دفاع از حق سیره حضرت زهرا(س) بود

حجت‌الاسلام‌والمسلمین حمید باقرزاده، مدرس حوزه علمیه شهرکرد در گفت‌وگو با ایکنا از چهارمحال‌وبختیاری با اشاره به ابعاد معرفتی و اجتماعی خطبه فدکیه، اظهار کرد: بررسی این خطبه نشان می‌دهد که عادی شدن حق‌کشی در جامعه، نتیجه مجموعه‌ای از عوامل از جمله غلبه نفاق، ترجیح منافع شخصی بر مصالح عمومی و بی‌تفاوتی مردم و خواص در برابر انحراف از مسیر حق است.

وی با بیان اینکه حضرت فاطمه زهرا(س) در خطبه فدکیه به ریشه‌های انحراف جامعه پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) اشاره می‌کنند، افزود: یکی از نکات مهم این خطبه، تغییر نسبت مردم با حقیقت دین است، به این معنا که ممکن است ظواهر دینی در جامعه باقی بماند، اما محتوای اصلی آن، یعنی حق‌مداری و پایبندی به معیارهای الهی، مورد غفلت قرار گیرد.

باقرزاده با اشاره به تعبیر حضرت زهرا(س) درباره آشکار شدن نفاق و کهنه شدن پوشش دین، تصریح کرد: نفاق به این معناست که ظاهر و باطن انسان با یکدیگر هماهنگ نباشند و فرد در ظاهر رفتاری از خود نشان دهد که در باطن به آن پایبند نیست و در چنین شرایطی، ممکن است مناسک و ظواهر دینی حفظ شود، اما حقیقت دین که بر محور حق‌مداری استوار است، به حاشیه برود.

مدرس حوزه علمیه شهرکرد ادامه داد: یکی از عواملی که انسان را از حق دور می‌کند، پیروی از هوای نفس است، هنگامی که ریاست‌طلبی، قدرت‌خواهی و منافع شخصی بر مصالح عمومی جامعه اسلامی ترجیح داده شود، زمینه کنار گذاشتن حق فراهم می‌شود، زیرا فرد برای حفظ موقعیت و منافع خود، حقیقت را نادیده می‌گیرد.

وی سومین عامل را سکوت و بی‌تفاوتی مردم، به‌ویژه خواص جامعه، در برابر انحراف دانست و گفت: گاهی افراد با این توجیه که به مسائل اجتماعی کاری ندارند و صرفاً به زندگی شخصی یا فعالیت‌های عبادی خود مشغول‌اند، از مسئولیت اجتماعی فاصله می‌گیرند؛ در حالیکه چنین رویکردی می‌تواند زمینه‌ساز تقویت جریان‌های باطل شود، انجام مناسک دینی نباید بهانه‌ای برای بی‌تفاوتی در برابر مسائل جامعه باشد، نمی‌توان به انجام عبادات و حضور در هیئت و مسجد اکتفا کرد، اما نسبت به پایمال شدن حق و انحراف از مسیر درست بی‌تفاوت ماند، زیرا دینداری حقیقی با مسئولیت‌پذیری و دفاع از حق پیوند دارد.

قرآن باید معیار تشخیص حق از باطل باشد

باقرزاده با اشاره به بخش دیگری از خطبه فدکیه بیان کرد: حضرت زهرا(س) به این مسئله اعتراض می‌کنند که مردم کتاب خدا را پیش روی خود دارند، اما از آن پیروی نمی‌کنند و در عمل آن را پشت سر می‌اندازند، این تعبیر به معنای کنار گذاشتن قرآن از جایگاه معیار تشخیص حق و باطل است، هنگامی که قرآن دیگر معیار اصلی تصمیم‌گیری نباشد، معیارهای ساختگی و مصلحت‌اندیشی‌های شخصی جایگزین آن می‌شود که در چنین شرایطی، ممکن است تصمیم‌هایی با عنوان مصلحت جامعه اتخاذ شود، در حالیکه این تصمیم‌ها با معیارهای معتبر دینی سازگار نباشد.

مدرس حوزه علمیه شهرکرد با اشاره به موضوع جانشینی پیامبر اکرم(ص) در صدر اسلام اظهار کرد: در نگاه مطرح ‌شده در خطبه فدکیه، کنار گذاشتن معیارهای الهی و جایگزین کردن آن‌ها با مصلحت‌سنجی‌های سیاسی، از عوامل انحراف جامعه اسلامی بود، از این منظر، مسئله صرفاً یک اختلاف شخصی یا مطالبه فردی نبود، بلکه به چگونگی پایبندی جامعه به معیارهای حق بازمی‌گشت.

باقرزاده با تأکید بر اینکه قرآن باید میزان تشخیص حق از باطل باشد، گفت: جامعه برای تصمیم‌گیری‌های مهم نمی‌تواند صرفاً به خواست عمومی، احساسات مردم یا معیارهایی مانند جایگاه اجتماعی و سن افراد تکیه کند، بلکه لازم است تصمیم‌ها با معیارهای معتبر و اصول دینی سنجیده شوند.

وی با بیان اینکه منفعت‌طلبی تنها به مسائل مادی محدود نمی‌شود، توضیح داد: گاهی فرد برای حفظ موقعیت اجتماعی، قدرت، ریاست یا مقبولیت خود در میان مردم، از بیان حقیقت خودداری می‌کند و در این وضعیت، فرد می‌داند که ممکن است حقی پایمال شده باشد، اما از ترس ازدست‌دادن جایگاه خود در برابر آن سکوت می‌کند.

این مدرس حوزه علمیه شهرکرد ادامه داد: هنگامی که مقبولیت اجتماعی و منافع فردی بر حقیقت ترجیح داده شود، حق زیر پا گذاشته می‌شود و سکوت افراد نیز به استمرار ظلم کمک می‌کند که در چنین شرایطی، مصلحت‌اندیشی به‌جای آنکه در خدمت مصالح واقعی جامعه باشد، به ابزاری برای توجیه تصمیم‌های نادرست تبدیل می‌شود.

وی با اشاره به اعتراض حضرت زهرا(س) به سکوت مهاجران و انصار در برابر آنچه غصب حق و خلافت می‌دانستند، افزود: از منظر خطبه فدکیه، سکوت در برابر تضییع حق، صرفاً یک رفتار فردی نیست، بلکه می‌تواند مسیری را برای تداوم ظلم و توجیه آن در جامعه باز کند، اگر مصلحت‌اندیشی باعث شود حقیقت از مردم پنهان بماند و امکان روشن شدن حق از باطل از بین برود، این سکوت به تثبیت بی‌عدالتی منجر خواهد شد، بنابراین نمی‌توان هر سکوتی را با عنوان حفظ مصلحت توجیه کرد، بلکه باید دید نتیجه آن، آشکار شدن حق است یا پنهان ماندن آن.

حضرت زهرا(س) برای دفاع از حق، موقعیت اجتماعی خود را به میدان آوردند

وی با اشاره به سیره حضرت فاطمه زهرا(س) در دفاع از حق گفت: حضرت با وجود شرایط دشوار و محدودیت‌های موجود، برای روشن شدن حقیقت وارد میدان شدند، خطبه خواندند و با حضور در میان مهاجران و انصار، آنان را نسبت به پیامدهای انحراف از مسیر حق آگاه کردند، حضرت امیرالمؤمنین علی(ع)، حضرت زهرا(س) و امام حسن و امام حسین(ع) نیز در مسیر آگاه‌سازی مردم تلاش کردند و با مراجعه به خانه‌های مهاجران و انصار، نسبت به خطر انحراف هشدار دادند.

وی ادامه داد: حضرت زهرا(س) با دفاع صریح از حق، نشان دادند که مسئولیت‌پذیری در برابر حقیقت، حتی در شرایطی که همراهان اندکی وجود دارند، نباید کنار گذاشته شود. همچنین مخفی ماندن محل دفن ایشان در نگاه شیعی، حامل پیامی تاریخی درباره مظلومیت حضرت و اعتراض به حوادث پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) است.

باقرزاده تأکید کرد: سیره حضرت زهرا(س) نشان می‌دهد که دفاع از حق نباید به موقعیت اجتماعی، میزان همراهی دیگران یا احتمال ازدست‌دادن مقبولیت وابسته باشد، بلکه انسان باید بر اساس وظیفه خود عمل کند و در عین حال، از استدلال، انصاف و تقوا فاصله نگیرد.

بی‌بصیرتی با افزایش اطلاعات به‌تنهایی برطرف نمی‌شود

این کارشناس مذهبی در تبیین تفاوت ناآگاهی و بی‌بصیرتی اظهار کرد: ناآگاهی به معنای نداشتن اطلاعات است، اما بی‌بصیرتی زمانی رخ می‌دهد که فرد با وجود برخورداری از اطلاعات، توانایی تشخیص درست حق از باطل را نداشته باشد یا معیار معتبری برای ارزیابی مسائل در اختیار نگیرد.

وی با اشاره به آیه ۲۴ سوره محمد(ص) و تأکید قرآن بر تدبر در آیات الهی افزود: از منظر خطبه فدکیه، غفلت از حقیقت و پیروی از هوای نفس می‌تواند قدرت تشخیص انسان را تضعیف کند. زمانیکه فرد منافع شخصی خود را بر حق و مصالح عمومی ترجیح دهد، حتی برخورداری از اطلاعات فراوان نیز لزوماً به تشخیص درست منجر نمی‌شود.

باقرزاده راهکار مقابله با بی‌بصیرتی را بازگشت به قرآن و تدبر در آیات آن دانست و گفت: قرآن کریم باید معیار ارزیابی دیدگاه‌ها و رفتارها باشد. انسان علاوه بر کسب اطلاعات، باید توانایی سنجش و تشخیص داشته باشد تا بتواند در موقعیت‌های حساس، میان حقیقت و مصلحت‌سازی‌های شخصی تفاوت قائل شود.

این مدرس حوزه علمیه با تأکید بر نقش نهادهای اجتماعی در جلوگیری از عادی شدن ظلم بیان کرد: نخستین محیط تربیت انسان، خانواده است و والدین باید فرزندان خود را آزاداندیش، پرسشگر و حق‌طلب تربیت کنند نه اینکه آنان را به پذیرش بی‌چون ‌و چرای هر سخنی عادت دهند، فرزندان باید بیاموزند که سخنان افراد را با عقل و استدلال ارزیابی کنند و در مواجهه با مطالب فضای مجازی نیز قدرت تشخیص داشته باشند، آموزش سواد رسانه‌ای و تقویت روحیه پرسشگری در خانواده اهمیت زیادی دارد، زیرا در فضای مجازی، مطالب نادرست در کنار اطلاعات صحیح منتشر می‌شود و تشخیص آن‌ها به آگاهی و تمرین نیاز دارد.

وی با اشاره به مسئولیت نخبگان در جامعه، اظهار کرد: نخبگان در حوزه‌های دینی، علمی و اجتماعی وظیفه دارند در صورت تشخیص حق، آن را برای مردم تبیین کنند و به دلیل ترس از ازدست‌دادن موقعیت، مقام یا شهرت خود سکوت نکنند. به باور وی، سکوت خواص از عوامل مهم انحراف جامعه اسلامی پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) بود.

باقرزاده رسانه‌ها را نیز دارای مسئولیتی مهم دانست و گفت: رسانه باید معیارهای قرآنی و اصول حق‌مداری را برجسته کند و اجازه ندهد مصلحت‌اندیشی‌های شخصی جای حقیقت را بگیرد، رسانه در شرایطی که حق در معرض نادیده گرفته شدن قرار دارد، باید بتواند با تبیین مستند و مسئولانه، زمینه آگاهی جامعه را فراهم کند.

این کارشناس مذهبی با اشاره به استنادهای قرآنی حضرت زهرا(س) در خطبه فدکیه، تصریح کرد: در این خطبه بیش از ۲۰ آیه قرآن مورد استناد قرار گرفته است، که  این موضوع نشان می‌دهد که حضرت برای دفاع از حق، معیارهای معتبر دینی را مبنا قرار دادند و به ‌جای تکیه بر احساسات یا ادعاهای بدون پشتوانه، از آیات قرآن برای تبیین موضع خود بهره گرفتند.

وی افزود: مطالبه حضرت زهرا(س) را نباید صرفاً به موضوع فدک محدود کرد، بلکه این مطالبه در چارچوب دفاع از حق و اعتراض به کنار گذاشتن معیارهای الهی قابل بررسی است، استناد به قرآن در این خطبه، الگویی برای جامعه ارائه می‌دهد تا در مواجهه با اختلاف‌ها و تصمیم‌های مهم، به معیارهای روشن و معتبر مراجعه کند.

باقرزاده با تأکید بر ضرورت پرهیز از قضاوت عجولانه گفت: شیوه استدلال حضرت زهرا(س) بر پایه آیات قرآن، شواهد تاریخی و استدلال‌های روشن بود و ایشان برای اثبات حق، به تهمت‌زنی یا تخریب متوسل نشدند، بنابراین دفاع از حق باید با انصاف، تقوا و استدلال همراه باشد.

مدرس حوزه علمیه شهرکرد با اشاره به موضوع ارث در خطبه فدکیه ادامه داد: حضرت با استناد به آیات قرآن درباره ارث فرزندان از والدین، استدلال‌هایی را در برابر دیدگاهی که درباره ارث پیامبران مطرح شده بود، بیان کردند و این شیوه نشان می‌دهد که برای بررسی ادعاها باید به شواهد و معیارهای معتبر رجوع کرد و از قضاوت‌های مبتنی بر منفعت شخصی فاصله گرفت.

امر به معروف و نهی از منکر، مسئولیتی فراتر از مسائل فردی است

باقرزاده با تأکید بر ضرورت بازخوانی خطبه فدکیه در جامعه امروز اظهار کرد: یکی از برنامه‌های مهم در تربیت دینی، نهادینه کردن فرهنگ تدبر در قرآن است؛ انجام مناسک و ظواهر دینی اهمیت دارد، اما این مناسک باید با حقیقت دین، سنت پیامبر اکرم(ص) و تعالیم اهل‌بیت(ع) پیوند داشته باشد، نماز و دیگر عبادات نباید از مسئولیت اجتماعی و حق‌مداری جدا شوند، دینداری تنها به انجام برخی مناسک محدود نیست، بلکه رعایت حقوق دیگران، پرهیز از ظلم و ایستادگی در برابر تضییع حقوق انسان‌ها نیز از ابعاد مهم آن به شمار می‌رود.

این مدرس حوزه علمیه شهرکرد امر به معروف و نهی از منکر را از راهکارهای مهم مسئولیت‌پذیری اجتماعی دانست و تصریح کرد: این فریضه تنها به موضوعاتی مانند حجاب محدود نمی‌شود، بلکه دفاع از حق، رعایت حقوق مسلمانان و دیگر انسان‌ها و جلوگیری از ظلم را نیز در بر می‌گیرد.

وی با اشاره به شیوه مطالبه‌گری حضرت زهرا(س) گفت: حضرت با وجود شرایط دشوار جسمی و اجتماعی، با صراحت و شجاعت از حق دفاع کردند و در عین حال، انصاف، تقوا و استدلال را کنار نگذاشتند، جامعه امروز نیز می‌تواند از این سیره بیاموزد که در بیان حق، شجاعت و صراحت داشته باشد، از قضاوت عجولانه بپرهیزد و در برابر پیامدهای دفاع از حقیقت، مسئولانه رفتار کند.