به قلم حجتالاسلام والمسلمین رحیم کارگر، مدیر مرکز آیندهپژوهی موعودگرایان جهانی
آینده در منطق آیندهپژوهی؛ بخشی از آینده تحت تأثیر انتخابها و کنشهای امروز ما و یا عدم کنشگری و انفعال ما شکل میگیرد.
از این منظر، ظهور را نیز میتوان نه تنها بهعنوان یک رخداد موعود، بلکه بهعنوان افقی تاریخی و تمدنی برای تحقق عدالت و حاکمیت حق مورد مطالعه قرار داد. قرآن در آیه ۷ سوره محمد با تأکید بر کنش و آمادگی میفرماید: «إِن تَنصُرُوا اللَّهَ یَنصُرْکُمْ وَیُثَبِّتْ أَقْدَامَکُمْ»؛ بنابراین مسئله انتظار، در کنار ایمان به وعده الهی، با این پرسش راهبردی نیز پیوند میخورد که جامعه امروز چه ظرفیتهایی را برای مواجهه با آن آینده میسازد و چه عواملی این ظرفیت را فرسوده میکنند؟
از منظر سیاسی و اجتماعی، آینده ظهور نمیتواند از وضعیت انسان، جامعه، عدالت، اعتماد، مشارکت، انسجام و قدرت حل مسئله امروز جدا باشد.
هر جامعهای با انتخابهای اخلاقی، فرهنگی و سیاسی خود، بخشی از ظرفیت آیندهاش را میسازد یا از میان میبرد. از اینرو، مطالعه انتظار نیازمند نگاهی آیندهپژوهانه است؛ نگاهی که علاوه بر شناخت آینده، پیشرانهای شکلدهنده به آن، موانع و عوامل فرساینده ظرفیت تاریخی، نقاط مداخله و الزامات آیندهسازی را نیز بررسی کند.
بر این اساس، پرسش اصلی این یادداشت آن است که چه فرآیندهایی جامعه منتظر را از درون فرسوده میکنند و در مقابل، چه ظرفیتهایی میتوانند آن را برای حرکت به سوی آینده مطلوب و تحقق آرمانهای ظهور آماده سازند.
در این مسیر، چهار زنجیره میتوانند ظرفیت تاریخی جامعه را فرسوده کنند. بیبصیرتی با ضعف معرفت آغاز میشود، به خطای تشخیص و تصمیم نادرست میانجامد و در صورت تداوم ناکامی، ناامیدی و انفعال را بهدنبال میآورد.
عافیتطلبی نیز با گریز از هزینه و مسئولیت، مشارکت را کاهش میدهد، بار جامعه را بر دوش نیروهای فعال میگذارد و سرانجام توان جمعی را فرسوده میکند.
امیرالمؤمنین(ع) در خطبه ۲۷ نهجالبلاغه، ترک مسئولیت و جهاد را زمینهساز غلبه دشمن و ذلت جامعه میداند: «فَمَنْ تَرَکَهُ رَغْبَةً عَنْهُ أَلْبَسَهُ اللهُ ثَوْبَ الذُّلِّ.»
این هشداری است که میتوان آنرا در سطح عامتر، نسبت به پیامدهای اجتماعی بیعملی و مسئولیتگریزی نیز فهم کرد. تفرقه نیز با گروهگرایی و تعارض داخلی، اعتماد و همکاری را کاهش میدهد و توان جامعه برای حل مسائل مشترک را از میان میبرد.
قرآن بهصراحت در آیه ۴۶ سوره انفال هشدار میدهد: «وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِیحُکُمْ؛ نزاع نکنید که سست میشوید و قدرتتان از میان میرود.»
بنابراین وحدت فقط یک فضیلت اخلاقی نیست؛ یک ظرفیت راهبردی برای آیندهسازی است.
در سوی دیگر، دنیاطلبی و منفعتگرایی میتواند به فساد، تبعیض و کاهش عدالت بینجامد و با فرسایش اعتماد عمومی، مشارکت اجتماعی را تضعیف کند.
قرآن در آیه ۸ سوره مائده عدالت را حتی در شرایط دشمنی ضروری میداند: «اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى.»
جامعهای که عدالت را فرسوده کند، در حقیقت بخشی از سرمایه اجتماعی و توان آیندهسازی خود را نیز از دست میدهد. در برابر این چهار زنجیره فرساینده، چهار ظرفیت اساسی قرار دارد. بصیرت، مسئولیت، وحدت و عدالت.
بصیرت، تشخیص درست را ممکن میکند؛ مسئولیت، جامعه را از انفعال خارج میسازد؛ وحدت، ظرفیتهای پراکنده را به قدرت جمعی تبدیل میکند؛ و عدالت، اعتماد و مشارکت را تقویت میسازد.
حاصل این چرخه میتواند افزایش اعتماد، مشارکت، قدرت حل مسئله و ظرفیتسازی تاریخی باشد. از این منظر، انتظار یک وضعیت صرفاً ذهنی یا عاطفی نیست؛ یک فرایند فعال انسانسازی و جامعهسازی است.
جامعه منتظر باید از امروز خود را برای آیندهای که انتظارش را میکشد آماده کند، معرفت و بصیرت خود را افزایش دهد، مسئولیت بپذیرد، از عافیتطلبی فاصله بگیرد، اختلافات فرساینده را مهار کند، عدالت را تقویت کند و ظرفیت حل مسائل خود را ارتقا دهد.
جامعهای که امروز در بصیرت، مسئولیت، وحدت و عدالت ضعیف باشد، نمیتواند صرفاً با آرزوی آیندهای بزرگ، به آن آینده برسد.
انتهای پیام