تلاوت بدون فهم معنا، هنرنمایی است نه قرائت

روح الله محمدی، قاری قرآن کریم در گفت‌وگو با ایکنا از سمنان، در خصوص ابعاد تازه‌ای از نسبت صوت و لحن با مفاهیم و خشوع در تلاوت گفت: از منظر علوم قرآنی و تجربیات عملی تلاوت، صوت و لحن صرفاً یک «زینت» نیست، بلکه ابزار ضروری ایصال و تعبیر مفاهیم است. تلاوت فنی و اصولی، اگر بر پایه فهم معنا بنا شده باشد، می‌تواند همانند تیری معنوی بر قلب مخاطب نفوذ کند. در واقع، صوت خوش و لحن مناسب، پوسته و نمای بیرونی تلاوت است که وظیفه آن رهنمون ساختن مستمع به «اندرون» و بطن معانی است.

وی ادامه داد: اگر تلاوت بدون درک معنا و صرفاً با هدف هنرنمایی اجرا شود، از هدف اصلی خود که همان هدایت و تحول است باز می‌ماند؛ اما اگر قاری خود متأثر از آیات باشد، لحن او به ابزاری برای تدبر و خشوع تبدیل می‌شود؛ بنابراین، صوت و لحن در خدمت تدبر است، نه جایگزین آن.

این قاری قرآن کریم با اشاره به مرز باریک میان هنرنمایی و خشوع در تلاوت، تأکید کرد: این مرز، نیّت و جهت‌گیری قاری و تطابق لحن با معنای آیه است. اگر قاری صرفاً به دنبال جلب تحسین و نمایش توانایی‌های صوتی باشد آنچه برخی از آن به خوانندگی تعبیر می‌کنند، از مسیر خشوع خارج شده است.

محمدی با اشاره به اینکه اما اگر هنر و تکنیک نظیر استفاده از نغمات و مقامات در خدمت انتقال دقیق حس آیه باشد مثلاً آیات رحمت با لحنی امیدوارانه و آیات عذاب با لحنی خاشعانه خوانده شود این همان خشوع حقیقی است، گفت: رهنمود متخصصان این است که قاری باید از اداء و اطوار نمایشی پرهیز کند و با تسلط بر تجوید و وقف و ابتدا، هم جذابیت داشته باشد و هم روحانیت را حفظ کند.

این کارشناس علوم قرآنی به بررسی مکاتب تلاوت پرداخت و گفت: مکتب مصری به دلیل انسجام ساختاری و پیوند عمیق با موسیقی آوازی هنوز بی‌رقیب است. ویژگی بارز این مکتب که توسط افرادی چون مصطفی اسماعیل تثبیت شد، ایجاد نظم و چارچوبی دقیق برای توالی مقامات شروع از بیات و انتقال حساب شده به سایر مقامات بود.

وی افزود: قاریان مصری توانستند پیوندی عمیق میان احکام تجوید و درک دقیق مقامات موسیقی برقرار کنند. راز ماندگاری این مکتب، نه فقط زیبایی صدا، بلکه تأثیرپذیری قاری از معنای آیات است. مصطفی اسماعیل به عنوان کسی که هماهنگی بین قرائت و معنا را ابداع کرد، نمونه‌ای از قاریانی است که خود تحت تأثیر معنا قرار می‌گیرد و همین امر موجب نفوذ کلامش می‌شود.

این قاری قرآن در پاسخ به این پرسش که آیا مکتب تلاوت ایرانی شکل گرفته است، اظهار کرد: بله، می‌توان از شکل‌گیری تدریجی مکتب تلاوت ایرانی سخن گفت، هرچند هنوز به بلوغ کامل نرسیده است. بر این اساس ویژگی بارز این مکتب در حال ظهور تلاش برای استقلال لحنی و رهایی از قالب‌های صرفاً تقلیدی مصری است تا بتواند «هویت فرهنگی و ایمانی» ایرانی را در انتقال مفاهیم قرآنی بازتاب دهد.

محمدی تصریح کرد: قاریان جوان ایرانی با بهره‌گیری از میراث موسیقایی و نغمه‌های بومی و آیینی، در حال خلق تلاوت با طعم ایرانی هستند که هم برای مخاطب داخلی جذاب باشد و هم در عرصه بین‌المللی جلوه‌ای بدیع داشته باشد. این مکتب در حوزه طریق تزئینات و ظرایف اجرایی در حال نوآوری است.

مدرس دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم به موضوع تقلید در تلاوت اشاره کرد و گفت: تقلید صرف و کورکورانه از قاریان مصری آفت است، اما تقلید در مراحل ابتدایی پل عبور محسوب می‌شود که در این راستا در آموزش تلاوت، تقلید از اساتید بزرگ برای فراگیری اصول و تکنیک‌ها ضروری است، اما توقف در این مرحله، مانع رشد هنری و معرفتی قاری می‌شود. 

این قاری قرآن تأکید کرد: قاری ایرانی باید از تقلید به عنوان پل استفاده کند تا به استقلال لحنی برسد؛ یعنی بتواند معنای آیه را از درون متن استخراج کند و با ذوق و هویت خود آن را بیان کند.

محمدی در خصوص مؤلفه‌های یک ترتیل حرفه‌ای متذکر شد: بر اساس تعاریف دقیق علوم قرآنی یک ترتیل حرفه‌ای باید دارای این مؤلفه‌ها باشد: رعایت دقیق مخارج حروف و صفات آن‌ها، رعایت وقف و وصل انتخاب صحیح محل توقف و ادامه خواندن بر اساس قواعد تجوید و معنای آیه، پرهیز از شتاب و عجله در خواندن، به‌گونه‌ای که فرصت تأمل برای مستمع فراهم شود. استفاده از مقام و لحن مناسب با مضمون آیه شوق، خوف، رحمت، عذاب، تلاش برای ایجاد حالت حزن و خشوع معنوی در تلاوت، به ویژه در آیات مربوط به رقت قلب و حفظ کنترل صدا و پرهیز از تلاوت در پرده‌های بالاتر از توان طبیعی که منجر به خستگی یا خروج از اعتدال شود.