یک استاد حوزه و دانشگاه با تأکید بر اینکه مهرورزی در سیره پیامبر اکرم(ص) هرگز به معنای پذیرش همه رفتارها و چشمپوشی از حقوق جامعه نیست، گفت: رحمت نبوی گاه در گذشت و مدارا و گاه در قاطعیت و برخورد با متجاوزان به حقوق مردم تجلی مییافت و جامعه امروز بیش از هر چیز به درک همزمان این دو مؤلفه نیاز دارد.
منصور حاجی استاد حوزه و دانشگاه در گفتوگو با ایکنا از قم با اشاره به تفاوت برداشتهای رایج از مفهوم مهرورزی و حقیقت این مفهوم در آموزههای قرآنی اظهار کرد: عموم برداشت بشری از مفهوم مهرورزی با آنچه در حقایق قرآنی وجود دارد، بسیار متفاوت است. منظور مباحثی است که تحت عنوان مکاتب غربی یا شرقی از مفهوم مهرورزی به ما ارائه شده است. آنچه مسلم است، تعاریف و مفاهیمی که در زندگی و حیات پیامبر اکرم(ص) وجود دارد، ایجاب میکند که این مباحث براساس یک مبنا و معیار حقیقی مورد بررسی قرار گیرد که بهترین و کاملترین آن، آیات قرآن و سپس معارف اهل بیت(ع) است.
وی گفت: متأسفانه شاهد هستیم که تعاریفی که در حوزه مهرورزی پیامبر خدا مطرح میشود، بهگونهای بیان میشود که حتی در آیات قرآن داریم که در همان زمان حیات ایشان نیز مهرورزی، صداقت و گذشت ایشان را به نوعی سادهانگاری میپنداشتند؛ یعنی پیامبر را ـ نعوذبالله ـ فردی ساده تلقی میکردند و سعی داشتند تمامی رفتارهای ایشان را براساس آن سادگی مورد بررسی و تحلیل قرار دهند، در حالیکه مهرورزی پیامبر خدا برگرفته از دو عامل بود؛ نخست وحی الهی و دوم فطرت پاکی که خداوند در وجود ایشان قرار داده بود.
این استاد حوزه و دانشگاه افزود: پیامبر(ص) براساس همان مقام «رحمة للعالمین» بودن، رحمت خود را در همه ابعاد زندگی ساری و جاری میکردند؛ بهگونهای که حضرت امام خمینی(ره) صراحتاً میفرمودند حتی جنگهای پیامبر هم رحمت است؛ یعنی اگر جایی پیامبر خدا قاطعیت اعمال میکردند، آن هم شعبهای از مهرورزی پیامبر خدا تلقی میشد. بنابراین، اگر بخواهیم مهرورزی پیامبر را معناشناسی کنیم، بهترین واژهای که قرآن برای ایشان به کار برده و ایشان را مظهر رحمت الهی میداند، همان مفهوم رحمت است.
وی ادامه داد: خود خداوند نیز برای معرفی خود و آغاز سورههای مبارکه قرآن از دو واژه «الرحمن» و «الرحیم» استفاده میکند که ریشه در رحمت دارند و مصداق عینی آن در وجود مبارک پیامبر عظیمالشأن اسلام متجلی شده است. آنچه در سیره پیامبر دیده میشود، مهرورزی مطلق در همه امور است، اما گاهی تجلی آن در گذشت و برخی مواقع در قاطعیت و برخورد با متعدیان به حقوق جامعه بوده است.
حاجی گفت: پیامبر خدا در جایگاه یک عالم، زعیم، فرمانروا و پیامبر الهی، زمانی که در مدینهالنبی حضور داشتند ـ البته شأن رسول خدا بسیار بالاتر از آن است که بخواهیم ایشان را حکمران یا حاکم بنامیم و این تعبیر را صرفاً برای توضیح رفتارها بهصورت استعاری به کار میبریم ـ دارای سیرهای بودند که قاطعیت در آن کاملاً وجود داشت. هرگاه یکی از اصحاب یا نزدیکان ایشان، هر کسی که بود، کوچکترین مشکل یا به اصطلاح خطایی را بهوجود میآورد، پیامبر خدا با قاطعیت پاسخ میدادند.
وی افزود: در یک داستان یا روایت تاریخی حتی این موضوع را داریم که روزی پیامبر(ص) برای دیدن حضرت زهرا(س) به منزل ایشان تشریف بردند و مشاهده کردند پردهای بر در خانه آن حضرت آویخته شده است. ایشان نگرانی یا عدم رضایت خود را از این موضوع با وارد نشدن به خانه نشان دادند و به مسجد بازگشتند. حضرت زهرا(س) با آن علم الهی که داشتند، متوجه شدند که نیامدن پیامبر به خانه حکمتی داشته و دریافتند که بحث پرده و نصب آن میتواند عامل اصلی این موضوع باشد؛ از اینرو پرده را برداشتند و توسط امام حسن(ع)، امام حسین(ع) یا فرد دیگری به خدمت رسول خدا فرستادند.
وی ادامه داد: در آنجا جمله معروفی از رسول خدا(ص) نقل شده که فرمودند: «پدرش به فدای فاطمه باد» و اینکه ما اهل بیت با این زیورآلات و اینگونه امور ارتباطی نداریم. این نیز نوعی از رفتار پیامبر خدا بود که با یک رفتار اجتماعی و مدنی، اعتراض خود را نسبت به رفتاری نشان دادند که از سوی فردی سر زده بود که عزیزترین فرد عالم هستی نزد رسول خدا محسوب میشد. بنابراین، ما از این رفتار میتوانیم الگو بگیریم و متوجه شویم که پیامبر خدا در رابطه با مباحث مربوط به معروف و جامعه هیچگونه مماشات و مسامحهای نداشتند.
این پژوهشگر در پاسخ به این پرسش که آیا مهرورزی پیامبر به معنای پذیرش همه عقاید و رفتارها بود، گفت: خیر؛ پیامبر خدا به تمام معنا با حقیقت وجودی خود، کنه و ذات رفتارهای افراد و آثار آن را میدیدند. زمانی که برخی افراد مانند منافقانی که در مدینهالنبی فعالیت میکردند، رفتارهایی داشتند، پیامبر خدا در سیره اجتماعی خود به آنها فرصت میدادند که یا خود را اصلاح کنند یا در مسیر رفتاری خود به مرحلهای برسند که حجتهای اجتماعی، مدنی و دینی بر آنها تمام شود و پیامبر خدا بتوانند با آنان اتمام حجت کنند. بنابراین، سیره اعتدال و رفتار پیامبر خدا در حوزه اجتماعی به معنای پذیرش نبود، بلکه به معنای مدارا تلقی میشد.
حاجی درباره اینکه آیا مهرورزی صرفاً یک رفتار فردی یا راهبردی اجتماعی برای ساخت جامعه بود، اظهار کرد: پیامبر خدا بهصورت کلی و براساس آیات قرآن «رحمة للعالمین» بودند یعنی حتی اگر نماز فردی در خانه میخواندند، یک الگو و مبنای رحمت برای کل جهان بودند. بنابراین، کلیه رفتارهای اجتماعی ایشان زمینهساز ساخت و ایجاد بنیانهای اجتماعی در جامعه آن روزگار بود.
وی گفت: میخواهم بر این نکته تأکید کنم که اگر توجه بفرمایید، در زمان بعثت رسول خدا(ص)، همانگونه که امیرالمؤمنین(ع) در نهجالبلاغه میفرمایند، تمام مردم شبهجزیره عربستان یا آب تلخ و شور مینوشیدند، یا در خارها و خاکها میخوابیدند و یا به قتل و غارت میپرداختند، اما کمتر از 50 یا 60 سال بعد، حتی در اواخر دوران بنیامیه و آغاز بنیعباس، علیرغم اینکه از معارف اصیل پیامبر خدا نیز منحرف شده بودند، بنابر فرمایش امام شهید، حتی همان مقدار اندکی که مسلمانان به تعالیم پیامبر خدا توجه کرده بودند، موجب شد تمدنی بسیار عظیم در سراسر مناطق اسلامی بهوجود آید.
حاجی افزود: از مصر تا جنوب اروپا، بخش بزرگی از آسیای میانه، پاکستان کنونی، بخشی از سرزمین هند و جنوب خلیج فارس تحت سیطره نظام اسلامی و مسلمانان درآمده بود و بر همه آنها نیز یک نظام حاکمیتی قوی و اقتصادی جدی حاکم بود که همه اینها برگرفته از سنتهای پیامبر عظیمالشأن اسلام بود. بنابراین، پیامبر خدا سیستم مهرورزی و عدالتمحوری خود را بهعنوان بنیانها و سنتهای اجتماعی به جامعه معرفی میکردند، نه بهعنوان رفتارهای صرفاً فردی.
این استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: یکی از مشکلات کنونی جهان معاصر و جهان اسلام، تکیه غیرعقلانی و غیرمبتنی بر باور صحیح بر برخی مؤلفههای اجتماعی و سیاسی است که برگرفته از توهمات ذهنی و یا حتی میتوان گفت دسیسههای غربیهاست؛ مسائلی مانند قومیتگرایی، نژادپرستی، جنسیتگرایی و اینکه مرد بر زن، زن بر مرد یا نژادی بر نژاد دیگر برتری داشته باشد.
وی افزود: این ایسمها و بهویژه نژادپرستی که همین امروز در دنیا موجب بروز جنگها و رفتارهای خشونتبار شده است، یکی از بزرگترین شاخصهای جهان معاصر در تعارض با آموزههای پیامبر خداست. پیامبر خدا در دوره رسالت خود مردم را براساس دو موضوع به سمت قرآن و رسالت خویش دعوت میکردند؛ نخست عقل و دوم فطرت بشر.
حاجی گفت: اگر فردی از میزان اندکی بهره عقل برخوردار بود، پیامبر خدا با ادله عقلی تلاش میکردند او را به سمت حرکتهای اجتماعی و مهرورزی سوق دهند؛ مانند کسانی که دختران خود را زنده به گور میکردند و پیامبر خدا با استدلال، آنها را از این کار نهی و منع میکردند. گروه دوم نیز کسانی بودند که بهره چندانی از عقل نداشتند؛ در اینجا پیامبر خدا با توجه به فطرت آنان عمل میکردند، زیرا گاهی انسان نسبت به موضوعی علم ندارد، اما بهصورت قلبی درمییابد که آن موضوع خوب یا بد است.
وی ادامه داد: پیامبر خدا افرادی را که بهدلیل جاهلیت آن زمان فطرتشان پوشیده شده بود، با توجه دادن به فطرتهای نهفته در وجودشان به سمت مؤلفههای اجتماعی از جمله مهرورزی هدایت میکردند. بهطور طبیعی، آنچه امروز میتواند موجب همگراییهای اجتماعی و کاهش شکافهای اجتماعی شود، آموزههای پیامبر خدا در ایجاد رویکردهای عقلی و فطری انسانها نسبت به دیگر انسانها، بهویژه خویشاوندان و همچنین جامعه است.
این پژوهشگر افزود: متأسفانه امروز در بسیاری از جوامع مشاهده میکنیم که افراد به نوعی منافع خود را حتی بر منافع دیگران و اقوام درجه یک خود بالاتر میبینند و برای رسیدن به اهداف اقتصادی و اجتماعی خود حرکتهایی ایجاد میکنند که شکافهای اجتماعی را تشدید کرده و عملاً جوامع را با چالشهای جدی مواجه میکند. تعارض این رفتارها با آموزههای پیامبر اعظم(ص) میتواند زمینهساز وقوع درگیریهای زیادی باشد و در تقابل با این موضوع، میتوان ترویج معارف محمدی و نگاهی را که پیامبر خدا نسبت به جامعه و سنتهای اجتماعی داشتند، بهعنوان ملاک قرار داد تا موجب کاهش شکافهای اجتماعی و همگرایی انسانها در حوزههای فردی و جمعی شود.
وی درباره مهمترین درس امروز از سیره پیامبر(ص) گفت: بزرگترین درسی که ما در این دوره میتوانیم از پیامبر خدا بگیریم، بزرگترین خصیصه ایشان یعنی گذشت است. امروز در همه سطوح جامعه خود با نوعی عدم گذشت در روابط فردی مواجه هستیم؛ عینیترین نمونه آن را میتوان در حوزه رانندگی مشاهده کرد. ما در رانندگی به کسی که در کنارمان رانندگی میکند راه نمیدهیم، اگر بخواهد بپیچد جلوی او را میگیریم یا اگر فردی حرفی به ما بزند و مانع جدی برای پاسخ دادن وجود نداشته باشد، احساس میکنیم حتماً باید جواب او را بدهیم یا به زعم خود به دنبال احقاق حق خود هستیم و همین باعث میشود افرادی که در تقابل با این موضوع قرار میگیرند، به سمت تنشهای اجتماعی بروند.
حاجی افزود: پیامبر خدا در همه موارد تلاش میکردند با گذشت برخورد کنند، بهویژه در مواردی که موضوع مربوط به حق شخصی خودشان بود؛ اما اگر حق جامعه در حال تضییع بود، پیامبر خدا قطعاً قاطعیت را اعمال میکردند. بنابراین، در جامعه امروز، در کنار خوشرفتاری، تمیزی، رفتارهای انضباط شخصی، پاکی و مسائلی که معمولاً در کتابها درباره سیره پیامبر بیان میشود، آنچه جامعه ما بیش از هر چیز به آن نیاز دارد، گذشت است؛ گذشت فردی و گذشت اجتماعی همه انسانها نسبت به یکدیگر.
وی ادامه داد: این گذشت میتواند از روابط فردی و خانواده آغاز شود و به گروههای اجتماعی، جریانهای سیاسی، دولتهای اسلامی و کشورهای اسلامی گسترش پیدا کند. امروز بهراحتی میتوان گفت بسیاری از جنگهایی که در جهان توسط برخی کشورها به راه افتاده، اگر با اندکی گذشت همراه بود، فجایعی که در برخی جنگها علیه ملتهای مسلمان و کشورها رخ داده و نمونههای آن را در جنگ جهانی اول، دوم و پیش از آن در تاریخ مشاهده میکنیم، به وقوع نمیپیوست. حس انتقامجویی که در نقطه مقابل گذشت قرار دارد، عامل بسیاری از این جنگها بوده است.
این استاد حوزه و دانشگاه اظهار کرد: مهرورزی پیامبر خدا بهعنوان یک فضیلت اخلاقی، یکی از شاخصهای رفتاری آن حضرت است؛ اما اگر بخواهیم آن را صرفاً محدود به شخصیت فردی رسول خدا بدانیم، به کنه حقیقتمحور شخصیت ایشان نرسیدهایم، زیرا زمانی که نص صریح قرآن ایشان را برای بشر «رحمت»، «بشیر»، «نذیر» و «سراج منیر» معرفی میکند، فضیلتهای فردی ایشان نیز همان فضیلتهای اجتماعی محسوب میشود و میتوان از آنها ابعاد اجتماعی و حکمرانی را استخراج کرد.
وی افزود: بهعنوان نمونهای بارز، تقریباً در تاریخ ندیدهایم که یک فاتح در جنگ، برای آزادسازی اسرا یک رفتار مدنی را مطالبه کند. پیامبر خدا برای آزاد شدن افرادی که در جنگ بدر و جنگهای بعدی اسیر میشدند، به آنان میگفتند کسانی که سواد دارند، اگر به ۱۰ نفر از مسلمانان سواد بیاموزند، میتوانند آزاد شوند. پیامبر نمیفرمودند مسلمان شوید تا آزاد شوید، بلکه میفرمودند سواد بیاموزید و آموزش دهید تا آزاد شوید.
حاجی ادامه داد: اگر در تاریخ نگاه کنیم، میبینیم فاتحان جنگها هنگام برخورد با اسرا، آنها را یا به قتل میرساندند، یا جرایم بسیار سنگین برایشان در نظر میگرفتند، جزیه و پول میگرفتند و یا رفتارهای دیگری انجام میدادند. در تاریخ رفتار سلاطین روم، یونان قدیم، چین و هند نیز کمتر میبینیم که آنان چنین رفتار مدنی را اعمال کرده باشند. البته گاهی در جنگها فردی را اسیر میکردند و اگر متوجه میشدند که او معمار یا هنرمند است، او را به بردگی میکشیدند تا در قبال نکشتنش، کار هنری یا معماری خاصی برای آنان انجام دهد.
وی گفت: اما رسول خدا(ص) پس از آزادی اسرا فرمان میدادند که برای آنان مسکن و امکانات فراهم شود تا فرزندان مسلمانان را باسواد کنند و پس از آن آزاد شوند. این یک نمونه از ابعاد حکمرانی پیامبر خداست که در قبال یک رفتار نظامی، یک اقدام اجتماعی را مطالبه و بنیانگذاری میکنند که منجر به رشد جامعه میشود. همین اتفاق امروز نیز میتواند الگویی برای رفتارهای حکمرانی باشد؛ به این معنا که در قبال بسیاری از جریانهای خسارتآور و حتی نظامی، کسانی که مغلوب میشوند به جای آنکه تحقیر شوند، از امکانات و توانمندیهای علمی خود برای کمک به کشور یا جامعه فاتح استفاده کنند و این نگاه نیز برگرفته از سیره پیامبر خداست.
این پژوهشگر بیان کرد: قطعاً مهرورزی تا زمانی مهرورزی تلقی میشود که آسیبی به دیگران نرساند. پیامبر خدا به حقوق افراد فوقالعاده احترام میگذاشتند و حقوق مردم به تعبیر امروز، خط قرمز پیامبر خدا محسوب میشد. جاذبه فردی آن حضرت بهگونهای بود که در دوران مدینهالنبی، غیر از بخشی از منافقین و افرادی که بیماری قلبی داشتند و رفتارهایی انجام میدادند، عموم مسلمانان تحت تأثیر پیامبر خدا و رسولالله(ص) تلاش میکردند حقوق فردی را رعایت کنند.
وی افزود: برای نمونه، پیامبر خدا هنگام نماز خواندن دقت میکردند که اگر مردم زیر آفتاب هستند، نماز را کوتاهتر بخوانند. با اینکه خود ایشان تمایل به نمازهای طولانی داشتند، نماز را فوقالعاده مختصر و کوتاه برگزار میکردند تا حقوق افراد تضییع نشود و پیرمردان و دیگر افراد نیز بتوانند امور خود را انجام دهند. اما اگر پیامبر خدا مشاهده میکردند فردی بهدنبال تخطی از حقوق جامعه است، با قاطعیت شدید برخورد میکردند و تلاش میکردند او را تنبیه و حتی مجازات کنند.
حاجی ادامه داد: متأسفانه در بسیاری از کتابهای ما کمتر به این بُعد پرداخته شده است و امیدوارم با الگوگیری از سیره پیامبر بتوانیم هم مهرورزی و هم قاطعیت را در کنار یکدیگر بهعنوان الگویی مناسب مورد توجه قرار دهیم. مهرورزی بدون قاطعیت مانند آن است که انسان با دست خود، طرف مقابل و اطرافیانش را نابود کند.
وی گفت: اگر دقت کنیم، کلمه عدالت در کنه خود به معنای رساندن حق به صاحب حق و جلوگیری از ناحق است. برخی در جریانهای مارکسیستی و مانند آن، عدالت را به معنای تساوی تلقی میکردند که خود نوعی ظلم بود؛ برای مثال اگر فردی ۱۰ ساعت کار کرده و فرد دیگری دو ساعت کار کرده باشد، مساوی دانستن آنها به معنای عدالت نیست و خود میتواند ظلم باشد. عدالت یعنی حق را به صاحب حق رساندن و جلوی ناحق را گرفتن.
این استاد حوزه و دانشگاه بیان کرد: بنابراین مهرورزی نمیتواند صرفاً به معنای مهربانی کردن باشد و مؤلفه بنیادین عدالت، همان قاطعیتی است که پیامبر خدا داشتند. در قرآن نیز پیامبر خدا بارها با این موضوع مورد خطاب قرار گرفتهاند و خداوند درباره پیامبر عزیز و رحمةللعالمین میفرماید: «محمد رسولالله والذین معه أشداء علی الکفار». همین «أشداء علی الکفار» درباره خود پیامبر خدا نیز مطرح است یعنی خداوند رسولالله را دارای شدت در برابر کفار معرفی میکند و اگر ایشان شدت و قاطعیت نداشتند، شدت عمل مؤمنان نیز معنا پیدا نمیکرد.
وی یادآور شد: عدالت پیامبر(ص) در کنار مهربانی، قاطعیت و مدارا قابل بررسی، الگوسازی و تبدیل شدن به نظریهپردازی در حوزههای اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و مدنی است. این موضوع از پژوهشگران دینی ما مطالبه میکند که صرفاً بر فضایل و مؤلفههای مهربانی و رأفت پیامبر تکیه نکنند، بلکه قاطعیت، شدت عمل، سیره حکمرانی دقیق همراه با برنامهریزی و سیاستگذاری پیامبر خدا را نیز بهخوبی برای مخاطبان خود تبیین کنند.
انتهای پیام