سمنوپزان فاطمی؛ میراثی کهن با رنگ ارادت به اهل بیت(ع)

به گزارش ایکنا از چهارمحال‌وبختیاری، صدای هم ‌زدن دیگ‌های بزرگ مسی، شعله‌هایی که زیر هیزم‌ها زبانه می‌کشند و عطر گندمی که آرام‌آرام در فضای محله می‌پیچد، اینجا سمنو تنها یک خوراکی شیرین نیست، بلکه روایت پیوند یک میراث کهن ایرانی با باورها و آیین‌های مذهبی مردم است، آیینی که هر سال در روزهای فاطمیه، گروهی از مردم را گرد هم می‌آورد تا با نذر، دعا و مشارکت جمعی، ارادت خود را به حضرت فاطمه زهرا(س) نشان دهند.

سمنوپزان در ایام شهادت حضرت زهرا (س)، در گذر زمان از یک سنت دیرینه مرتبط با گندم و فرهنگ کشاورزی، به بخشی از آیین‌های مذهبی و اجتماعی در برخی مناطق ایران تبدیل شده است، رسمی که در آن، آماده‌سازی یک خوراکی ساده، به فرصتی برای همدلی، تعاون، اطعام و زنده نگه‌داشتن باورهای جمعی تبدیل می‌شود، هرچند پیوند تاریخی این خوراک با زندگی حضرت زهرا(س) در روایت‌های شفاهی و باورهای مردمی بازتاب یافته و درباره مستندات دینی آن باید با دقت سخن گفت، اما جایگاه این آیین در فرهنگ عامه و تجربه زیسته مردم انکارناپذیر است.

شهر کیان از توابع شهرستان شهرکرد در چهارمحال‌وبختیاری، یکی از نمونه‌های زنده این سنت به شمار می‌رود، جایی که در روزهای فاطمیه، ده‌ها دیگ مسی برپا می‌شود و خانواده‌ها، از آماده‌کردن جوانه‌های گندم تا پخت طولانی‌مدت سمنو، سهمی در برگزاری این آیین دارند.

سمنوپزان، پیوندی میان میراث کشاورزی ایران و باورهای دینی مردم است

عباس قنبری، رئیس بنیاد ایران‌شناسی شعبه چهارمحال‌وبختیاری، در گفت‌وگو با ایکنا از چهارمحال‌وبختیاری با اشاره به پیشینه کهن سمنو در فرهنگ ایرانی، اظهار کرد: سمنو و خوراک‌های مشابه آن را باید در بستر تاریخ کشاورزی ایران و جایگاه ویژه گندم در زندگی مردم بررسی کرد، گندم از دیرباز یکی از مهمترین محصولات مورد استفاده ایرانیان بوده و به همین دلیل، در فرهنگ، آیین‌ها و باورهای مردمی نیز جایگاه خاصی پیدا کرده است.

وی با بیان اینکه بسیاری از آیین‌های ایرانی با چرخه کشت، برداشت و مصرف محصولات کشاورزی ارتباط داشته‌اند، افزود: مردم در گذشته برای محصولات زمین ارزش و احترام ویژه‌ای قائل بودند و برداشت محصول را نعمتی الهی می‌دانستند که باید بابت آن شکرگزاری کرد، در چنین فضایی، خوراک‌هایی که از محصولات اصلی کشاورزی تهیه می‌شدند، به ‌تدریج از جنبه تغذیه‌ای فراتر رفتند و در مناسبت‌ها و آیین‌های جمعی نیز مورد استفاده قرار گرفتند.

قنبری ادامه داد: سمنو یکی از خوراک‌هایی است که با گندم و فرهنگ کشاورزی پیوندی عمیق دارد، این خوراک از محصولی تهیه می‌شود که مراحل مختلفی از کاشت تا برداشت را پشت سر گذاشته و حاصل تلاش کشاورز است، از همین رو، در فرهنگ عامه می‌توان آن را نمادی از برکت، روزی، فراوانی و شکرگزاری دانست.

رئیس بنیاد ایران‌شناسی شعبه چهارمحال‌وبختیاری با اشاره به تداوم برخی سنت‌های ایرانی پس از ورود اسلام به کشور، بیان کرد: بخشی از آیین‌های کهن ایرانی در گذر زمان و با توجه به سازگاری با ارزش‌ها و آموزه‌های اسلامی، در فرهنگ دینی مردم استمرار پیدا کردند و در واقع، برخی سنت‌ها با حفظ عناصر فرهنگی خود، معنای تازه‌ای در زندگی اجتماعی و اعتقادی مردم یافتند و در مناسبت‌های مذهبی نیز مورد توجه قرار گرفتند.

وی با بیان اینکه سمنو در فرهنگ عامه با نذر، دعا و طلب حاجت از خدا نیز همراه شده است، گفت: مردم در برخی مناطق برای برآورده‌ شدن حاجات، رفع مشکلات، شفای بیماران و گشایش در امور زندگی نذر سمنو می‌کنند،این موضوع نشان می‌دهد که سمنوپزان علاوه بر جنبه غذایی، در باورهای مردم کارکردی آیینی و معنوی نیز پیدا کرده است، هرچند باید میان باورهای فرهنگی و مردمی با مستندات قطعی تاریخی و دینی تفاوت قائل شد.

قنبری با تأکید بر اهمیت مشارکت جمعی در برگزاری آیین سمنوپزان، افزود: تهیه سمنو معمولاً به همکاری و همراهی افراد مختلف نیاز دارد و همین مسئله، آن را به فعالیتی جمعی تبدیل می‌کند، در چنین مراسمی، افراد با تقسیم کار و مشارکت در مراحل مختلف آماده‌سازی و پخت، علاوه بر تولید یک خوراک سنتی، ارتباطات اجتماعی خود را نیز تقویت می‌کنند.

وی تصریح کرد: این همکاری جمعی از جنبه‌های ارزشمند آیین سمنوپزان است؛ زیرا سنت‌ها زمانی می‌توانند در جامعه ماندگار شوند که مردم در حفظ و اجرای آن‌ها نقش داشته باشند، انتقال تجربه از بزرگ‌ترها به نسل جوان، آشنایی فرزندان با شیوه‌های سنتی تهیه خوراک‌ها و حضور خانواده‌ها در کنار یکدیگر، از جمله ظرفیت‌هایی است که در چنین آیین‌هایی وجود دارد.

رئیس بنیاد ایران‌شناسی شعبه چهارمحال‌وبختیاری با اشاره به پیوند سمنو با فرهنگ نذر و اطعام اظهار کرد: در فرهنگ ایرانی و اسلامی، بخشیدن و سهیم ‌کردن دیگران در نعمت‌های الهی اهمیت زیادی دارد، همچنین سمنو نیز در برخی مناطق با همین رویکرد تهیه و میان مردم توزیع می‌شود و می‌تواند فرصتی برای توجه به دیگران، تقویت همبستگی اجتماعی و مشارکت در امور خیر باشد.

قنبری سمنوپزان را نمونه‌ای از استمرار میراث فرهنگی در زندگی امروز دانست و گفت: ارزش چنین آیین‌هایی تنها در قدمت یا شیوه سنتی اجرای آن‌ها خلاصه نمی‌شود، بلکه باید به نقش آن‌ها در حفظ هویت فرهنگی، انتقال باورها و تقویت پیوندهای اجتماعی نیز توجه کرد، پاسداشت این سنت‌ها زمانی اثربخش خواهد بود که نسل جدید نیز با فلسفه فرهنگی آن‌ها آشنا شود و در تداومشان مشارکت داشته باشد.

سمنوپزان؛ آیینی دیرینه که از نسل‌های گذشته به امروز رسیده است

مهدی طهماسبی، شاعر و ادب‌پژوه، در گفت‌وگو با ایکنا از چهارمحال و بختیاری با اشاره به پیشینه تاریخی آئین سمنوپزان و جایگاه آن در فرهنگ ایرانی، اظهار کرد: سمنو از خوراکی‌های قدیمی ایرانیان است و در برخی روایت‌ها، قدمت آن به چند هزار سال پیش بازمی‌گردد، هرچند تعیین دقیق زمان پیدایش این خوراک به بررسی اسناد تاریخی نیاز دارد، اما آنچه روشن است، پیوند دیرینه سمنو با فرهنگ کشاورزی و جایگاه گندم در زندگی ایرانیان است.

وی با بیان اینکه آیین سمنوپزان در بخش‌هایی از چهارمحال‌وبختیاری از گذشته‌های دور رواج داشته است، افزود: این مراسم در برخی شهرها و روستاهای استان در دو مقطع زمانی، ایام فاطمیه و روزهای پایانی سال، برگزار می‌شود، سمنو در فرهنگ مردم تنها یک خوراکی نیست، بلکه با مفاهیمی همچون برکت، فراوانی، شکرگزاری و نذر پیوند خورده است.

طهماسبی گندم را نماد رشد، باروری و برکت در باورهای ایرانی دانست و گفت: از آنجا که سمنو از جوانه گندم تهیه می‌شود، در فرهنگ عامه با مفاهیم زایش، رویش و فراوانی ارتباط پیدا کرده است. مردم نیز با تهیه این خوراک از محصولی که حاصل زحمت کشاورزان است، به نوعی شکرگزاری خود را به‌جا می‌آورند و آن را در مناسبت‌های مختلف میان خانواده‌ها و دیگر افراد توزیع می‌کنند.

این شاعر و ادب‌پژوه با اشاره به روایت‌های مردمی درباره ارتباط سمنو با حضرت فاطمه زهرا(س) بیان کرد: در فرهنگ شفاهی مردم، روایت‌های مختلفی درباره این پیوند وجود دارد، در برخی نقل‌ها، سمنو به سفره و زندگی مشترک حضرت زهرا(س) و امیرالمؤمنین علی(ع) نسبت داده شده و در برخی روایت‌ها نیز از تهیه خوراکی از گندم برای فرزندان ایشان سخن گفته می‌شود و این باورها در طول زمان در میان مردم رواج یافته و در شکل‌گیری هویت مذهبی آیین سمنوپزان نقش داشته است.

وی ادامه داد: در باور برخی مردم، سمنوپزان با نام و یاد حضرت زهرا(س) انجام می‌شود و افراد با نیت توسل و طلب حاجت در این مراسم مشارکت می‌کنند، حتی در میان مردم باورهایی درباره حضور معنوی حضرت و برکت ‌یافتن دیگ سمنو وجود دارد که باید آن‌ها را در چارچوب فرهنگ عامه و اعتقادات شفاهی مردم بررسی کرد.

طهماسبی با تشریح مراحل سنتی تهیه سمنو، گفت: آماده‌سازی این خوراک از چند روز قبل آغاز می‌شود، ابتدا گندم را خیس می‌کنند تا جوانه بزند و در طول این مدت، چندین مرتبه آن را می‌شویند تا جوانه‌ها به مرحله مناسب برسند و سپس گندم جوانه‌زده را خشک و آسیاب می‌کنند و آرد حاصل را برای پخت آماده می‌سازند.

وی افزود: در شیوه سنتی، سمنو را در دیگ‌های بزرگ مسی که در برخی مناطق به آن‌ها «قازان» گفته می‌شود، می‌پزند، که این دیگ‌ها روی اجاق‌هایی قرار می‌گیرند که با هیزم گرم می‌شوند و پخت سمنو ممکن است حدود ۲۴ ساعت یا بیشتر زمان ببرد و در تمام این مدت، هم‌زدن مداوم و مراقبت از حرارت اهمیت دارد تا سمنو به کیفیت مطلوب برسد.

این پژوهشگر فرهنگ عامه با اشاره به استفاده از مغزهایی مانند بادام و گردو در برخی دیگ‌های سمنو، اظهار کرد: این مواد علاوه بر ارزش غذایی، در باورهای مردم با مفاهیمی مانند خوش‌یمنی و برکت همراه هستند و حضور آن‌ها در دیگ سمنو برای برخی خانواده‌ها معنای نمادین دارد.

طهماسبی تأکید کرد: آنچه به ماندگاری آیین سمنوپزان کمک کرده، تنها شیوه تهیه این خوراک نیست، بلکه مشارکت خانواده‌ها، همکاری همسایگان، انتقال تجربه میان نسل‌ها و باورهای مشترکی است که پیرامون آن شکل گرفته است، سمنوپزان فرصتی برای گردهم‌آمدن مردم و زنده نگه‌داشتن بخشی از میراث فرهنگی و معنوی جامعه است.

مشارکت ۱۰۰ خانواده در آیین سمنوپزان شهر کیان

عبدالرسول حامدی، مسئول آیین سمنوپزان شهر کیان، در گفت‌وگو با ایکنا از چهارمحال و بختیاری با اشاره به روند شکل‌گیری و گسترش این مراسم، اظهار کرد: برگزاری منسجم آیین سمنوپزان در شهر کیان از حدود سال‌های ۱۳۹۱ و ۱۳۹۲ آغاز شد و در ابتدا تعداد دیگ‌های برپا شده محدود بود، اما به‌تدریج با استقبال مردم و مشارکت خانواده‌ها، ابعاد گسترده‌تری پیدا کرد.

وی با بیان اینکه آماده‌سازی سمنو از هفته‌ها پیش از برگزاری مراسم آغاز می‌شود، افزود: هر سال حدود یک تا 1.5 تن گندم برای این آیین تهیه می‌کنیم، گندم‌ها در بسته‌های ۵، ۱۰ و ۵۰ کیلوگرمی میان خانواده‌ها توزیع می‌شود تا هر خانواده در منزل، مراحل خیساندن و جوانه‌زنی آن را انجام دهد، حدود ۴۰ تا ۵۰ خانواده به‌صورت مستقیم در مرحله آماده‌سازی جوانه گندم مشارکت دارند و با احتساب گروه‌های پشتیبانی و افرادی که در مراحل مختلف مراسم همکاری می‌کنند، شمار خانواده‌های همراه به حدود ۱۰۰ خانوار می‌رسد.

حامدی با اشاره به افزایش تعداد دیگ‌های سمنو در آئین سمنوپزان شهر کیان در سال‌های اخیر بیان کرد: امسال نزدیک به ۳۰ دیگ مسی برای پخت سمنو آماده شده است، برای این تعداد دیگ، حجم قابل توجهی آرد حاصل از گندم جوانه‌زده مورد نیاز است و پخت سمنو نیز دست‌کم ۲۴ ساعت زمان می‌برد، این فرآیند به مراقبت و هم‌ زدن مداوم نیاز دارد و در ساعات ابتدایی، برای هر دیگ دو تا سه نفر باید حضور داشته باشند، به همین دلیل، در شروع کار حدود ۵۰ تا ۶۰ نفر در بخش پخت و آماده‌سازی فعالیت می‌کنند.

مسئول آیین سمنوپزان شهر کیان ادامه داد: تأمین هیزم، آماده‌سازی محل پخت، تهیه گندم و آرد و دیگر مقدمات مراسم نیز با همکاری مردم انجام می‌شود، برای تأمین سوخت مورد نیاز، چندین محموله هیزم جمع‌آوری می‌شود و افراد مختلف هرکدام بخشی از مسئولیت‌ها را بر عهده می‌گیرند، این همراهی نشان می‌دهد که سمنوپزان در شهر کیان صرفاً یک مراسم محدود به پخت خوراک نیست، بلکه حرکتی جمعی است که با مشارکت اقشار مختلف مردم شکل می‌گیرد.

وی درباره تأثیر دوران شیوع کرونا بر شیوه برگزاری آیین سمنوپزان در شهر کیان، گفت: در آن دوره، به‌ جای تمرکز همه مراحل پخت در یک محل، سمنوپزی میان خانواده‌ها تقسیم شد و برخی خانواده‌ها حتی دو دیگ در خانه‌های خود برپا کردند، این تجربه پس از پایان محدودیت‌های کرونایی نیز ادامه پیدا کرد و اکنون در کنار مراسم مرکزی، تعدادی از خانواده‌ها به‌صورت مستقل در منازل خود سمنو می‌پزند.

حامدی با اشاره به انگیزه معنوی شرکت‌کنندگان در مراسم سمنوپزان، اظهار کرد: بسیاری از خانواده‌ها با نیت ارادت به حضرت فاطمه زهرا(س) در این آیین حضور پیدا می‌کنند، برخی از افرادی که هر سال در مراسم شرکت می‌کنند، از برآورده‌شدن حاجت یا بهبود وضعیت یکی از اعضای خانواده خود سخن می‌گویند و همین تجربه شخصی و اعتقاد قلبی، انگیزه آنان برای حضور دوباره در مراسم شده است، استمرار این آیین بیش از هر چیز به همراهی مردم وابسته است، خانواده‌های که از مرحله آماده‌سازی گندم تا پخت و توزیع سمنو در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و همین مشارکت باعث شده است که این سنت در شهر کیان زنده بماند و به نسل‌های بعد منتقل شود.

سمنوپزان فاطمی باید با فرهنگ ایثار و اطعام نیازمندان گره بخورد

حجت‌الاسلام والمسلمین مهدی خدابنده، امام جمعه شهر کیان، در گفت‌وگو با ایکنا از چهارمحال و بختیاری با اشاره به جایگاه فرهنگ فاطمی در آموزه‌های اسلامی، اظهار کرد: سیره حضرت فاطمه زهرا(س) تنها به عبادت‌های فردی محدود نمی‌شود، بلکه بخش مهمی از شخصیت و سبک زندگی ایشان در توجه به نیازمندان، ایثار، انفاق و رعایت حقوق دیگران جلوه پیدا می‌کند و از همین رو، هر آیینی که با نام و یاد آن حضرت برگزار می‌شود، باید در کنار ابراز ارادت، زمینه‌ای برای زنده نگه‌داشتن این ارزش‌ها نیز باشد.

وی با اشاره به آیات هفتم تا نهم سوره مبارکه انسان، افزود: خداوند در این آیات از وفای به نذر و اطعام نیازمندان سخن می‌گوید و در شأن نزول مشهور این آیات، به ایثار امیرالمؤمنین علی(ع)، حضرت فاطمه زهرا(س) و خانواده ایشان اشاره شده است، خانواده‌ای که با وجود نیاز خود، غذایشان را در سه شب متوالی به مسکین، یتیم و اسیر بخشیدند، این ماجرا یکی از جلوه‌های برجسته فرهنگ ایثار و انفاق در سیره اهل‌بیت(ع) است.

امام جمعه شهر کیان ادامه داد: آنچه در این آیات و روایت مربوط به اهل‌بیت(ع) اهمیت دارد، روحیه ازخودگذشتگی و توجه به دیگران است، بنابراین، فرهنگ فاطمی باید در رفتار اجتماعی ما نمود پیدا کند و اطعام نیازمندان، دستگیری از محرومان و مسئولیت‌پذیری در برابر جامعه از مهم‌ترین جلوه‌های آن به شمار می‌رود.

خدابنده با اشاره به برگزاری آیین سمنوپزان در شهر کیان همزمان با ایام شهادت حضرت زهرا(س)، بیان کرد: مردم این مراسم را با نیت توسل و ارادت به این بانوی برگزار می‌کنند و در طول فرآیند پخت، با دعا، ذکر صلوات و یاد اهل‌بیت(ع) همراه هستند، این آیین فرصتی برای حضور جمعی مردم، تقویت همدلی و زنده نگه‌داشتن یاد و نام حضرت زهرا(س) است.

وی با تأکید بر ضرورت تفکیک میان پیشینه تاریخی سمنو و انتساب آن به شخصیت‌های دینی تصریح کرد: تا جایی که بررسی کرده‌ایم، روایت معتبر و مشخصی در دست نیست که نشان دهد حضرت فاطمه زهرا(س) شخصاً سمنو پخته‌اند یا برای پخت این خوراک نذر خاصی داشته‌اند و یا پخت سمنو در روز شهادت ایشان توصیه دینی ویژه‌ای دارد، بنابراین نباید بدون مستند معتبر، یک سنت مردمی را به‌عنوان دستور یا توصیه قطعی دینی معرفی کنیم.

امام جمعه شهر کیان افزود: البته نبود مستند مشخص درباره انتساب سمنو به حضرت زهرا(س)، به معنای بی‌ارزش ‌بودن اصل این مراسم نیست، اگر مردم این آیین را با نیت خیر، محبت اهل‌بیت(ع)، دعا، همدلی و اطعام برگزار کنند و آن را به‌عنوان یک سنت فرهنگی و مردمی بشناسند، می‌تواند آثار مثبت اجتماعی و معنوی داشته باشد. مسئله مهم آن است که در بیان مبانی دینی، میان باورهای شفاهی و آموزه‌های مستند تفاوت قائل شویم.

خدابنده با اشاره به جایگاه نذر در فرهنگ دینی گفت: نذر احکام و شرایط مشخصی دارد و باید با رعایت موازین شرعی انجام شود. همچنین نباید برای یک خوراکی یا مراسم، خاصیت مستقل و تضمین ‌شده‌ای در برآورده ‌شدن حاجات یا شفای بیماری قائل شد، بلکه هرگونه امید و درخواست باید در چارچوب توکل به خداوند و باور صحیح دینی معنا پیدا کند.

وی در پایان با تأکید بر ضرورت تقویت جنبه‌های اجتماعی آیین سمنوپزان در  شهرکیان خاطرنشان کرد: شایسته است بخشی از سمنوی تهیه ‌شده در این مراسم به خانواده‌های نیازمند اختصاص پیدا کند تا این سنت در کنار ابراز محبت به حضرت زهرا(س)، به فرصتی برای اطعام، مواسات و دستگیری از محرومان تبدیل شود که اگر روح حاکم بر این آیین با سیره آن حضرت، به‌ویژه ایثار و توجه به نیازمندان، پیوند بخورد، می‌توان امیدوار بود که چنین سنت‌هایی علاوه بر حفظ میراث فرهنگی، در ارتقای اخلاق و همبستگی اجتماعی نیز اثرگذار باشند.

آیین سمنوپزان در شهر کیان، جلوه‌ای از پیوند میراث فرهنگی ایران با باورهای مذهبی و سرمایه اجتماعی مردم است؛ سنتی که ماندگاری آن نه‌فقط به حفظ شیوه‌های دیرینه پخت، بلکه به تداوم مشارکت جمعی و انتقال ارزش‌های نهفته در آن به نسل‌های آینده وابسته است.

 این آیین زمانی می‌تواند جایگاه واقعی خود را در فرهنگ فاطمی حفظ کند که در کنار ارادت به حضرت زهرا(س)، مفاهیمی همچون ایثار، مواسات، اطعام و دستگیری از نیازمندان نیز در کانون آن قرار گیرد؛ چراکه میراث زنده، تنها آنچه از گذشته به ارث رسیده نیست، بلکه ارزشی است که هر نسل با شناخت و عمل خود به آیندگان منتقل می‌کند.