد و این نوع بازنمایی چگونه می‌تواند بر نگاه مخاطبان نسبت به هویت ایرانی و اسلامی تأثیر بگذارد؟
سینما در شکل دادن به ذهنیت مردم درباره جوامعی که از نزدیک نمی‌شناسند، نقش بسیار مهمی دارد. وقتی مخاطب در تعداد زیادی از فیلم‌ها مسلمانان را صرفاً در نقش تروریست، فرد متعصب یا عامل خشونت می‌بیند، ممکن است به‌تدریج همین تصویر را به کل جهان اسلام تعمیم دهد. در حالی که جهان اسلام جامعه‌ای بسیار گسترده و متنوع است و مسلمانان در کشورهای مختلف، با فرهنگ‌ها، دیدگاه‌ها و سبک‌های زندگی متفاوت حضور دارند. مشکل از جایی آغاز می‌شود که یک جریان افراطی یا یک شخصیت منفی به‌جای آنکه در جایگاه واقعی خودش معرفی شود، نماینده یک دین یا جامعه بزرگ قرار می‌گیرد. چنین روایتی می‌تواند زمینه‌ساز افزایش پیش‌داوری، تبعیض و بی‌اعتمادی نسبت به مسلمانان شود. مخاطبی که شناخت مستقیمی از جوامع اسلامی ندارد، ممکن است بر اساس همین تصاویر سینمایی درباره میلیون‌ها انسان قضاوت کند. بنابراین، مسئولیت فیلم‌ساز در این زمینه بسیار مهم است، زیرا انتخاب نوع شخصیت‌پردازی و نحوه روایت یک موضوع می‌تواند بر نگرش مخاطب نسبت به یک فرهنگ و دین تأثیر بگذارد.
در مورد ایران نیز گاهی هویت ایرانی، اسلام شیعی و سیاست‌های رسمی جمهوری اسلامی به شکلی درهم‌آمیخته نمایش داده می‌شوند که مخاطب تفاوت میان این مفاهیم را به‌درستی درک نمی‌کند. البته نمایش تروریسم، افراط‌گرایی یا خشونت در سینما به‌خودی‌خود اشکالی ندارد و فیلم‌ساز حق دارد درباره این موضوعات اثر تولید کند، اما مسئله اصلی، نوع روایت و تعمیم دادن رفتار یک گروه به یک دین یا ملت است. سینمای مسئول باید بتواند تفاوت میان افراط‌گرایان و مردم عادی را به‌درستی نشان دهد و اجازه ندهد رفتار یک جریان خاص به پای تمام پیروان یک دین نوشته شود. در مقابل، ما نیز در سینمای خودمان باید از این اشتباه پرهیز کنیم که برای مقابله با کلیشه‌های غربی، تصویری منفی و یک‌طرفه از مردم غرب ارائه دهیم. اگر هدف ما افزایش شناخت متقابل است، باید با روایت‌های انسانی، واقعی و چندبعدی به این هدف نزدیک شویم. تقابل کلیشه‌ها با یکدیگر نمی‌تواند به شناخت درست ملت‌ها کمک کند و تنها زمینه شکل‌گیری سوءتفاهم‌های بیشتر را فراهم می‌آورد.
ایکنا - فیلم‌سازان مسلمان چگونه می‌توانند در روایت‌های سینمایی خود میان نقد اجتماعی و حفظ کرامت انسانی تعادل برقرار کنند؟
در آموزه‌های اسلامی، عدالت و صداقت از اصول اساسی هستند و حتی اختلاف و دشمنی نیز نباید موجب شود که انسان از این اصول فاصله گیرد. قرآن کریم در آیه هشتم سوره مائده بر رعایت عدالت، حتی در برابر کسانی که با آن‌ها دشمنی داریم، تأکید می‌کند. این موضوع برای رسانه و سینما نیز اهمیت دارد؛ یعنی نمی‌توان به بهانه اختلافات سیاسی، واقعیت‌ها را تحریف کرد یا تصویری ناعادلانه از دیگران ساخت. وقتی یک ملت بدون دلیل و شواهد کافی با ویژگی‌هایی مانند خشونت، فریبکاری یا عقب‌ماندگی معرفی می‌شود، این مسئله تنها یک خطای هنری نیست، بلکه از منظر اخلاقی نیز قابل نقد است. فیلم‌ساز باید بداند که اثر سینمایی او می‌تواند بر ذهنیت مخاطبان تأثیر بگذارد و مسئولیت اجتماعی و اخلاقی در قبال نوع بازنمایی انسان‌ها دارد. جذابیت داستان و ضرورت ایجاد تعارض دراماتیک نباید بهانه‌ای برای تحریف واقعیت یا تخریب هویت یک جامعه باشد. به همین دلیل، رعایت انصاف در روایت، یکی از موضوعاتی است که هنرمندان مسلمان باید به آن توجه جدی داشته باشند.
این مسئله به معنای آن نیست که فیلم‌ساز مسلمان نباید مشکلات جامعه خود را نشان دهد یا از نقد اجتماعی پرهیز کند. اتفاقاً پرداختن به فساد، تبعیض، بی‌عدالتی و مشکلات اجتماعی می‌تواند به واقعی‌تر شدن یک اثر کمک کند و زمینه تأمل مخاطب را فراهم آورد. نکته مهم این است که در کنار نقد، کرامت انسان‌ها نیز حفظ شود و شخصیت‌ها به شکل مصنوعی و یک‌بعدی تصویر نشوند. اگر قرار است درباره یک مشکل اجتماعی فیلم بسازیم، باید ریشه‌ها و ابعاد مختلف آن را بررسی کنیم و از ارائه تصویری سطحی و غیرواقعی بپرهیزیم. به اعتقاد من، ارزش‌های اسلامی نباید فقط در دیالوگ‌های شخصیت‌ها یا سخنان مستقیم فیلم‌ساز حضور داشته باشند، بلکه باید در شیوه روایت و رفتار شخصیت‌ها نیز دیده شوند. اگر از عدالت سخن می‌گوییم، خودمان نیز باید در روایت داستان عادلانه رفتار کنیم. هنر دینی زمانی اثرگذار خواهد بود که مخاطب اخلاق، انصاف و احترام به کرامت انسانی را در ساختار و شخصیت‌های اثر احساس کند.
ایکنا - آیا میان سیاست‌های فرهنگی دولت‌های غربی و نوع تصویرسازی از ایران در سینما ارتباط مشخصی وجود دارد و برای اثبات این ارتباط چه شاخص‌ها و معیارهایی باید در پژوهش‌های سینمایی و رسانه‌ای مورد توجه قرار بگیرد؟
در برخی موارد می‌توان میان فضای سیاسی و فرهنگی یک کشور و نوع بازنمایی کشورهای دیگر در سینما ارتباط پیدا کرد، اما این ارتباط باید با شواهد و بررسی‌های دقیق اثبات شود. نمی‌توان صرفاً با مشاهده یک فیلم منفی درباره ایران نتیجه گرفت که آن اثر حتماً با هدف سیاسی مشخصی ساخته شده است. برای بررسی این موضوع باید تصویر ایران در دوره‌های مختلف سیاسی مورد مطالعه قرار بگیرد و مشخص شود که تغییرات روابط بین‌الملل چه تأثیری بر روایت‌های سینمایی داشته‌اند. همچنین باید بررسی کنیم که شخصیت‌های ایرانی معمولاً در چه نقش‌هایی ظاهر می‌شوند و آیا این نقش‌ها از تنوع کافی برخوردار هستند یا خیر. برای مثال، اگر در تعداد زیادی از آثار سینمایی، ایرانی‌ها صرفاً در نقش عوامل امنیتی، تهدیدهای سیاسی یا شخصیت‌های منفی حضور داشته باشند، این الگو ارزش بررسی جدی دارد. در چنین پژوهشی باید به جایگاه شخصیت‌های ایرانی در ساختار داستان، نوع روابط آن‌ها با دیگر شخصیت‌ها و سرانجامی که برایشان در نظر گرفته می‌شود نیز توجه کنیم. این بررسی‌ها می‌تواند به شناخت دقیق‌تری از نحوه بازنمایی ایران در سینمای غرب منجر شود.
از طرف دیگر، باید ببینیم زندگی روزمره مردم، خانواده‌ها، زنان، جوانان و تنوع فرهنگی جامعه ایران تا چه اندازه در این آثار دیده می‌شود. اگر تصویر یک کشور صرفاً به موضوعات امنیتی و سیاسی محدود شود، طبیعتاً مخاطب فرصت شناخت ابعاد دیگر آن جامعه را پیدا نمی‌کند. بررسی اسناد تولید، مصاحبه با عوامل فیلم و مطالعه منابع مالی پروژه‌ها نیز می‌تواند اطلاعات مفیدی در اختیار پژوهشگران قرار دهد. نکته دیگر، بررسی وضعیت دیده شدن فیلم‌هایی است که تصویر متفاوتی از ایران ارائه می‌کنند و اینکه این آثار تا چه اندازه امکان حضور در بازارهای جهانی را پیدا می‌کنند. البته تمام این موارد باید با روش علمی و مستند بررسی شوند و نمی‌توان بر اساس چند نمونه محدود درباره کل صنعت سینمای غرب حکم صادر کرد. هدف چنین پژوهش‌هایی باید شناخت دقیق رابطه میان سیاست و رسانه باشد، نه اینکه از ابتدا نتیجه مشخصی را فرض کنیم و سپس به دنبال شواهدی برای تأیید آن بگردیم. هر اندازه روش تحقیق دقیق‌تر باشد، امکان ارائه تحلیل معتبرتر درباره ایران‌هراسی در سینمای غرب نیز افزایش پیدا می‌کند.
ایکنا - با وجود ظرفیت‌های گسترده فرهنگی، تاریخی و تمدنی ایران، چرا تصویر این کشور در بخشی از سینمای غرب همچنان به مسائل سیاسی و امنیتی محدود می‌شود و چه عواملی موجب شده است ابعاد انسانی و اجتماعی جامعه ایران کمتر مورد توجه قرار گیرد؟
یکی از دلایل این موضوع، اختلافات سیاسی طولانی‌مدت ایران و برخی کشورهای غربی است که طبیعتاً بر موضوعات و روایت‌های سینمایی نیز تأثیر گذاشته است. از طرف دیگر، سینما معمولاً به دنبال داستان‌هایی است که تعارض، بحران و هیجان داشته باشند و موضوعات امنیتی نیز ظرفیت زیادی برای ساخت چنین روایت‌هایی دارند. در بسیاری از آثار سینمایی، موضوعاتی مانند جاسوسی، درگیری‌های سیاسی و تهدیدهای امنیتی به دلیل برخورداری از کشمکش داستانی، مورد توجه فیلم‌سازان قرار می‌گیرند. اما مشکل زمانی ایجاد می‌شود که این موضوعات تنها دریچه شناخت ایران برای مخاطب خارجی باشند. بسیاری از مردم جهان فرصت آشنایی مستقیم با جامعه ایران را نداشته‌اند و ممکن است شناختشان از کشور ما بیشتر براساس فیلم‌ها، سریال‌ها و اخبار شکل گرفته باشد. در چنین شرایطی، اگر روایت‌های غالب یک‌طرفه باشند، همان تصویر محدود می‌تواند در ذهن مخاطب تثبیت شود. این در حالی است که ایران فقط سیاست و مسائل امنیتی نیست و تاریخ، ادبیات، معماری، هنر، خانواده و زندگی روزمره مردم نیز بخش مهمی از هویت این کشور را تشکیل می‌دهند.
برای تغییر این وضعیت صرفاً معرفی آثار تاریخی یا نمایش زیبایی‌های طبیعی و معماری ایران کافی نیست، بلکه باید بتوانیم از دل همین ظرفیت‌های فرهنگی و اجتماعی، داستان‌هایی جذاب و قابل درک برای مخاطب خارجی خلق کنیم. موضوعاتی مانند رابطه والدین و فرزندان، امید به آینده، عشق، مشکلات اقتصادی، تلاش برای زندگی بهتر و ارتباطات انسانی، مفاهیمی هستند که مردم در سراسر جهان با آن‌ها ارتباط برقرار می‌کنند. اگر بتوانیم این موضوعات را در قالب شخصیت‌هایی واقعی و باورپذیر به تصویر بکشیم، مخاطب خارجی نیز فرصت پیدا می‌کند با انسان ایرانی ارتباط برقرار کند. ما نباید تصور کنیم که برای معرفی ایران حتماً باید درباره مسائل سیاسی یا تاریخی فیلم بسازیم. گاهی روایت زندگی یک خانواده، تلاش یک جوان برای رسیدن به اهدافش یا مواجهه انسان‌ها با مشکلات روزمره می‌تواند تأثیر بیشتری داشته باشد. به اعتقاد من، برای تغییر تصویر ایران در جهان باید انسان ایرانی امروز را معرفی کنیم؛ انسانی واقعی با دغدغه‌ها، امیدها، ضعف‌ها و توانایی‌های خودش که مانند دیگر انسان‌ها برای زندگی بهتر تلاش می‌کند.
ایکنا - سینمای ایران برای مقابله با ایران‌هراسی و اصلاح تصویر نادرستی که در بخشی از تولیدات غربی از کشورمان ارائه می‌شود چه مسئولیتی بر عهده دارد و آیا تولید فیلم‌های مستقیم سیاسی می‌تواند به‌تنهایی در تحقق این هدف مؤثر باشد؟
سینمای ایران در این زمینه مسئولیت مهمی دارد، اما نباید تصور کنیم که تنها راه مقابله با ایران‌هراسی، ساخت فیلم‌هایی با موضوع مستقیم تقابل ایران و غرب است. گاهی یک فیلم درباره زندگی یک خانواده ایرانی، مشکلات یک جوان یا تلاش انسان‌ها برای رسیدن به آینده‌ای بهتر می‌تواند تأثیر بیشتری از یک اثر کاملاً سیاسی داشته باشد. دلیل این موضوع آن است که در چنین آثاری، مخاطب به‌جای مواجهه مستقیم با یک پیام سیاسی، با انسان‌هایی ارتباط برقرار می‌کند که زندگی و دغدغه‌هایشان برای او قابل درک است. وقتی شخصیت‌های داستان باورپذیر باشند و مخاطب بتواند با آن‌ها همذات‌پنداری کند، زمینه شناخت عمیق‌تری از جامعه‌ای که داستان در آن اتفاق می‌افتد فراهم می‌شود. البته ساخت فیلم‌های مستند و داستانی درباره تاریخ روابط ایران و غرب، تحولات سیاسی و جنگ روایت‌ها نیز ضروری است، اما این آثار باید از نظر فیلمنامه، شخصیت‌پردازی و کیفیت هنری در سطح قابل قبولی قرار داشته باشند. اگر از ابتدا بخواهیم نتیجه سیاسی مشخصی را به مخاطب تحمیل کنیم، ممکن است فرصت ارتباط گرفتن با داستان را از او بگیریم.
نکته مهم دیگر، توجه به حضور در جشنواره‌ها، بازارهای بین‌المللی و استفاده از ظرفیت پلتفرم‌های جهانی است. باید برای عرضه آثار خود در خارج از کشور برنامه‌ریزی داشته باشیم و صرفاً به تولید فیلم در داخل ایران اکتفا نکنیم. یک اثر سینمایی زمانی می‌تواند در تغییر ذهنیت مخاطب جهانی نقش داشته باشد که امکان دیده شدن و ارتباط برقرار کردن با مخاطبان مختلف را پیدا کند. نباید برای مقابله با کلیشه‌های منفی درباره ایران، خودمان نیز مردم غرب را با کلیشه‌های منفی معرفی کنیم. اگر در آثار خود تصویری یک‌طرفه از مردم کشورهای دیگر ارائه دهیم، عملاً همان روشی را تکرار کرده‌ایم که به آن انتقاد داریم. به اعتقاد من، بهترین راه مقابله با ایران‌هراسی، تولید فیلم‌هایی باکیفیت، جذاب و برخوردار از استانداردهای حرفه‌ای سینماست که بتوانند تصویری واقعی‌تر و چندبعدی‌تر از جامعه ایران ارائه دهند. این مسیر نیازمند توجه هم‌زمان به محتوا، کیفیت هنری و شیوه توزیع آثار است.
ایکنا - سینماگران ایرانی چگونه می‌توانند ارزش‌های اسلامی و آرمان‌های انقلاب اسلامی را در آثار خود بازتاب دهند، به‌گونه‌ای که مفاهیم دینی و اعتقادی در دل داستان و شخصیت‌پردازی قرار بگیرند و اثر به سمت شعارزدگی و پیام‌رسانی مستقیم حرکت نکند؟
مهم‌ترین نکته این است که به‌جای اینکه صرفاً درباره ارزش‌ها صحبت کنیم، باید آن‌ها را در رفتار و انتخاب شخصیت‌های داستان نشان دهیم. برای مثال، اگر می‌خواهیم درباره عدالت فیلم بسازیم، بهتر است شخصیتی را به تصویر بکشیم که در یک موقعیت دشوار باید میان منفعت شخصی و رعایت حق دیگران انتخاب کند. همچنین اگر موضوع فیلم ایثار است، باید ببینیم شخصیت داستان برای کمک به دیگران چه هزینه‌ای می‌پردازد و این ارزش چگونه در تصمیم‌ها و رفتارهای او نمود پیدا می‌کند. در چنین شرایطی، مخاطب مفهوم مورد نظر را در دل داستان تجربه می‌کند و نیازی نیست که شخصیت‌ها دائماً درباره آن صحبت کنند. یکی از مشکلات برخی آثار شعاری این است که شخصیت‌ها بیشتر شبیه سخنگوی یک تفکر هستند تا انسان‌هایی واقعی با احساسات، نگرانی‌ها و تعارض‌های شخصی. وقتی شخصیت باورپذیر نباشد، حتی درست‌ترین پیام‌ها نیز نمی‌توانند تأثیر لازم را بر مخاطب بگذارند. به همین دلیل، فیلم‌نامه‌نویس باید ابتدا به خلق شخصیت‌های انسانی و طراحی موقعیت‌های دراماتیک توجه کند و سپس مفاهیم ارزشی را در ساختار داستان قرار دهد.
این مسئله درباره ارزش‌های انقلاب اسلامی نیز صدق می‌کند و این مفاهیم باید در موقعیت‌های واقعی زندگی و انتخاب‌های انسانی نشان داده شوند. از طرف دیگر، نباید از نقد مشکلات اجتماعی بترسیم؛ اتفاقاً صداقت در نشان دادن واقعیت‌ها می‌تواند به اعتبار پیام اثر کمک کند. اگر در جامعه با مشکلاتی روبه‌رو هستیم، سینما می‌تواند آن‌ها را به تصویر بکشد و زمینه گفت‌وگو و تأمل را فراهم کند. پنهان کردن واقعیت‌ها یا ارائه تصویری غیرواقعی از جامعه، لزوماً به تقویت ارزش‌های دینی منجر نمی‌شود.
برای ارتباط با مخاطب جهانی نیز بهتر است از مفاهیم مشترکی مانند عدالت، کرامت انسانی، خانواده و مبارزه با ظلم شروع کنیم و سپس ریشه‌های دینی و اعتقادی این ارزش‌ها را در داستان نشان دهیم. به اعتقاد من، هنر دینی موفق هنری است که مخاطب را به فکر کردن وادار کند و بر احساس و اندیشه او تأثیر بگذارد، نه اینکه این احساس را به وجود بیاورد که فیلم‌ساز صرفاً قصد دارد پیامی مشخص را به او منتقل کند. هر اندازه ارزش‌ها طبیعی‌تر در داستان حضور پیدا کنند، امکان ارتباط مخاطب با آن‌ها نیز بیشتر خواهد شد.
ایکنا - حوزه‌های علمیه و مراکز دینی برای شناخت دقیق‌تر سینمای غرب، بررسی جریان‌های رسانه‌ای و مقابله علمی با ایران‌هراسی چه اقداماتی باید انجام دهند و چگونه می‌توانند ارتباط مؤثرتری با فیلم‌سازان، فیلمنامه‌نویسان و منتقدان سینما برقرار کنند؟
نخستین اقدام این است که نگاه مراکز دینی به رسانه از نقد صرف محتوا فراتر برود و سازوکارهای تولید و تأثیرگذاری آثار نیز مورد توجه قرار بگیرد. برای شناخت سینمای غرب، صرفاً تماشای فیلم‌ها کافی نیست، بلکه باید بدانیم فیلمنامه چگونه نوشته می‌شود، شخصیت‌ها با چه روشی شکل می‌گیرند، ساختارهای روایی چگونه عمل می‌کنند و پلتفرم‌ها و بازارهای جهانی چه نقشی در دیده شدن آثار دارند. حوزه علمیه می‌تواند در این زمینه با دانشگاه‌ها و مراکز تخصصی رسانه همکاری کند و گروه‌های پژوهشی مشترکی تشکیل دهد تا فیلم‌های مهم غربی از نظر روایت، شخصیت‌پردازی، مبانی فکری و نوع تصویرسازی از اسلام و ایران بررسی شوند. نکته مهم این است که این بررسی‌ها باید علمی و مستند باشند و صرفاً به بیان مخالفت یا موافقت با یک فیلم محدود نشوند. اگر می‌خواهیم درباره یک اثر سینمایی اظهارنظر تخصصی داشته باشیم، باید ابتدا ساختار آن را بشناسیم و سپس درباره پیام‌ها و تأثیرات فرهنگی آن تحلیل ارائه دهیم. چنین رویکردی می‌تواند به افزایش اعتبار نقدهای دینی و فرهنگی در حوزه سینما کمک کند.
لازم است ارتباط میان استادان حوزه، فیلمنامه‌نویسان، کارگردانان و منتقدان سینما بیشتر شود. عالمان دینی می‌توانند به غنای فکری و اخلاقی آثار کمک کنند، اما این همکاری باید به‌گونه‌ای باشد که زبان تخصصی سینما و استقلال هنری فیلم‌ساز نیز حفظ شود. همچنین می‌توان برای طلاب علاقه‌مند به رسانه، دوره‌های تخصصی در زمینه سواد رسانه‌ای، روایت‌شناسی، تحلیل سینما و مبانی ارتباطات برگزار کرد تا نیروهای آشنا با هر دو حوزه تربیت شوند. حوزه علمیه نباید تنها زمانی وارد میدان شود که یک فیلم ساخته شده و بخواهد درباره آن اظهارنظر کند، بلکه بهتر است از همان مرحله شکل‌گیری ایده و نگارش فیلمنامه با سینماگران ارتباط داشته باشد. حضور کارشناسان دینی در کنار گروه‌های تولید، در صورتی که با شناخت متقابل و رعایت تخصص‌ها همراه باشد، می‌تواند به شکل‌گیری آثار عمیق‌تر کمک کند. در نهایت، اگر حوزه علمیه می‌خواهد در عرصه رسانه اثرگذار باشد، باید علاوه بر نقد و تحلیل، در تربیت نیروی متخصص، تولید دانش و شکل دادن به روایت‌های جذاب نیز نقش‌آفرینی کند.
ایکنا - برای مقابله بلندمدت و اصولی با ایران‌هراسی در سینمای غرب، چه راهبردی باید در پیش گرفته شود و چگونه می‌توان ظرفیت‌های پژوهشی، آموزشی، فرهنگی و تولیدی کشور را برای ارائه تصویری واقعی و قابل فهم از ایران در سطح بین‌المللی به کار گرفت؟
برای مقابله بلندمدت با ایران‌هراسی باید چهار بخش پژوهش، آموزش، تولید و توزیع جهانی آثار را در کنار یکدیگر ببینیم. پژوهشگران حوزوی و دانشگاهی باید مبانی فکری، تاریخی و فرهنگی این موضوع را بررسی کنند و در کنار آن، متخصصان رسانه نیز سازوکارهای سینمای غرب و نحوه تأثیرگذاری آن بر مخاطبان را بشناسند. این دو حوزه نباید به‌صورت جداگانه فعالیت کنند، بلکه لازم است با همکاری یکدیگر برای مسائل مشخص راه‌حل پیدا کنند. در مرحله بعد، باید فیلم‌سازانی تربیت کنیم که هم شناخت مناسبی از فرهنگ و هویت ایرانی و اسلامی داشته باشند و هم از نظر هنری و فنی با استانداردهای روز سینما آشنا باشند. چنین فیلم‌سازانی باید بتوانند مفاهیم عمیق فرهنگی را به داستان‌هایی جذاب و شخصیت‌هایی باورپذیر تبدیل کنند. صرف داشتن یک پیام فرهنگی یا اعتقادی برای موفقیت یک اثر کافی نیست و فیلم‌ساز باید بتواند آن مفهوم را در قالب یک روایت سینمایی حرفه‌ای ارائه دهد. هر اندازه کیفیت هنری آثار افزایش پیدا کند، امکان ارتباط آن‌ها با مخاطبان داخلی و خارجی نیز بیشتر خواهد شد.
صرف تولید فیلم کافی نیست و باید برای توزیع بین‌المللی، حضور در جشنواره‌ها، همکاری با شرکت‌های خارجی و عرضه آثار در پلتفرم‌های جهانی نیز برنامه داشته باشیم. اگر فیلم خوبی ساخته شود، اما مخاطب جهانی امکان دسترسی به آن را نداشته باشد، طبیعتاً تأثیرگذاری آن محدود خواهد بود. از طرف دیگر، باید بررسی کنیم که کدام آثار واقعاً توانسته‌اند شناخت مخاطبان خارجی را نسبت به ایران تغییر دهند و چه شیوه‌هایی در معرفی فرهنگ و جامعه ایرانی موفق‌تر بوده‌اند. این موضوع نیازمند برنامه‌ریزی بلندمدت و همکاری میان حوزه علمیه، دانشگاه‌ها، نهادهای فرهنگی و صنعت سینماست. همچنین باید از تجربه‌های موفق سینمای جهان در زمینه داستان‌گویی و ارتباط با مخاطب استفاده کنیم و در عین حال، هویت فرهنگی خودمان را حفظ کنیم. به اعتقاد من، هدف اصلی نباید صرفاً پاسخ دادن به تصویر منفی دیگران باشد، بلکه باید خودمان قدرت روایت‌گری پیدا کنیم و بتوانیم ایران، فرهنگ و مردممان را با زبانی حرفه‌ای، جذاب و قابل فهم به جهان معرفی کنیم. زمانی می‌توانیم در برابر ایران‌هراسی تأثیرگذار باشیم که به‌جای واکنش‌های مقطعی، روایت‌های مستقل، مستمر و باکیفیت تولید کنیم و امکان دیده شدن آن‌ها را در سطح بین‌المللی فراهم آوریم.
انتهای پیام
