امنیت پایدار غرب آسیا با مشارکت مؤثر ایران شکل می‌گیرد
حسن لاسجردی با اشاره به برگزاری نشست چهارجانبه تهران، این رایزنی‌ها را از منظر تلاش برای مدیریت تنش‌های جنگی و زمینه‌سازی برای همکاری‌های امنیتی منطقه‌ای قابل بررسی دانست و تأکید کرد: موفقیت چنین ابتکارهایی به عبور از رقابت‌های محدود منطقه‌ای و توجه به امنیت جمعی وابسته است و کشورهای منطقه نیز برای پیشبرد چنین سازوکاری ناگزیر خواهند بود دیدگاه‌ها و ظرفیت‌های ایران را در نظر گیرند و برای جلب مشارکت آن تلاش کنند.
سفر هیئت نمایندگان عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه به تهران و دیدار با سرلشکر محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، در شرایطی که منطقه غرب آسیا همچنان با پیامدهای جنگ و احتمال تشدید تنش‌های نظامی مواجه است، از ابعاد مختلف قابل بررسی است. تلاش برای جلوگیری از گسترش درگیری‌ها، رایزنی درباره تحولات امنیتی منطقه و بررسی زمینه‌های همکاری میان کشورهای منطقه، از جمله محورهایی است که اهمیت این سفر را دوچندان می‌کند. این دیدار همچنین در شرایطی انجام شده است که بحث درباره ضرورت شکل‌گیری سازوکارهای امنیتی بومی و کاهش وابستگی به قدرت‌های فرامنطقه‌ای، بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است.
در همین راستا، ایکنا با حسن لاسجردی، کارشناس مسائل منطقه، درباره پیام‌های راهبردی این سفر، نقش عربستان در شکل‌گیری ترتیبات جدید امنیتی، تأثیر جنگ‌ها و اقدامات رژیم صهیونیستی بر رویکرد کشورهای منطقه و چشم‌انداز مشارکت ایران در سازوکارهای امنیتی غرب آسیا گفت‌وگو کرده است که در ادامه مشروح آن را می‌خوانیم:
بیشتر بخوانید:
ایکنا ـ با توجه به شرایط جنگی منطقه، سفر هیئتی از پاکستان، عربستان و ترکیه به تهران چه پیام راهبردی دارد؟
به نظر می‌رسد این سفر و نشست از چند جنبه قابل بررسی باشد. نخست، باید به شرایط منطقه توجه کرد. هر یک از کشورهای حاضر در این هیئت، از بازیگران مؤثر در تحولات منطقه‌ای هستند و علاقه‌مندند متناسب با ظرفیت و جایگاه خود نقش‌آفرینی کنند. از این‌رو، وزن و جایگاه این کشورها در منطقه و شرایط شکننده کنونی، آن‌ها را به سمت ورود فعالانه به تحولات و تلاش برای مدیریت وضعیت موجود سوق داده است.
نکته دوم، پیامدهای توافق مکه و تلاش این کشورها برای پایه‌گذاری نوعی پیمان جمعی یا سازوکار همکاری منطقه‌ای است. برای آنکه چنین پیمانی بتواند در منطقه ماندگار شود، از وزن و اعتبار کافی برخوردار باشد و بر تحولات اثر بگذارد، لازم است با قدرت‌های منطقه‌ای هماهنگی صورت گیرد. به همین دلیل، این کشورها ناگزیرند با بازیگران مهم منطقه گفت‌وگو کنند، دیدگاه‌های آنان را بشنوند و تا حد امکان نظر مثبت آن‌ها را جلب کنند تا سازوکار موردنظر از قابلیت اثرگذاری لازم برخوردار شود.
اما نکته سوم از اهمیت بیشتری برخوردار است؛ اینکه با توجه به شرایط جنگی منطقه، هر یک از این کشورها در دوره‌های مختلف تلاش کرده‌اند نقش میانجی میان ایران و آمریکا را ایفا کنند. در شرایط کنونی نیز، با توجه به مواضع و تهدیدهای متقابل طرفین و تأکید ایران بر مقاومت و گسترش دامنه جنگ در صورت تداوم تجاوز، این نگرانی وجود دارد که در هر لحظه درگیری نظامی از سر گرفته شود.
به همین دلیل، کشورهای منطقه با توجه به جایگاه و ظرفیت خود تلاش می‌کنند شرایط را مدیریت کنند. به نظر می‌رسد این هیئت حامل پیامی هشدارآمیز درباره شکنندگی وضعیت موجود بوده و می‌کوشد طرف ایرانی را به بررسی گزینه‌ها و طرح‌هایی ترغیب کند که بتوانند به پایان جنگ منجر شوند. در واقع، هدف این است که توجه به راهکارهای پایان‌بخش جنگ و مسیرهای جایگزین در کنار آمادگی برای مواجهه با تحولات احتمالی مورد توجه قرار گیرد.
از میان این سه محور، بر نقش عامل سوم، یعنی تلاش برای مدیریت شرایط شکننده جنگی و جلوگیری از تشدید تنش‌ها، تأکید بیشتری دارم. همچنین، برگزاری نشست با حضور دبیر شورای عالی امنیت ملی، با وجود حضور وزیر امور خارجه، می‌تواند نشان‌دهنده اهمیت و ماهیت امنیتی موضوعات مطرح‌شده باشد. بر این اساس، به نظر می‌رسد یکی از مهم‌ترین پیام‌های این سفر، هشدار درباره شرایط حساس منطقه و تلاش برای جلوگیری از گسترش مجدد درگیری‌ها بوده است.
ایکنا ـ با توجه به عضویت این سه کشور در پیمان مکه، آیا سفر هیئت به تهران را می‌توان نشانه پذیرش نقش محوری ایران در معادلات امنیتی غرب آسیا و بازنگری در اتکای امنیتی به قدرت‌های خارجی، به‌ویژه آمریکا، دانست؟
این کشورها در حال پایه‌گذاری نوعی سازوکار یا پیمان منطقه‌ای هستند. از آنجا که ترتیبات امنیتی منطقه در گذشته تا حد زیادی متأثر از حضور و نقش‌آفرینی قدرت‌های غربی بوده است، طبیعی است که برای شکل‌گیری یک سازوکار جدید، جمهوری اسلامی ایران نیز به‌عنوان یکی از بازیگران مهم منطقه مورد توجه قرار گیرد.
ایران طی بیش از دو دهه گذشته بر ضرورت شکل‌گیری امنیت منطقه‌ای و امنیت جمعی با مشارکت کشورهای منطقه تأکید کرده و همواره نسبت به حضور و مداخله نیروهای بیگانه هشدار داده است. از این منظر، شکل‌گیری یک سازوکار امنیتی منطقه‌محور می‌تواند با سیاست‌های اعلامی جمهوری اسلامی ایران هم‌راستا باشد و تهران از چنین رویکردی استقبال کند.
با این حال، نکته مهم‌تر به تحولات پس از جنگ و عملکرد جمهوری اسلامی ایران در این دوره بازمی‌گردد. مقاومت ایران در برابر فشارها و تهدیدها نشان داده است که کشورمان از ظرفیت قابل توجهی برای ایفای نقش در معادلات امنیتی منطقه برخوردار است و می‌تواند به‌عنوان بازیگری اثرگذار در ترتیبات امنیتی آینده مورد توجه قرار گیرد.
بر این اساس، حضور هیئت سه‌جانبه در تهران را می‌توان نشانه‌ای از توجه به جایگاه ایران و تلاشی برای همراه‌کردن آن با روند شکل‌گیری سازوکارهای جدید امنیتی در منطقه ارزیابی کرد. البته برای قضاوت قطعی درباره میزان پذیرش نقش محوری ایران یا تغییر رویکرد این کشورها نسبت به اتکای امنیتی به قدرت‌های خارجی، باید منتظر نتایج عملی رایزنی‌ها و توافق‌های احتمالی ماند.
ایکنا ـ آیا نقش بی‌ثبات‌کننده و ناامنی رژیم صهیونیستی در منطقه و هزینه‌هایی که کشورهای منطقه از تنش‌ها و درگیری‌ها متحمل شده‌اند، در شکل‌گیری این نشست و تمایل بیشتر این کشورها به تعامل با ایران مؤثر بوده است؟
آنچه مسلم است، منطقه غرب آسیا به دلایل مختلف همواره محل منازعه و رقابت قدرت‌های بزرگ و بازیگران منطقه‌ای بوده است. سطح چالش‌ها و تنش‌ها در این منطقه بالاست و کشورهای منطقه نیز در جریان جنگ‌ها و درگیری‌های مختلف، هزینه‌های قابل توجهی متحمل شده‌اند. به نظر می‌رسد مجموعه این تحولات و هزینه‌ها، ضرورت بازنگری در رویکردهای امنیتی و یافتن راهکارهایی برای مدیریت بحران‌ها را برای این کشورها پررنگ‌تر کرده است.
به بیان دیگر، تجربه درگیری‌ها و پیامدهای آن‌ها، کشورهای منطقه را به این نتیجه رسانده که باید برای آینده امنیت منطقه چاره‌ای بیندیشند. در این میان، شاید نکته مهم‌تر آن باشد که کشورهای بزرگ‌تر و اثرگذارتر منطقه تلاش کرده‌اند این روند را به تدریج پیش ببرند و از اقدامات شتاب‌زده یا تصمیم‌هایی که می‌تواند به تشدید تنش‌ها و تضعیف روند همکاری‌ها منجر شود، پرهیز کنند.
در این چارچوب، نقش عربستان سعودی اهمیت ویژه‌ای دارد. عربستان همواره تلاش کرده است در معادلات منطقه‌ای نقش موازنه‌گر داشته باشد و از این ظرفیت برای اثرگذاری بر تحولات استفاده کند. اگر این کشور بتواند در چارچوب همکاری‌های منطقه‌ای، به‌ویژه با محوریت پیمان مکه، نقش سازنده‌ای ایفا کند، می‌تواند به شکل‌گیری ترتیبات جدید و کاهش اصطکاک میان کشورهای منطقه کمک کند.
البته این روند به نوع نگاه و اهداف عربستان بستگی دارد. اگر ریاض بخواهد صرفاً سیاست‌ها و منافع محدود خود را دنبال کند، این سازوکار ممکن است از اثرگذاری لازم برخوردار نشود و حتی به روندی کم‌اثر یا فرسایشی تبدیل شود. اما اگر هدف عربستان از این همکاری‌ها، کمک به برقراری آرامش و کاهش تنش در منطقه باشد، می‌توان امیدوار بود که زمینه مناسبی برای کاهش اختلافات و تقویت همکاری‌های منطقه‌ای فراهم شود.
برای مثال، اگر عربستان بخواهد از ظرفیت این پیمان برای پیشبرد اهداف خاص خود در موضوعاتی مانند یمن، مواجهه با گروه‌های مختلف یا حل برخی مسائل و بحران‌های داخلی استفاده کند، این رویکرد می‌تواند مسیر پیمان را منحرف سازد و از میزان تأثیرگذاری آن بکاهد. در مقابل، نگاه فراگیر به امنیت منطقه و پرهیز از استفاده ابزاری از این سازوکار، می‌تواند به تقویت آن کمک کند.
ایکنا ـ با توجه به نقش میانجی‌گرانه پاکستان و قطر در تحولات اخیر، آیا هدف هیئت سه‌جانبه صرفاً جلوگیری از گسترش جنگ و تنش بوده است یا می‌توان احتمال داد که این رایزنی‌ها مقدمه‌ای برای شکل‌گیری سازوکار امنیتی منطقه‌ای، با مشارکت ایران، باشد؟
باید در این زمینه به جایگاه و اهداف عربستان توجه ویژه‌ای داشت؛ زیرا این کشور در روند جدید همکاری‌های منطقه‌ای نقش مهمی ایفا می‌کند. یکی از اهداف ریاض می‌تواند تقویت جایگاه خود در معادلات منطقه‌ای و اثبات این موضوع باشد که همچنان از بازیگران مؤثر و تعیین‌کننده منطقه است؛ به‌ویژه آنکه عربستان در رقابت با برخی کشورهای عربی دیگر، از جمله امارات و قطر، برای افزایش نفوذ و نقش‌آفرینی منطقه‌ای و میدان‌داری قرار دارد.
با این حال، نکته اساسی این است که عربستان تا چه اندازه می‌تواند از چارچوب رقابت‌های محدود و اختلافات درون‌منطقه‌ای فراتر برود و افق گسترده‌تری را برای همکاری‌های خود در نظر بگیرد. اگر نگاه عربستان صرفاً معطوف به حل مسائل داخلی یا پیشی‌گرفتن از سایر کشورهای عربی باشد، این رویکرد می‌تواند مانعی در مسیر شکل‌گیری یک سازوکار امنیتی مؤثر شود؛ اما اگر عربستان بتواند با نگاهی فراگیرتر، آرامش منطقه و منافع کشورهای غرب آسیا و جهان اسلام را در اولویت قرار دهد، این پیمان می‌تواند از حمایت کشورهای بیشتری برخوردار شود و به‌تدریج جایگاه مؤثرتری پیدا کند.
در مقابل، اگر این همکاری‌ها از همان ابتدا تحت تأثیر رقابت‌های داخلی کشورهای منطقه قرار گیرد و هدف اصلی آن کنارزدن رقبای منطقه‌ای یا گسترش نفوذ یک کشور به زیان دیگران باشد، بعید است این تلاش‌ها به نتیجه مطلوب برسد. بنابراین، میزان موفقیت این ابتکار به این بستگی دارد که کشورهای مشارکت‌کننده تا چه اندازه بتوانند منافع جمعی و امنیت منطقه را بر رقابت‌های محدود خود مقدم بدانند.
ایکنا ـ ایران برای تبدیل این رایزنی‌ها به همکاری عملی و پایدار چه ملاحظاتی باید در نظر بگیرد؟ با توجه به اینکه این نشست نخستین دور از گفت‌وگوها بوده است، آیا اکنون می‌توان درباره نتایج آن قضاوت کرد یا باید منتظر برگزاری جلسات بعدی ماند؟
آنچه برای جمهوری اسلامی ایران اهمیت دارد، این است که کشورمان از گذشته بر ضرورت شکل‌گیری امنیت منطقه‌ای و امنیت جمعی با مشارکت کشورهای مؤثر منطقه تأکید کرده است. بااین‌حال، برخی کشورهای منطقه، به‌ویژه شماری از کشورهای عربی، به دلیل اتکای سنتی به قدرت‌های خارجی، همچنان درباره امکان و چگونگی شکل‌گیری یک سازوکار امنیتی بومی با تردیدهایی مواجه‌اند.
اگر سایه جنگ و تجاوز از منطقه دور شود و کشورهای منطقه فرصت پیدا کنند با نگاهی واقع‌بینانه‌تر به مسئله امنیت بیندیشند، زمینه برای شکل‌گیری یک سازوکار بومی و مبتنی بر همکاری‌های منطقه‌ای فراهم‌تر خواهد شد.
در چنین شرایطی، جمهوری اسلامی ایران با توجه به وزن سیاسی، جایگاه منطقه‌ای و توانمندی‌های خود می‌تواند به‌عنوان یکی از بازیگران مؤثر در تأمین امنیت منطقه مورد توجه قرار گیرد. در نتیجه، کشورهای منطقه نیز برای پیشبرد چنین سازوکاری ناگزیر خواهند بود دیدگاه‌ها و ظرفیت‌های ایران را در نظر بگیرند و برای جلب مشارکت آن تلاش کنند.
انتهای پیام
