جمهوریت در اندیشه امام شهید، یک «حقیقت اصیل» است نه ابزاری اعتباری
حجتالاسلام فرحانی در نشست «ولایت و مردمسالاری دینی»، با تبیین نظریه «فقه کبیر» امام شهید، تأکید کرد: ایشان مفاهیم اجتماعی چون جمهوریت را نه صرفاً یک «تکلیف»، بلکه «حقیقتی عینی» میدانستند که کلید حل چالشهای اخیر جامعه است.
به گزارش ایکنا، حجتالاسلام والمسلمین احمد فرحانی، استاد دانشگاه امام حسین (ع)، شامگاه ۹ خردادماه در نشست علمی «ولایت و مردمسالاری دینی» به تبیین موضع دین در قبال جمهوریت پرداختند. ایشان با ارائه بحث خود در چند لایه مختلف، به بررسی جایگاه الهیاتی و فلسفه دین در اندیشه رهبر شهید (آیتالله سیدعلی خامنهای) اشاره کردند و لایه اجتماعی را با تأکید بر نظریه «جامعه به مثابه موجود حقیقی» مورد تحلیل قرار دادند.
فرحانی اظهار کرد: اگرچه معمولاً به این نظریه از جنبههای فلسفی و در قالب تقابل میان تقریر علامه طباطبایی و خوانش آیتالله مصباح یزدی در مباحث نظری و تفسیری پرداخته میشود، اما نباید از این واقعیت غافل شد که رهبر شهید به صورت عملی و کاربردی وارد مقولات اجتماعی شده و این نظریات را در عرصه اجتماع پیادهسازی کردهاند.
وی یکی از ویژگیهای برجسته امام شهید را «مکتبداری با ادبیات امتدادی» دانست و تأکید کرد: او به جای توقف در نظریات کتابخانهای، این مفاهیم را به فرهنگ عمومی تبدیل کرده و نهال نظریه را در بدنه جامعه غرس میکردند.
عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین(ع) همچنین به بررسی وظایف حکمران در قبال مردمسالاری دینی در سطح اجتماع پرداخت و اظهار کرد: پرسش از موضع دین نسبت به مردمسالاری، پرسشی است که در مورد مسائلی نظیر آزادی، مطبوعات و تکنولوژی نیز مطرح میشود؛ اما باید توجه داشت که اساس این صورتبندی، ریشه در اندیشه غربی دارد.
وی با استناد به تاریخ فلسفه «کاپلستون»، به تکثر «ایسمها» از قرن نوزدهم به بعد اشاره کرد و گفت: دو مکتب «اگزیستانسیالیسم» و «پوزیتیویسم» با وجود اختلافات بنیادین و درگیریهای شدید که حتی اشتراکشان در لفظ فلسفه را نیز زیر سؤال میبرد، منشأ تمامی گرایشهای معاصر در غرب بودهاند.
منشا ایسمهای غربی
استاد حوزه و دانشگاه در ادامه اظهار کرد: هر دو مکتب مادر در غرب (اگزیستانسیالیسم و پوزتیویسم)، با وجود تضادها، در انکار خدا و دین اشتراک دارند. غرب با اینکه از نظر فلسفی دین را منکر میشود، اما به دلیل آثار و نتایج اجتماعی، آن را اجمالاً به رسمیت میشناسد.
وی با اشاره به دیدگاه «ویل دورانت» افزود: اندیشمندان غربی تلاش میکنند دین را در سطح کارکردهای روانشناختی و جامعهشناختی تقلیل دهند. در چنین فضایی که مفاهیم حیاتی بشر خارج از حوزه دین تعریف میشوند، پرسش از موضع دین نسبت به مقولاتی چون آزادی و جمهوریت، پرسشهایی اساساً نادرست و «بیمار» هستند.
این پژوهشگر با یادآوری بیانات امام شهید در دهه ۷۰ مبنی بر اینکه «روشنفکری در ایران بیمار متولد شده است»، اظهار کرد: این نوع پرسشها، جمهوریت، عرفان یا حقوق زن را بیرون از دین فرض کرده و سپس به دنبال نسبت آنها با دین میگردند؛ در حالی که این مفاهیم در درون خودِ دین جای دارند.
فرحانی تصریح کرد: رهبر شهید در برابر این چالش، نظریه «فقه کبیر» را مطرح کرد. ایشان با خوانشی خاص از طریقت، شریعت و حقیقت، معتقد بودند که طریقت و حقیقت عین شریعت هستند. همچنین فلسفه را «فقه اکبر» نامیده و بر توسعه فلسفه ملاصدرا تأکید داشتند؛ چرا که اندیشه صدرایی را مبنایی عمیق برای تقوا، معنویت، حکمرانی و سبک زندگی اسلامی میدانستند. ایشان در مباحث مرتبط با الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت نیز تأکید داشتند که دین دارای قلمرو گستردهای است که تمامی این مفاهیم را در بر میگیرد.
نگاه رهبری شهید به آزادی و مرمسالاری
فرحانی تصریح کرد: بر مبنای اندیشه امام شهید، مفاهیمی همچون فلسفه، سبک زندگی، جمهوریت و آزادی، همانند طریقت و حقیقت، همگی در درون منظومه دین تعریف میشوند؛ لذا نباید آنها را اموری خارج از دین پنداشت و سپس به دنبال سنجش نسبت میان آنها گشت. بر این اساس، باید جایگاه مردم و جمهوریت را در بطن خودِ دین جستوجو کرد.
استاد دانشگاه امام حسین (ع) با نقد دیدگاهی که دین را صرفاً در قالب احکام «طهارت تا دیات» و از جنس «بایدها و نبایدها» و تکالیف اعتباری میبیند، اظهار کرد: کسانی که با این روشِ استنتاجِ محدود به مسائل دینی مینگرند، در مواجهه با جامعه نیز ناخودآگاه نگاهی صرفاً آمرانه و تکلیفمحور پیدا میکنند؛ بهگونهای که پنداشته میشود نسبت شارع، معصومین و در امتداد آنها فقها با جامعه، تنها از موضعِ دستور دادن است.
این پژوهشگر با تأکید بر لزوم تغییر این نگاه، به دیدگاه دقیق رهبر شهید در حوزه هنر اشاره کرد و افزود: ایشان در دیدار با هنرمندان فرمودند که هنر یک امر اصیل و حقیقی است. متأسفانه از آنجا که هنر را از عرصههای حقیقی و بنیادین زندگی نمیدانستیم، همواره موضع حذفی نسبت به آن داشتیم؛ در حالی که هنر حقیقتاً در ذات خود وجود دارد و موضع ما تنها میتواند محدود کردن برخی از جلوههای نادرست آن باشد، نه نفی اصل حقیقت هنر.
آفت فهم نادرست از فقه
فرحانی در ادامه افزود: اگر کسی حقیقت «فقه کبیر» را درک نکند و تمامی جلوههای دینی را اموری اعتباری بپندارد، گمان میکند تنها با ابزار امر و نهی میتواند با پدیدهها برخورد کند. اما در نگاه فقه کبیر، ما با امور حقیقی مواجه هستیم که نمیتوان اصل آنها را زیر سؤال برد، بلکه تنها باید جلوههای نادرستشان را منضبط کرد؛ همانگونه که خداوند اصل قدرت تکلم را به انسان بخشیده و تنها برخی انواع آن را محدود کرده است. امام شهید نیز همین دیدگاه را در عرصههایی چون هنر، موسیقی و سینما بهخوبی امتداد بخشیدند.
ایشان با طرح این پرسش که «آیا جمهوریت و مردم از نگاه رهبر شهید امری اعتباری هستند یا حقیقی؟»، تأکید کرد: جمهوریت یک واقعیت حقیقی و غیرقابل انکار است، نه یک امر اعتباری که بتوان به سادگی آن را رد کرد؛ لذا در حکمرانی دینی، هدف منضبط کردن جلوههای این حقیقت است.
استاد حوزه و دانشگاه با استناد به آرای علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، اظهار کرد: برخلاف تصور برخی، علامه جامعه را صرفاً اعتباری نمیداند. ایشان معتقد است اجتماع پس از طی مراحلی، به یک «موجود حقیقی» تبدیل میشود که آن را «جامعه» مینامند. این موجود جدید، آثاری مستقل از افراد دارد و چنان قدرتمند است که ارادههای فردی را در خود حل میکند؛ بهگونهای که انکار آن منجر به برخورد با بنبست خواهد شد.
فرحانی در پایان با اشاره به نگاه امام شهید به جامعه، بیان کرد: در سالهای اخیر و بهویژه از سال ۱۳۹۶، جبهه انقلاب با چالشها، ریزشها و گرههای اجتماعی و سیاسی متعددی روبهرو بود، اما «بعثت عمومی مردم» که در مقاطع سرنوشتسازی همچون تحولات پس از جنگ رمضان (عملیات وعده صادق) رخ داد، نشان داد که حضور یکپارچه مردم با سلایق و عقاید مختلف، میتواند بسیاری از گرههای پیچیده اقتصادی و مذهبی را باز کند. این همگرایی و اقتدار ملی، مرهون نگاه عمیق رهبر شهید به مبانی «مردمسالاری دینی» است.
