معرفی بناهای تاريخی سمنان/(1)
مسجد تاريخانه؛ بهترين نمونه از مساجد نخستين در ايران
گروه فرهنگ و هنر: مسجد تاريخانه از آثار باستانی دامغان است، و يكی از بهترين نمونههای مساجد نخستين در ايران و از قديمیترين بناهای پس از اسلام است، ساختمان بنای آن مربوط به قرن دوم هجری است و اسلوب ساختمان آن نيز به سبك بناهای دوره ساسانيان است.
به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران(ايكنا) شعبه سمنان، مسجد تاريخانه مسجد در جنوب شرقی دامغان واقع شدهاست، ساختمان بنای آن مربوط به قرن دوم هجری است و اسلوب ساختمان آن نيز به سبك بناهای دوره ساسانيان است.
درباره مسجد تاريخانه و زمان ساخت بنای اوليه آن، صاحبنظران بسياری بحث كردهاند. نويسنده مرآةالبلدان، دستور ساخت تاريخانه را به اميرالمؤمنين علی(ع) نسبت داده و آندره گدار، تاريخ ساخت اين بنا را اواسط قرن دوم هجری ذكر كرده است. آرتور پوپ، ساخته شدن اين مسجد را بين سالهای 130 تا 170 هجری دانسته و محمد كريم پيرنيا تاريخ ساخت آن را حدود 150 هجری میداند.
در وجه تسميه اين بنا گفتهاند كه تاری به معنای خداست و تاريخانه يعنی خدای خانه. عدهای بر اين باورند كه اين مسجد قبلاً آتشكده بوده و پس از تسلط اعراب، آن را ناریخانه خواندهاند و سپس به تاريخانه معروف شدهاست.
مسجد تاريخانه دامغان، يكی از كهنترين ساختمانها در شيوه خراسانی است. بار بنا به شدت تحت تأثير معماری ساسانی و ساختمانها و كاخهای سروستان و فيروزآباد است. نقشه ساختمان بر پايه همان شبستان ستوندار است كه بعدها در آن تغييراتی دادهاند؛ برای نمونه، دهانه ميانی در شبستان جنوبی، بلندتر و بزرگتر شدهاست. نمای مسجد نيز دگرگون شده و قوسهای مازهدار(بيضوی) طاقها به قوسهای تيزهدار(جناغی) تبديل شدهاند. البته پاكارقوسها(جايی كه طاق شروع میشود)، تغييری نيافته است. هنوز قوسهای مازهدار(بيضوی) كهن، در ساختمان ديده میشود كه نشان دهنده اصالت آن است.
در اين مسجد ستونهايی مدور قرار دارد كه با آجرهايی به طول ۳۵ و به عرض ۳۴ و ۷ سانتیمتر ساخته شده و به نام چهل ستون معروف است. تعداد ستونها ۲۶ عدد است كه ۱۸ ستون آن در يك طرف و ۵ ستون در سمت ديگر و ۳ ستون در مقابل قرار گرفته است. محيط هر ستون در حدود ۵ متر و ارتفاعش از سطح زمين تا محلی كه طاقها برآن متكی است ۸۴/۲ متر و تا پشت بام ۶ متر است. طاقهای اين ساختمان به مرور زمان فرو ريخته بوده كه از محل وجوه جمعآوری شده از مردم شهر با خشت خام بر طاقهای مزبور سقف زدهاند.
در سمت مغرب مسجد بين ۶ دهانه و طاق، يك دهانه و طاق بزرگتری به طول ۱۲/۱۴ متر و عرض ۳/۵ متر وجود دارد، كه آثار محراب و منبر مسجد در اين دهانه ديده میشود عرض هر يك از شش دهانه يا ايوان كه در طرفين دهانه وسطی واقع شدهاند ۳۶/۶ متر است. صحن مسجد تقريباً مربع شكل و به طول ۲۷ و عرض ۲۶ متر است.
در جنب مسجد تاريخانه سمت شمال مناری وجود دارد كه با آجر ساخته شدهاست. ارتفاع اين منار ۲۶ متر است و ۸۶ پله از داخل دارد، محيط آن در پايين در حدود ۱۳ متر است و به نسبت ارتفاع منار از سطح زمين از محيط آن كاسته میشود بطوريكه دور منار در بالا ۸/۶ متر است، اين منار سكو ندارد و از روی زمين مدور ساخته شده. نقوشی از آجر در روی منار هست كه به منزلهٔ نما و تزئين آن محسوب میشود، در ارتفاع ۵/۱۰ متری كتيبهای از آجر به خط كوفی است به عرض ۳۰/۱ متر كه فقط «الامير السيد الاجل» از آن خوانده میشود. آجرهايی كه در ساختمان داخلی به كار رفته به قطر ۴ تا ۵/۴ سانتیمتر و به طول و عرض ۲۲ سانتیمتر و آجرهايی كه در تزيينات خارجی مصرف شده به طول ۵/۱۷ و به عرض ۱۷ و به قطر ۵/۳ سانتیمتر است.
ارتفاع اين منار در قديم بيشتر بوده و گويا در اثر زلزله قسمتی از بالا و كلاهك آن فروريخته است، بانی اين منار بختيار بن محمد حاكم ايالت قومس و ممدوح منوچهری دامغانی است كه منار مسجد جامع سمنان نيز از بناهای وی به شمار میرود.
درباره مسجد تاريخانه و زمان ساخت بنای اوليه آن، صاحبنظران بسياری بحث كردهاند. نويسنده مرآةالبلدان، دستور ساخت تاريخانه را به اميرالمؤمنين علی(ع) نسبت داده و آندره گدار، تاريخ ساخت اين بنا را اواسط قرن دوم هجری ذكر كرده است. آرتور پوپ، ساخته شدن اين مسجد را بين سالهای 130 تا 170 هجری دانسته و محمد كريم پيرنيا تاريخ ساخت آن را حدود 150 هجری میداند.
در وجه تسميه اين بنا گفتهاند كه تاری به معنای خداست و تاريخانه يعنی خدای خانه. عدهای بر اين باورند كه اين مسجد قبلاً آتشكده بوده و پس از تسلط اعراب، آن را ناریخانه خواندهاند و سپس به تاريخانه معروف شدهاست.
مسجد تاريخانه دامغان، يكی از كهنترين ساختمانها در شيوه خراسانی است. بار بنا به شدت تحت تأثير معماری ساسانی و ساختمانها و كاخهای سروستان و فيروزآباد است. نقشه ساختمان بر پايه همان شبستان ستوندار است كه بعدها در آن تغييراتی دادهاند؛ برای نمونه، دهانه ميانی در شبستان جنوبی، بلندتر و بزرگتر شدهاست. نمای مسجد نيز دگرگون شده و قوسهای مازهدار(بيضوی) طاقها به قوسهای تيزهدار(جناغی) تبديل شدهاند. البته پاكارقوسها(جايی كه طاق شروع میشود)، تغييری نيافته است. هنوز قوسهای مازهدار(بيضوی) كهن، در ساختمان ديده میشود كه نشان دهنده اصالت آن است.
در اين مسجد ستونهايی مدور قرار دارد كه با آجرهايی به طول ۳۵ و به عرض ۳۴ و ۷ سانتیمتر ساخته شده و به نام چهل ستون معروف است. تعداد ستونها ۲۶ عدد است كه ۱۸ ستون آن در يك طرف و ۵ ستون در سمت ديگر و ۳ ستون در مقابل قرار گرفته است. محيط هر ستون در حدود ۵ متر و ارتفاعش از سطح زمين تا محلی كه طاقها برآن متكی است ۸۴/۲ متر و تا پشت بام ۶ متر است. طاقهای اين ساختمان به مرور زمان فرو ريخته بوده كه از محل وجوه جمعآوری شده از مردم شهر با خشت خام بر طاقهای مزبور سقف زدهاند.
در سمت مغرب مسجد بين ۶ دهانه و طاق، يك دهانه و طاق بزرگتری به طول ۱۲/۱۴ متر و عرض ۳/۵ متر وجود دارد، كه آثار محراب و منبر مسجد در اين دهانه ديده میشود عرض هر يك از شش دهانه يا ايوان كه در طرفين دهانه وسطی واقع شدهاند ۳۶/۶ متر است. صحن مسجد تقريباً مربع شكل و به طول ۲۷ و عرض ۲۶ متر است.
در جنب مسجد تاريخانه سمت شمال مناری وجود دارد كه با آجر ساخته شدهاست. ارتفاع اين منار ۲۶ متر است و ۸۶ پله از داخل دارد، محيط آن در پايين در حدود ۱۳ متر است و به نسبت ارتفاع منار از سطح زمين از محيط آن كاسته میشود بطوريكه دور منار در بالا ۸/۶ متر است، اين منار سكو ندارد و از روی زمين مدور ساخته شده. نقوشی از آجر در روی منار هست كه به منزلهٔ نما و تزئين آن محسوب میشود، در ارتفاع ۵/۱۰ متری كتيبهای از آجر به خط كوفی است به عرض ۳۰/۱ متر كه فقط «الامير السيد الاجل» از آن خوانده میشود. آجرهايی كه در ساختمان داخلی به كار رفته به قطر ۴ تا ۵/۴ سانتیمتر و به طول و عرض ۲۲ سانتیمتر و آجرهايی كه در تزيينات خارجی مصرف شده به طول ۵/۱۷ و به عرض ۱۷ و به قطر ۵/۳ سانتیمتر است.
ارتفاع اين منار در قديم بيشتر بوده و گويا در اثر زلزله قسمتی از بالا و كلاهك آن فروريخته است، بانی اين منار بختيار بن محمد حاكم ايالت قومس و ممدوح منوچهری دامغانی است كه منار مسجد جامع سمنان نيز از بناهای وی به شمار میرود.
