«شکیب عیار»؛ قصه‌ای در جست‌وجوی حقیقت و عدالت
سریال «شکیب عیار» با روایت قصه‌ای خیالی در بستر دوران صفویه، به مفاهیمی چون ایستادگی در برابر ظلم، تشخیص حقیقت انسان‌ها و عدالت می‌پردازد و می‌کوشد در کنار خلق داستانی جذاب، بخشی از تاریخ و فرهنگ ایرانی را برای مخاطب امروز بازآفرینی کند.
وارد شهرک سینمایی غزالی می‌شویم؛ جایی که خیابان‌ها، ساختمان‌ها و گذرگاه‌هایش هرکدام بخشی از خاطرات سینما و تلویزیون ایران را در خود جای داده‌اند. قدم زدن در این شهرک، ما را به سال‌هایی می‌برد که زنده‌یاد علی حاتمی با نگاهی بلندپروازانه، ساخت مجموعه‌ای از دکورهای ماندگار را آغاز کرد تا بخشی از تاریخ و هویت ایرانی در قاب تصویر جان گیرد. حاصل تلاش این هنرمند، فضایی است که پس از گذشت سال‌ها همچنان میزبان گروه‌های مختلف سینمایی و تلویزیونی است و اهمیت آن در تولید آثار تاریخی بیش از پیش نمایان می‌شود. خبرنگار ایکنا نیز برای تهیه گزارشی از پشت صحنه سریال «شکیب عیار» به این شهرک آمده است؛ فرصتی برای تماشای روند تولید یک مجموعه تاریخی و گفت‌وگو با عوامل آن.
در میان دکورهای شهرک، لوکیشن «هزار دستان» بیش از دیگر فضاها خاطره‌انگیز است. با عبور از خیابان‌ها و ساختمان‌هایی که روزگاری محل رفت‌وآمد شخصیت‌های این مجموعه بودند، یاد رضا تفنگچی و جهان داستانی علی حاتمی زنده می‌شود؛ اثری که همچنان یکی از تجربه‌های ماندگار تلویزیون ایران محسوب می‌شود. مسیر را ادامه می‌دهیم و از کنار لوکیشن مجموعه «قصه‌های کمال» و دکورهای سریال «سلمان» می‌گذریم. هر گوشه این شهرک یادآور بخشی از تاریخ تولید آثار نمایشی است و تماشای آن برای علاقه‌مندان سینما و تلویزیون، فرصتی برای مرور خاطرات تصویری گذشته به شمار می‌رود.
پس از عبور از این لوکیشن‌ها، به بازارچه‌ای می‌رسیم که این روزها گروه سازنده سریال «شکیب عیار» به کارگردانی سیدعلی هاشمی و تهیه‌کنندگی سعید سعدی، تصویربرداری بخش‌هایی از مجموعه را در آن دنبال می‌کنند. از همان ابتدای ورود، پوشش افراد حاضر در بازارچه توجه را جلب می‌کند. مردانی با لباس‌های متعلق به دوران صفویه در میان دکان‌ها و گذرگاه‌ها رفت‌وآمد دارند و فضای بازار با حضور هنروران و عوامل تولید، حال‌وهوایی تاریخی به خود گرفته است. برای لحظاتی احساس می‌کنیم به دل تاریخ سفر کرده‌ایم؛ به روزگاری که بازارها محل رفت‌وآمد مردم، کسبه و مأموران حکومتی بودند.
در گوشه‌ای از بازارچه، پیام احمدی‌نیا با لباس داروغه در حال قدم زدن است. پوشش تاریخی و گریم وی با فضای صحنه هماهنگی دارد و حضورش در کنار هنرورانی که لباس‌های همان دوره را بر تن کرده‌اند، به باورپذیری محیط کمک می‌کند. کمی آن‌طرف‌تر، حمیدرضا پگاه در گوشه‌ای از صحنه مشغول صحبت با تلفن همراه است؛ تصویری متفاوت از بازیگری که لحظاتی بعد باید دوباره در قالب شخصیت تاریخی خود مقابل دوربین قرار بگیرد. در این فاصله، عوامل پشت صحنه مشغول آماده‌سازی تجهیزات و هماهنگی برای برداشت بعدی هستند. سکوت و هیاهوی گروه، بسته به نیاز هر لحظه تصویربرداری، جای خود را به یکدیگر می‌دهند.
با آماده شدن گروه، تصویربرداری سکانسی آغاز می‌شود که در آن پیام احمدی‌نیا در نقش داروغه، قرار است سربازان را برای انجام مأموریتی همراهی کند. دو اسب در این صحنه حضور دارند و احمدی‌نیا به همراه یکی از سربازان سوار بر اسب می‌شود تا بخش موردنظر مقابل دوربین ثبت شود. هماهنگی میان بازیگران، اسب‌ها و دیگر عوامل اهمیت زیادی دارد؛ چراکه در چنین سکانس‌هایی کوچک‌ترین ناهماهنگی می‌تواند روند تصویربرداری را با وقفه روبه‌رو کند. حرکت اسب‌ها در فضای بازارچه و حضور سربازان، به صحنه جلوه‌ای متناسب با فضای داستانی مجموعه می‌بخشد. تماشای این لحظات، بخشی از دشواری‌های تولید آثار تاریخی را آشکار می‌کند؛ آثاری که برای بازآفرینی یک دوره، به تدارکات و هماهنگی‌های گسترده نیاز دارند.
روایت تاریخی در قالب قصه‌ای ایرانی
در فاصله آماده‌سازی گروه برای ادامه تصویربرداری، فرصتی فراهم می‌شود تا با سیدعلی هاشمی، کارگردان «شکیب عیار»، درباره شکل‌گیری این مجموعه، انتخاب مقطع تاریخی صفویه و دشواری‌های ساخت یک اثر تاریخی گفت‌وگو کنیم. هاشمی که پیش از این تجربه ساخت مجموعه «مستوران» را داشته، «شکیب عیار» را تجربه‌ای متفاوت در کارنامه خود می‌داند و معتقد است جذابیت داستان و مقطع تاریخی انتخاب‌شده، از مهم‌ترین دلایل پذیرش این پروژه بوده است.
سیدعلی هاشمی، کارگردان «شکیب عیار» درباره چگونگی ورود به این پروژه اظهار کرد: سال‌ها در سینما و تلویزیون به‌عنوان دستیار کارگردان فعالیت داشتم و پس از آن فرصت پیدا کردم که وارد عرصه کارگردانی شوم. «مستوران» یکی از تجربه‌های موفق من بود و بازخوردهای خوبی داشت. پس از آن نیز مجموعه «هزارتو» را ساختم. با توجه به تجربه‌ای که در «مستوران» به دست آورده بودیم، دوستان در تلویزیون و مجموعه سیمافیلم، با تهیه‌کنندگی آقای مفید، پیشنهاد ساخت «شکیب عیار» را مطرح کردند و من نیز از این همکاری استقبال کردم.
وی با اشاره به جذابیت قصه و انتخاب دوران جوانی شاه عباس صفوی برای روایت داستان بیان کرد: با یک مقطع تاریخی بسیار جذاب روبه‌رو هستیم که کمتر در آثار نمایشی به آن پرداخته شده است. دوران جوانی شاه عباس و زمانی که وی از دوره ضعف عبور می‌کند و به قدرت می‌رسد، ظرفیت‌های داستانی فراوانی دارد. تا جایی که به خاطر دارم، آثار نمایشی زیادی درباره این برهه ساخته نشده است. نویسنده مجموعه نیز شخصیتی خیالی به نام شکیب را وارد داستان کرده که از سوی شاه عباس به سمت اصفهان فرستاده می‌شود تا اوضاع آن منطقه را سامان دهد. این شخصیت در کنار چهره‌های تاریخی، زمینه شکل‌گیری روایت‌های متنوعی را فراهم می‌کند.
هاشمی ادامه داد: آنچه برای من در این پروژه اهمیت داشت، جذابیت پلات اولیه و شخصیت‌های متنوع داستان بود. با مجموعه‌ای از شخصیت‌ها مواجه هستیم که هر کدام رنگ و ویژگی خاص خود را دارند و همین موضوع به شکل‌گیری قصه‌های تو در تو کمک می‌کند. در این مجموعه با داستان‌های عاشقانه، تنش‌ها، تقابل شخصیت‌های مثبت و منفی و اتفاقات متعددی روبه‌رو هستیم. تلاش کرده‌ایم قصه‌ای ایرانی و جذاب را روایت کنیم که مخاطب بتواند با شخصیت‌ها و اتفاقات آن ارتباط برقرار کند. امیدوارم نتیجه کار به‌گونه‌ای باشد که داستان برای مردم جذاب و دنبال‌کردنی شود.
کارگردان «شکیب عیار» با اشاره به دشواری‌های ساخت آثار تاریخی تصریح کرد: تولید یک اثر تاریخی به‌طور طبیعی با سختی‌های زیادی همراه است. دکور، لباس، احشام، فضاسازی و بازسازی محیط‌های مربوط به یک دوره تاریخی، همگی هزینه و زمان زیادی می‌طلبند. از سوی دیگر، باید تمام نشانه‌های زندگی امروز از فضای تصویربرداری حذف شود. صداهای محیطی، فناوری‌های امروزی و حتی برخی جزئیات کوچک نباید در قاب یا صدای نهایی اثر حضور داشته باشند. همین موضوع کار را دشوارتر می‌کند. علاوه بر این، ساخت فضای تاریخی نیازمند شناخت دقیق از آن دوره است تا بتوانیم محیطی باورپذیر برای مخاطب خلق کنیم.
وی با بیان اینکه بخشی از دکورهای مجموعه بازسازی شده و بخش‌هایی نیز در محل تصویربرداری ساخته شده است، گفت: حجم قابل‌توجهی از کار را در شرایطی پیش برده‌ایم که باید از دکورهای موجود استفاده می‌کردیم یا بخش‌هایی را دوباره می‌ساختیم. خوشبختانه امکان بازسازی و آماده‌سازی برخی فضاها در شهرک به ما کمک کرده است. این موضوع در تولید یک مجموعه تاریخی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نمی‌توان تنها به لباس و گریم بازیگران اکتفا کرد و انتظار داشت مخاطب فضای تاریخی را باور کند. تمام اجزای صحنه باید در خدمت روایت باشند.
هاشمی درباره ظرفیت‌های دراماتیک دوران صفویه اظهار کرد: بخشی از جذابیت داستان به اتفاقات واقعی آن دوره مربوط می‌شود. در این مجموعه با دوره‌ای (جوانی شاه عباس) روبه‌رو هستیم که تحولات سیاسی و اجتماعی مهمی در آن اتفاق افتاده است. نویسنده نیز در کنار بخش‌های تاریخی، شخصیت‌های خیالی را به داستان اضافه کرده تا به جذابیت‌های دراماتیک آن کمک کند. این ترکیب می‌تواند هم مخاطب را با بخشی از تاریخ آشنا کند و هم او را درگیر سرنوشت شخصیت‌ها و اتفاقات داستانی سازد.
وی با تأکید بر توجه به فرهنگ و تمدن اسلامی در آثار نمایشی بیان کرد: در «شکیب عیار» شخصیت‌هایی حضور دارند که از نظر فرهنگی و دینی در پیشبرد داستان نقش دارند. برای مثال، شخصیت میرزا با بازی آقای معروفی، فردی است که مردم شهر به او مراجعه می‌کنند و به نوعی مورد اعتماد و رجوع اهالی است. چنین شخصیتی می‌تواند در فضای داستان نقش راهنما داشته باشد و از نظر معنایی نیز به پیشبرد روایت کمک کند. به نظرم پرداختن به این شخصیت‌ها فرصتی است تا بخشی از مناسبات فرهنگی و اعتقادی جامعه آن دوران را در قالب قصه به تصویر بکشیم.
کارگردان «شکیب عیار» درباره ویژگی‌هایی که می‌تواند مخاطب جوان را به تماشای آثار تاریخی ترغیب کند، گفت: مهم‌ترین مسئله، قصه است. تاریخی بودن یک اثر به‌تنهایی نمی‌تواند مخاطب را جذب کند. آنچه اهمیت دارد، داستانی است که تماشاگر بتواند با آن ارتباط برقرار کند و در کنار سرگرم شدن، اطلاعات و آگاهی‌هایی نیز به دست آورد. در کشورهای مختلف، از جمله کره، سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در زمینه ساخت آثار تاریخی انجام می‌شود؛ زیرا کشورها می‌خواهند تاریخ خود را به مردمشان بشناسانند و از این طریق فرهنگ‌سازی کنند. تاریخ هر کشور سرشار از روایت‌های ناگفته است و ما نیز در دوره‌های مختلف تاریخی، ظرفیت‌های بسیاری برای قصه‌گویی داریم.
هاشمی با اشاره به کمبود فرصت‌های تولید در سینما و تلویزیون اظهار کرد: من همچنان به فیلم‌سازی و سریال‌سازی علاقه دارم و چند فیلمنامه سینمایی خوب نیز در اختیار دارم، اما مشکل اصلی تأمین سرمایه است. برای نمونه، حدود ۱۰ سال است که پیگیر ساخت یک فیلمنامه دفاع مقدس هستم، اما تاکنون هیچ‌کدام از مجموعه‌هایی که می‌توانستند در این زمینه همکاری کنند، برای تولید آن قدم پیش نگذاشته‌اند. گاهی احساس می‌کنم برای همکاری با برخی مجموعه‌ها، انتخاب افراد خاصی اهمیت بیشتری دارد. من علاقه ندارم صرفاً برای اینکه کاری ساخته باشم، به سراغ آثار کمدی سطحی بروم. قصه‌گویی و ساخت مجموعه‌های داستان‌محور را دوست دارم و ترجیح می‌دهم در همین مسیر فعالیت کنم.
وی در بخش دیگری از این گفت‌وگو درباره تجربه ساخت مجموعه «هزارتو» و حواشی مربوط به پخش آن بیان کرد: متأسفانه مجموعه‌ای که از تلویزیون پخش شد، آن چیزی نبود که من ساخته بودم و آن را متعلق به خودم نمی‌دانم. ما در ابتدای کار درباره فیلمنامه و مسیر روایت به توافق رسیده بودیم و براساس همان فیلمنامه‌ای که تصویب شده بود، تصویربرداری را انجام دادیم، اما در مرحله تدوین و پخش، نظراتی از سوی سرمایه‌گذار مطرح شد که با متن اولیه انطباق نداشت. من و تهیه‌کننده نیز با این تغییرات موافق نبودیم. در مقطعی که خودم در سفر بودم، متوجه شدم مجموعه در حال پخش است، درحالی‌که نه تدوین آن را دیده بودم و نه از خروجی نهایی اطلاع داشتم. حتی تدوینگر، آهنگساز و صداگذار نیز بدون اطلاع من تغییر کرده بودند. در نتیجه، اثری که روی آنتن رفت با آنچه برای ساختش یک سال وقت گذاشته بودم، تفاوت زیادی داشت و از نظر داستانی نیز انسجام لازم را نداشت.
کارگردان «شکیب عیار» در پایان با اشاره به ضرورت حمایت مالی از تولیدات تلویزیونی اظهار کرد: از مدیران تلویزیون درخواست دارم تولیدات نمایشی را جدی‌تر بگیرند و به‌ویژه در زمینه بودجه، شرایط بهتری برای گروه‌های سازنده فراهم کنند. امروز پلتفرم‌ها بودجه‌های قابل‌توجهی در اختیار دارند و از امکانات و زمان بیشتری برای تولید استفاده می‌کنند. وقتی یک مجموعه تاریخی با دکور، لباس و طراحی صحنه گسترده ساخته می‌شود، طبیعی است که هزینه‌های آن بالا باشد. اگر قرار است با همان امکانات محدود، اثری در رقابت با تولیدات پرهزینه ساخته شود، مقایسه کیفیت کارها نیز دشوار خواهد بود. تلویزیون برای حفظ مخاطب خود به تولیدات باکیفیت نیاز دارد و این مسئله بدون حمایت جدی از عوامل تولید امکان‌پذیر نیست.
بازگشت حمیدرضا پگاه به فضای تاریخی
پس از گفت‌وگو با کارگردان، بار دیگر به فضای تصویربرداری بازمی‌گردیم. گروه در حال آماده‌سازی سکانس دیگری است و بازیگران و عوامل فنی در جایگاه‌های خود قرار می‌گیرند. در فاصله میان برداشت‌ها، حمیدرضا پگاه فرصتی پیدا می‌کند تا درباره حضورش در «شکیب عیار» و تجربه بازی در یک مجموعه تاریخی صحبت کند. پگاه برای بسیاری از مخاطبان با مجموعه «تفنگ سرپر» یادآوری می‌شود؛ اثری که حضور وی در آن، نامش را در میان بازیگران آثار تاریخی تلویزیون مطرح کرد.
حمیدرضا پگاه، بازیگر نقش «شکیب عیار»، درباره حضور در این مجموعه و بازگشت به فضای آثار تاریخی اظهار کرد: بعد از «تفنگ سرپر»، تنها تجربه تاریخی دیگری که داشتم، مجموعه «گیلدا» بود و پس از آن فرصت حضور در یک کار تاریخی برایم فراهم نشد. همیشه دوست داشتم دوباره در چنین فضایی بازی کنم و خوشحالم که این فرصت با «شکیب عیار» فراهم شد. دوران صفویه برای من مقطع جذابی است و قصه مجموعه نیز متن خوبی دارد. از طرف دیگر، آقای هاشمی و دیگر دوستانی که در این پروژه حضور دارند، از همکاران قدیمی من هستند و پیش از این نیز تجربه همکاری با آنها را داشته‌ام. به همین دلیل از حضور در این مجموعه خوشحالم.
وی درباره تفاوت روایت داستانی مجموعه با مستند تاریخی بیان کرد: باید توجه کنیم که «شکیب عیار» یک اثر مستند نیست. داستانی که در این مجموعه روایت می‌شود، حاصل تخیل نویسنده است که در بستر یک دوره تاریخی شکل گرفته است. ما نشانه‌هایی از تاریخ را در آن می‌بینیم؛ برای مثال، شاه عباس تازه به سلطنت رسیده و قزوین پایتخت است، اما قصه‌ای که برای مخاطب تعریف می‌شود، الزاماً روایت مستند اتفاقات آن دوران نیست. به نظرم هر دو نوع اثر تاریخی، یعنی مجموعه‌هایی که به شکل مستند تاریخ را روایت می‌کنند و آثاری که یک قصه داستانی را در بستر تاریخ پیش می‌برند، می‌توانند ارزشمند باشند. حتی اگر این دو شیوه در کنار یکدیگر قرار بگیرند، نتیجه بهتری حاصل خواهد شد؛ زیرا مخاطب هم با تاریخ آشنا می‌شود و هم یک داستان جذاب را دنبال می‌کند.
پگاه درباره ضرورت توجه به تحقیق و نگارش فیلمنامه در تولید آثار تاریخی تصریح کرد: نخستین مسئله این است که بودجه مناسبی در اختیار پروژه قرار گیرد تا فرصت کافی برای تحقیق و نگارش وجود داشته باشد. همیشه گفته می‌شود هر چقدر برای نویسندگی هزینه شود، باز هم کم است؛ زیرا فیلمنامه پایه و اساس یک اثر نمایشی است. نویسنده باید فرصت داشته باشد مطالعه کند، درباره دوره تاریخی موردنظر تحقیق انجام دهد، بنویسد و چندین بار متن را بازنویسی کند تا به نتیجه مطلوب برسد. متأسفانه آن‌طور که باید برای نویسندگان ارزش قائل نیستیم و امکانات کافی در اختیارشان قرار نمی‌دهیم. اگر می‌خواهیم آثار تاریخی متنوع و درجه‌یکی داشته باشیم، باید از همان مرحله تحقیق و نگارش سرمایه‌گذاری کنیم.
این بازیگر با اشاره به تفاوت امکانات تلویزیون و پلتفرم‌ها گفت: واقعیت این است که وقتی بودجه مناسبی در اختیار یک پروژه قرار بگیرد، گروه تولید می‌تواند حرف خود را با امکانات تصویری بهتر و محدودیت‌های کمتر بیان کند. پلتفرم‌ها از نظر بودجه شرایط مناسب‌تری دارند و در برخی زمینه‌ها نیز محدودیت‌های کمتری را تجربه می‌کنند. طبیعی است که وقتی یک مجموعه از نظر بصری امکانات بیشتری داشته باشد و زمان کافی برای تولید در اختیار عوامل قرار بگیرد، امکان جذب مخاطب بیشتری نیز فراهم می‌شود. این تفاوت‌ها در آثار تاریخی بیشتر به چشم می‌آید؛ زیرا بازسازی یک دوره تاریخی به دکور، لباس، طراحی صحنه و امکانات فنی نیاز دارد.
پگاه درباره وضعیت فعالیت خود در سینما و تلویزیون اظهار کرد: همچنان به فعالیت در سینما علاقه دارم، اما در حال حاضر تولیدات سینمایی مانند گذشته نیست و پیشنهادهای مناسبی نیز برای همکاری در پلتفرم‌ها نداشته‌ام. در مجموع، شرایط تولید برای بسیاری از بازیگران و عوامل چندان مناسب نیست. بسیاری از قراردادها مربوط به پیش از جنگ بوده و با تغییر شرایط اقتصادی، ارزش واقعی آنها کاهش پیدا کرده است. در چنین وضعیتی، گروه‌های تولید با فشار و دشواری زیادی کار می‌کنند و با این حال تلاش دارند نتیجه قابل‌قبولی به مخاطب ارائه دهند.
وی با اشاره به اهمیت مراقبت جسمی و روحی بازیگران ادامه داد: بازیگری شغلی است که نیازمند آمادگی جسمی و روحی است. یک بازیگر باید مراقب وضعیت بدنی و روانی خود باشد تا در زمان اجرای نقش، این مسائل مانعی برای کیفیت کار ایجاد نکند. توجه به این موضوع برای همه بازیگران اهمیت دارد و نباید تصور کرد که صرفاً با حضور مقابل دوربین می‌توان یک نقش را به‌درستی اجرا کرد. شرایط جسمی و آمادگی بازیگر بخشی از الزامات حرفه‌ای این شغل است.
تاریخ؛ فرصتی برای شناخت هویت ایرانی
پس از پایان گفت‌وگو با حمیدرضا پگاه، نوبت به افشین نخعی می‌رسد تا درباره نقش خود در «شکیب عیار» و تجربه حضور در یک مجموعه تاریخی صحبت کند. نخعی در این سریال نقش مصیب آجیل‌دوز را بازی می‌کند؛ شخصیتی که در بازار به کار گلدوزی روی لحاف و تشک مشغول است و برای تأمین هزینه‌های زندگی، در کنار حرفه اصلی خود به قالی‌بافی نیز روی می‌آورد. این شخصیت در کنار دخترش زندگی می‌کند و شرایط اقتصادی و اجتماعی آن دوره، بخشی از موقعیت داستانی وی را شکل می‌دهد.
افشین نخعی، بازیگر سریال «شکیب عیار» درباره چگونگی پیوستن به این مجموعه اظهار کرد: پیشنهاد حضور در این سریال از طریق عوامل تولید به من داده شد. فیلمنامه را برایم فرستادند و نقش مصیب آجیل‌دوز را معرفی کردند. این شخصیت در بازار به کار گلدوزی روی لحاف و تشک مشغول است و دختری دارد که با او زندگی می‌کند. با توجه به شرایط اقتصادی آن دوران و مالیات‌هایی که از کسبه دریافت می‌شد، برخی از افراد برای گذران زندگی مجبور بودند در کنار حرفه اصلی خود، قالی‌بافی هم انجام دهند و محصولاتشان را بفروشند. همین ویژگی‌ها بخشی از فضای اجتماعی داستان را نشان می‌دهد.
وی درباره دلایل پذیرش این نقش بیان کرد: نخستین دلیل، حضور آقای سیدعلی هاشمی در مقام کارگردان بود. من سال‌ها پیش با ایشان به‌عنوان دستیار کارگردان همکاری داشتم، اما پس از ورودشان به عرصه کارگردانی، فرصت همکاری مجدد پیش نیامده بود. بنابراین یکی از جذابیت‌های اصلی این پروژه برای من، همکاری دوباره با ایشان بود. از طرف دیگر، داستان در یکی از مقاطع تاریخی ایران اتفاق می‌افتد و خودم نیز علاقه داشتم تجربه دیگری در آثار تاریخی داشته باشم. کار تاریخی دشواری‌های خاص خود را دارد، اما همین تفاوت‌ها می‌تواند برای بازیگر تجربه‌ای تازه و جذاب باشد.
نخعی با اشاره به تفاوت‌های بازیگری در آثار تاریخی و معاصر تصریح کرد: کار تاریخی از نظر صحنه، لباس، گریم و حتی نوع بیان تفاوت زیادی با آثار امروزی دارد. یکی از تفاوت‌های مهم این است که دست بازیگر برای بداهه‌پردازی محدودتر می‌شود. در آثار معاصر ممکن است بازیگر در برخی موقعیت‌ها از بداهه استفاده کند، اما در یک مجموعه تاریخی نمی‌توان به همان شکل عمل کرد؛ زیرا رفتار و گفتار شخصیت باید با فضای زمانی داستان هماهنگ باشد. لباس، گریم و شیوه بیان نیز محدودیت‌ها و الزامات خاص خود را دارند و بازیگر باید به این جزئیات توجه کند.
این بازیگر درباره آشنایی خود با دوران صفویه و تأثیر حضور در این مجموعه بر شناخت تاریخی‌اش اظهار کرد: پیش از این به مطالعه کتاب‌های تاریخی علاقه داشتم و اطلاعاتی درباره دوره صفویه به دست آورده بودم، اما حضور در «شکیب عیار» باعث شد مطالعات بیشتری در این زمینه داشته باشم. برایم جذاب بود که بدانم در آن مقطع چه اتفاقاتی رخ داده و چگونه شرایط سیاسی و اجتماعی به سمتی پیش رفته که اصفهان به پایتخت ایران تبدیل شده است. این مجموعه فرصتی فراهم کرد تا شناخت دقیق‌تری از آن دوره پیدا کنم و درباره اتفاقات تاریخی آن بیشتر مطالعه داشته باشم.
نخعی با تأکید بر ضرورت ساخت مجموعه‌هایی درباره تاریخ و تمدن ایران برای نسل جوان گفت: پرداختن به تاریخ کشورمان بسیار ضروری است. نوجوان امروز باید بداند پیشینه ایران چه بوده، از کجا آغاز کرده‌ایم و در دوره‌های مختلف چه جایگاهی داشته‌ایم. مجموعه‌های تاریخی می‌توانند در این زمینه آگاهی‌بخش باشند و شناخت نسل جدید را از گذشته افزایش دهند. وقتی درباره تاریخ ایران صحبت می‌کنیم، باید به گستردگی تمدن و جایگاه این سرزمین نیز توجه داشته باشیم. ایران در دوره‌های مختلف تاریخی قدرت و تأثیرگذاری زیادی داشته و نسل جوان باید با این پیشینه آشنا شود. ساخت چنین آثاری نیازمند حمایت است و افرادی که دغدغه تاریخ و فرهنگ کشور را دارند، باید برای تولید آنها هزینه کنند و انرژی بگذارند.
وی درباره ضرورت توجه به ماهیت صنعتی تولیدات سینمایی و تلویزیونی اظهار کرد: نکته‌ای که باید به آن توجه کنیم این است که تولید فیلم و سریال فقط یک فعالیت هنری نیست، بلکه صنعت سینما نیز محسوب می‌شود. افرادی که در یک گروه تولید فعالیت می‌کنند، از این راه زندگی خود را می‌گذرانند و این حرفه شغل آنهاست. وقتی درباره تولید یک مجموعه صحبت می‌کنیم، باید بدانیم که برای رسیدن به نتیجه مطلوب به مواد اولیه، امکانات و سرمایه نیاز داریم. کیفیت محصول نهایی نیز به همان اندازه‌ای است که برای تولید آن امکانات و شرایط فراهم کرده‌ایم. نمی‌توان انتظار داشت با امکانات محدود، نتیجه‌ای در سطح تولیدات پرهزینه به دست بیاید.
نخعی در بخش دیگری از صحبت‌های خود با اشاره به جایگاه شهرک سینمایی غزالی و ضرورت حفظ آن بیان کرد: این شهرک یادگار ارزشمند زنده‌یاد علی حاتمی است و به اعتقاد من پایتخت سینما و تلویزیون ایران به شمار می‌رود. در زمان خودش، ساخت چنین مجموعه‌ای اتفاقی برجسته و حرکتی بسیار مهم بود. با این حال، امروز باید برای توسعه و نگهداری آن تلاش بیشتری صورت گیرد. صرف ساخت دکور کافی نیست؛ این فضاها باید تعمیر و نگهداری شوند تا در گذر زمان از بین نروند. نمی‌توان منتظر ماند تا هر گروه تولیدی فقط برای پروژه خودش بخشی از شهرک را رنگ‌آمیزی و بازسازی کند و پس از پایان کار، دوباره همان فضا به حال خود رها شود.
این بازیگر با اشاره به ظرفیت‌های مناطق مختلف ایران برای توسعه زیرساخت‌های سینمایی گفت: من اهل گیلان و شهر رشت هستم و معتقدم استان‌های مختلف کشور ظرفیت‌های طبیعی و جغرافیایی ارزشمندی برای تولید آثار سینمایی دارند. برای نمونه، گیلان علاوه بر دریا و جنگل، مناطق کوهستانی، زمین‌های سنگی و حتی بخش‌هایی با ویژگی‌های اقلیمی متفاوت دارد. در اطراف کارخانه سیمان لوشان نیز می‌توان فضاهایی با حال‌وهوای بیابانی پیدا کرد. بسیاری از روستاهای این استان همچنان بافت طبیعی و بکر خود را حفظ کرده‌اند و می‌توان با برنامه‌ریزی، از این ظرفیت‌ها برای تولید آثار نمایشی استفاده کرد. اگر برای چنین مناطقی سرمایه‌گذاری شود، امکان ایجاد شهرک‌های سینمایی بزرگ و متنوع در نقاط مختلف کشور وجود خواهد داشت.
نخعی در پایان با تأکید بر ضرورت نگاه بلندمدت به زیرساخت‌های سینمایی کشور اظهار کرد: حفظ شهرک غزالی و ساخت شهرک‌های مشابه در سراسر ایران، به سرمایه‌گذاری جدی نیاز دارد. این مجموعه نباید تنها در زمان حضور گروه‌های تولیدی مورد توجه قرار بگیرد. دکورها و فضاهایی که در این شهرک ساخته شده‌اند، بخشی از سرمایه سینمایی کشور هستند و باید برای حفظ آنها برنامه‌ریزی شود. امیدوارم مسئولان و مجموعه‌های مرتبط، بیش از گذشته به این موضوع توجه کنند؛ چراکه از دست رفتن چنین فضایی به معنای از دست دادن بخشی از امکانات و خاطرات تصویری سینمای ایران است.
از بازارچه صفوی تا خانه‌ای قدیمی
با پایان گفت‌وگو با افشین نخعی، دوباره به فضای تصویربرداری بازمی‌گردیم. در گوشه و کنار بازارچه همچنان عوامل مشغول فعالیت هستند و بازیگران برای برداشت‌های بعدی آماده می‌شوند. حضور چهره‌هایی که با لباس‌های تاریخی در محیط رفت‌وآمد می‌کنند، همچنان فضای صفوی بازارچه را حفظ کرده است. در این میان، توجه به جزئیات صحنه نشان می‌دهد که ساخت یک مجموعه تاریخی تنها به حضور بازیگران با لباس‌های قدیمی محدود نمی‌شود؛ بلکه دکور، طراحی صحنه، وسایل مورد استفاده، رفتار شخصیت‌ها و حتی نحوه حرکت آنها باید با دوره تاریخی داستان تناسب داشته باشد.
در بخش دیگری از پشت صحنه، فرصتی فراهم می‌شود تا با حمیدرضا پگاه درباره اهمیت روایت تاریخ در قالب آثار نمایشی بیشتر صحبت کنیم. نکته‌ای که در صحبت‌های این بازیگر به چشم می‌آید، تأکید بر ضرورت فراهم کردن فرصت کافی برای تحقیق و نگارش فیلمنامه است. موضوعی که در کنار بودجه تولید، از پایه‌های اصلی ساخت یک مجموعه تاریخی محسوب می‌شود. به اعتقاد پگاه، اگر نویسنده فرصت کافی برای مطالعه و بازنویسی داشته باشد، می‌توان انتظار داشت که داستانی منسجم و متناسب با فضای تاریخی شکل بگیرد. چنین نگاهی در کنار طراحی صحنه و لباس، می‌تواند به باورپذیری جهان داستانی کمک کند.
پس از سپری کردن بخشی از روز در بازارچه و تماشای روند تصویربرداری، برای صرف ناهار به لوکیشن خانه‌ای قدیمی می‌رویم. فضای این خانه نیز با حال و هوای کلی پروژه هماهنگ است و فرصتی فراهم می‌کند تا پس از چند ساعت حضور در فضای پر رفت‌وآمد بازارچه، لحظاتی از هیاهوی تصویربرداری فاصله گیریم. عوامل در این محل گرد هم آمده‌اند و پس از صرف ناهار، فرصتی برای گفت‌وگو با مجید پتکی، دیگر بازیگر سریال شکیب عیار، فراهم می‌شود.
مجید پتکی، بازیگر سریال «شکیب عیار»، درباره نخستین تجربه حضور خود در یک مجموعه تاریخی اظهار کرد: این نخستین بار است که یک سریال تاریخی به من پیشنهاد می‌شود. پیش از این فرصت بازی در چنین آثاری را نداشتم و وقتی پیشنهاد حضور در مجموعه‌ای درباره دوران صفویه مطرح شد، برایم جذابیت داشت. آقای رضا لشکری که از دوستان قدیمی من هستند، با من تماس گرفتند و درباره پروژه‌ای به کارگردانی سیدعلی هاشمی و تهیه‌کنندگی آقای مفید توضیح دادند. پس از آن برای صحبت درباره نقش به دفتر رفتم و فیلمنامه را مطالعه کردم. با توجه به اینکه علاقه داشتم چالش تازه‌ای در بازیگری تجربه کنم، از حضور در این مجموعه استقبال کردم.
وی درباره دشواری‌های بازی در یک اثر تاریخی بیان کرد: تجربه کار تاریخی برای من جذاب بود، هرچند این نوع آثار دشواری‌های خاص خود را دارند. لباس‌هایی که بازیگر در این مجموعه‌ها می‌پوشد، گاهی محدودیت‌هایی در حرکت ایجاد می‌کند. در آثار معاصر معمولاً بازیگر لباس‌های ساده‌تری بر تن دارد، اما در یک مجموعه تاریخی، پوشش از بخش‌های مختلفی تشکیل شده و حتی شال کمری و دیگر جزئیات لباس نیز در حرکت و میزانسن تأثیر می‌گذارند. راه رفتن، نشستن، برخاستن و حتی دویدن با این لباس‌ها شرایط متفاوتی دارد و بازیگر باید خودش را با آن هماهنگ کند.
پتکی با اشاره به تأثیر لباس تاریخی بر رفتار و بیان بازیگر تصریح کرد: پیش از این در یک فیلم سینمایی با لباس روحانیت مقابل دوربین رفته بودم و تجربه پوشیدن ردا و عبا را داشتم. آنجا متوجه شدم لباس فقط ظاهر شخصیت را تغییر نمی‌دهد، بلکه می‌تواند بر رفتار و حتی گفتار بازیگر نیز تأثیر بگذارد. در «شکیب عیار» نیز کلاه و پوشش تاریخی که به‌طور مداوم بر تن و سر بازیگر قرار دارد، نوعی مسئولیت رفتاری ایجاد می‌کند. احساس می‌کنم این پوشش باعث می‌شود در حرکت‌ها و حتی شیوه صحبت کردن، ملاحظات بیشتری داشته باشم. متن نیز به دلیل اینکه در فضای صفویه روایت می‌شود، ویژگی‌های گفتاری خاصی دارد و بازیگر باید میان بیان کتابی و گفتاری، تعادل ایجاد کند تا دیالوگ‌ها طبیعی به نظر برسند.
این بازیگر درباره شناخت خود از دوران صفویه پیش از حضور در مجموعه اظهار کرد: پیش از این برخی آثار تاریخی مربوط به این دوره را دیده بودم و بازی استادان قدیمی سینما و تلویزیون را با دقت دنبال می‌کردم. مجموعه‌هایی مانند «مختارنامه» و دیگر آثار تاریخی نیز برایم جذاب بودند. با این حال، آشنایی من با صفویه بیشتر در حد مطالعه کتاب‌های تاریخی و تماشای آثار نمایشی بود. حضور در «شکیب عیار» باعث شد با جزئیات بیشتری از این دوره آشنا شوم و درباره اتفاقات آن مطالعه کنم.
پتکی با اشاره به مضامین اجتماعی و اخلاقی مجموعه تصریح کرد: داستان «شکیب عیار» در کنار روایت یک دوره تاریخی، موضوعاتی را مطرح می‌کند که برای جامعه امروز نیز قابل‌توجه هستند. برای مثال، مقاومت در برابر ظلم، فریب نخوردن از افراد نابکار و توجه به شخصیت واقعی انسان‌ها از جمله مسائلی است که در داستان دیده می‌شود. گاهی ممکن است افراد از ظاهر یک شخصیت درباره او قضاوت کنند، درحالی‌که واقعیت با آنچه در نگاه نخست به نظر می‌رسد تفاوت داشته باشد. شخصیت شکیب نیز با بازی حمیدرضا پگاه، از همین منظر برایم جذاب است. در جامعه امروز هم افرادی حضور دارند که ممکن است جایگاه رسمی نداشته باشند، اما به دلیل تأثیرگذاری اجتماعی، مورد اعتماد و توجه مردم قرار می‌گیرند.
وی با تأکید بر اهمیت روایت فرهنگ و تمدن ایرانی برای نسل جوان بیان کرد: آثار تاریخی می‌توانند در شناخت گذشته و آگاهی‌بخشی به نسل جدید نقش مؤثری داشته باشند، اما یک مسئله مهم این است که چگونه باید مخاطب جوان را به تماشای این آثار ترغیب کنیم. امروز بسیاری از نوجوانان و جوانان کمتر تلویزیون تماشا می‌کنند. حتی در خانواده خودم نیز این موضوع را می‌بینم. پسرم که ۲۰ یا ۲۱ سال دارد، چندان اهل تماشای برنامه‌های تلویزیونی نیست. گاهی با افرادی روبه‌رو می‌شوم که وقتی متوجه می‌شوند بازیگر هستم، می‌گویند تلویزیون تماشا نمی‌کنند. این مسئله نشان می‌دهد که برای ارتباط دوباره با نسل جدید باید راهکارهای تازه‌ای پیدا کنیم.
پتکی درباره راهکارهای افزایش مخاطبان آثار تاریخی پیشنهاد کرد: می‌توان بخشی از مجموعه‌های تلویزیونی را در قالب اکران‌های عمومی و گروهی به نمایش گذاشت. همان‌طور که برای برخی فیلم‌های سینمایی، برنامه‌هایی در مدارس برگزار می‌شود و دانش‌آموزان به تماشای آنها می‌روند، می‌توان چند قسمت از سریال‌های تلویزیونی را نیز در محیط‌های آموزشی و فرهنگی به نمایش گذاشت. تماشای یک اثر در کنار هم‌سن‌وسالان می‌تواند برای نوجوانان جذاب‌تر باشد و زمینه گفت‌وگو درباره موضوعات آن را فراهم کند. وقتی قرار است یک مجموعه درباره تاریخ ایران، دوران دفاع مقدس یا تحولات فرهنگی کشور ساخته شود، باید راهی نیز برای رساندن آن به مخاطب پیدا کنیم. تولید اثر به‌تنهایی کافی نیست و عرضه مناسب آن نیز اهمیت دارد.
این بازیگر در بخش دیگری از صحبت‌های خود به وضعیت نگهداری شهرک سینمایی غزالی اشاره کرد و گفت: شهرک غزالی ظرفیت ارزشمندی برای تولید آثار نمایشی دارد و خوشحالم که این فضا همچنان مورد استفاده قرار می‌گیرد. با این حال، نگهداری از آن به اندازه ساخت دکورها اهمیت دارد. گاهی یک گروه تولیدی برای اجرای پروژه خود، بخشی از شهرک را مرمت می‌کند و پس از پایان کار، آن محدوده دوباره به حال خود رها می‌شود. باید برای روزهایی که پروژه‌ای در شهرک حضور ندارد نیز برنامه مشخصی وجود داشته باشد. نگهداری از بناها، دکورها و حتی محیط طبیعی این مجموعه ضروری است.
پس از پایان گفت‌وگو با مجید پتکی، بار دیگر به فضای شهرک بازمی‌گردیم. بازارچه‌ای که ساعاتی پیش با حضور بازیگران و هنروران، حال و هوای یک بازار صفوی را داشت، همچنان میزبان گروه تولید است. در گوشه‌ای از صحنه عوامل مشغول جمع‌آوری تجهیزات و آماده‌سازی برای ادامه کار هستند و بازیگران نیز میان برداشت‌ها فرصت کوتاهی برای استراحت پیدا می‌کنند. تماشای این رفت‌وآمدها، بار دیگر اهمیت هماهنگی میان بخش‌های مختلف تولید را یادآوری می‌کند؛ هماهنگی‌هایی که شاید در محصول نهایی کمتر دیده شوند، اما بدون آنها بازآفرینی یک دوره تاریخی امکان‌پذیر نیست.
آنچه در این بازدید بیش از هر چیز به چشم می‌آید، پیوند میان خاطرات گذشته و تلاش امروز برای ساخت آثار تاریخی است. از لوکیشن «هزاردستان» و یاد رضا تفنگچی تا بازارچه صفوی «شکیب عیار»، شهرک غزالی همچنان فضایی برای روایت قصه‌های ایرانی است. صحبت‌های کارگردان و بازیگران نیز نشان می‌دهد که ساخت این آثار تنها به انتخاب یک مقطع تاریخی و پوشاندن لباس‌های قدیمی بر تن بازیگران محدود نمی‌شود؛ بلکه تحقیق، نگارش فیلمنامه، طراحی دکور، تأمین بودجه و شناخت فرهنگ و مناسبات اجتماعی هر دوره، همگی در شکل‌گیری یک اثر باورپذیر نقش دارند. در کنار این موارد، حفظ زیرساخت‌هایی که امکان تولید چنین آثاری را فراهم می‌کنند، ضرورتی انکارناپذیر است.
سرانجام شهرک غزالی را ترک می‌کنیم؛ شهرکی که با تلاش زنده‌یاد علی حاتمی شکل گرفت و امروز همچنان در خاطره سینماگران و مخاطبان ایرانی حضور دارد. بازدید از پشت صحنه «شکیب عیار» فرصتی بود تا از نزدیک با بخشی از دشواری‌های تولید یک مجموعه تاریخی آشنا شویم و از زبان عوامل آن، ضرورت توجه به تاریخ و تمدن ایرانی و اسلامی را بشنویم. شاید مهم‌ترین نکته این بازدید، یادآوری این واقعیت باشد که ساخت آثار تاریخی به امکانات و حمایت نیاز دارد، اما حفظ مکان‌هایی که امکان روایت این تاریخ را فراهم می‌کنند نیز به همان اندازه مهم است؛ شهرک غزالی میراثی است که نباید تنها هنگام حضور گروه‌های فیلم‌سازی به یاد آورده شود.
انتهای پیام
