صبر و شجاعت راهکار اصلاح فرهنگ اجتماعی است

حجت‌الاسلام والمسلمین روح‌الله جمشیدی، مدرس حوزه علمیه شهرکرد، در گفت‌وگو با ایکنا از چهارمحال‌وبختیاری با اشاره به حکمت چهارم نهج‌البلاغه و کلام امیرالمؤمنین(ع) درباره ارزش‌هایی همچون عجز، صبر، شجاعت، زهد، ورع و رضایت، اظهار کرد: برای عملیاتی شدن این حکمت در سطح جامعه، ابتدا باید به اصلاح مدیریت و رفتار مسئولان توجه کنیم، زیرا مردم به‌ویژه در مسائل اخلاقی و اجتماعی از مدیران و مسئولان خود الگو می‌گیرند.

وی افزود: اگر قرار است دولت اسلامی شکل بگیرد، مسئولان و دست‌اندرکاران باید خود را با موازین اسلامی تطبیق دهند، اسلامی بودن تنها به عبادات فردی محدود نمی‌شود، بلکه مسئولان باید در تمام عرصه‌های زندگی، شریعت را سرلوحه رفتار خود قرار دهند و ارزش‌هایی مانند صبر و ورع را در عمل نشان دهند.

جمشیدی با تأکید بر نقش نظام آموزشی در نهادینه کردن این ارزش‌ها، ادامه داد: مدارس و دانشگاه‌ها نیز باید در مسیر اسلامی شدن حرکت کنند و می‌توان در طول دوران تحصیل، صبر را به ‌صورت علمی و عملی به دانش‌آموزان آموزش داد، برای نمونه به‌‌جای پرداختن به برخی مطالب کم‌ فایده، زمینه حضور آنان در اردوهایی فراهم شود که در آن صبر و تحمل را تمرین کنند و با زندگی افرادی آشنا شوند که در مناطق محروم با تلاش و استقامت زندگی خود را اداره می‌کنند.

رضایت به تقدیر الهی به معنای کنار گذاشتن تدبیر نیست

این مدرس حوزه علمیه شهرکرد در ادامه با اشاره به عبارت وَنِعْمَ الْقَرِينُ الرِّضَا در حکمت چهارم نهج‌البلاغه، رضایت را همنشینی ارزشمند برای انسان دانست و تصریح کرد: برای فهم درست رضایت باید میان سه مفهوم تقدیر، تدبیر و تقصیر تفاوت قائل شویم، تقدیر آن چیزی است که خداوند متعال رقم می‌زند، تدبیر، اقداماتی است که انسان برای حل مشکلات و عبور از بن‌بست‌ها با استفاده از عقل، مشورت و راهنمایی اولیای دین انجام می‌دهد و تقصیر نیز به معنای کوتاهی و کم‌کاری است.

وی بیان کرد: رضایت مورد نظر در این حکمت، رضایت به تقدیر الهی است، یعنی انسان بداند آنچه اتفاق افتاده، در نظام حکیمانه الهی و بر اساس نظام علت و معلول رقم خورده است و امکان دارد نتیجه برای انسان خوشایند نباشد، اما اگر وظیفه خود را انجام داده و اهل تدبیر بوده باشد، هم از تقدیر الهی راضی است و هم از عملکرد خود احساس رضایت می‌کند.

جمشیدی با اشاره به تفاوت میان تقدیر و پیامدهای کوتاهی انسان گفت: برای نمونه، اگر فردی در سفر کمربند ایمنی نبندد یا با سرعت غیرمجاز رانندگی کند و دچار تصادف شود، نباید نارضایتی خود را متوجه تقدیر الهی کند، زیرا آنچه در عالم اتفاق افتاده، براساس نظام علت و معلول بوده است، آنچه باید موجب نارضایتی او شود، کوتاهی و تقصیر خودش است که باید برای جبران آن تلاش کند.

وی با تأکید بر اینکه انسان تنها زمانی متضرر می‌شود که در انجام وظایف خود کوتاهی کند، گفت: اگر فرد وظیفه خود را در امور شخصی، اجتماعی و حتی سیاسی و نظامی انجام داده باشد، باید بداند آنچه اتفاق افتاده، در چارچوب تقدیر الهی بوده و تلاش او نیز بی‌نتیجه نخواهد ماند.

این مدرس حوزه علمیه شهرکرد افزود: ترس واقعی انسان باید از گناه و کوتاهی در انجام وظیفه باشد، زیرا گناه تنها به معنای مصادیق شناخته ‌شده آن نیست، بلکه کم‌کاری در امور معیشتی، تحصیلی و سایر مسئولیت‌ها نیز می‌تواند مصداقی از کوتاهی باشد.

جمشیدی با اشاره به اینکه رضایت به مقدرات الهی به معنای دست کشیدن از تلاش نیست، اظهار کرد: خداوند متعال عمل و حرکت را از انسان می‌خواهد. در تعبیر معروف «از تو حرکت، از خدا برکت» نیز همین معنا مورد تأکید قرار گرفته است، انسان باید وظیفه خود را انجام دهد، اگر به نتیجه مطلوب رسید، خدا را شکر کند و اگر به نتیجه مورد انتظار نرسید، پاداش تلاش خود را از خداوند دریافت خواهد کرد.

وی با اشاره به روایتی از امام حسین(ع)، بیان کرد:  امام حسین(ع) تعبیری دارند که اگر قضای الهی با امید و انتظار ما هماهنگ بود، خدا را شکر می‌کنیم و اگر نتیجه برخلاف انتظارمان رقم خورد، کسی که راه درست را پیموده و از مسیر حق خارج نشده است، از هدف حقیقی خود دور نشده و تلاش او نزد خداوند محفوظ خواهد بود.

اصلاح رفتار مسئولان؛ زمینه‌ساز گسترش پارسایی در جامعه 

جمشیدی با اشاره به مفهوم ورع «پارسایی» در حکمت چهارم نهج‌البلاغه، درباره راهکار تبدیل این فضیلت اخلاقی به رفتار اجتماعی، به نامه ۳۱ نهج‌البلاغه و عبارت «إِذَا تَغَيَّرَ السُّلْطَانُ تَغَيَّرَ الزَّمَانُ» اشاره کرد و گفت: گاهی تصور می‌کنیم مردم یک دوره تاریخی از مردم دوره دیگر بهتر بوده‌اند، در حالی که بخشی از تفاوت رفتارهای اجتماعی به نوع مدیریت و الگوهای حاکم بر جامعه بازمی‌گردد.

وی ادامه داد: هنگامی‌که مدیریت کلان جامعه براساس ورع و پرهیزکاری شکل بگیرد، این ویژگی به لایه‌های پایین‌تر جامعه نیز منتقل می‌شود و برای نمونه، گسترش تجمل‌گرایی و تشریفات در میان برخی افراد می‌تواند ناشی از مشاهده سبک زندگی بعضی مسئولان، خانه‌ها، خودروها، مهمانی‌ها، پوشش و حتی نحوه زندگی فرزندان آنان باشد.

این مدرس حوزه علمیه شهرکرد با اشاره به سیره امیرالمؤمنین(ع) در خطبه ۲۰۹ نهج‌البلاغه، تصریح کرد: هنگامی‌که از امام علی(ع) درباره سادگی لباس و غذای ایشان سؤال شد، حضرت فرمودند خداوند بر امامان عادل واجب کرده است که زندگی خود را با سطح زندگی فقیرترین افراد جامعه هماهنگ کنند تا فقر فقرا آنان را تحت فشار قرار ندهد و به دنیای حرام آلوده نشوند.

وی افزود: بنابراین اگر می‌خواهیم وضعیت اخلاقی جامعه تغییر کند، ابتدا باید کسانی‌که بر امور جامعه مسلط هستند، رفتار خود را اصلاح کنند و براساس ورع و پرهیزکاری عمل کنند تا این ویژگی در سایر ارکان و مجموعه‌های زیر نظر آنان نیز گسترش پیدا کند.

جمشیدی با تشریح عبارت «الْعَجْزُ آفَةٌ» در حکمت چهارم نهج‌البلاغه، اظهار کرد: عجز به معنای ناتوانی است و باید میان ناتوانی عمدی و غیرعمدی تفاوت قائل شد، گاهی انسان توانایی انجام کاری را دارد، اما عمداً از بروز توانایی خودداری می‌کند، چنین رفتاری آفت شخصیت انسان است و اگر مسئولیتی مرتبط با همان توانایی بپذیرد، آفت آن مسئولیت نیز خواهد بود، اما گاهی فرد تمام تلاش خود را انجام می‌دهد و واقعاً بیش از آن توانایی ندارد، در این حالت، عجز آفت شخصیت او محسوب نمی‌شود، ولی اگر مسئولیتی فراتر از توانایی‌اش به او واگذار شود، این ناتوانی می‌تواند به آفت آن مسئولیت تبدیل شود.

این مدرس حوزه علمیه شهرکرد برای تبیین این موضوع به ماجرای محمد بن ابی‌بکر، از یاران امیرالمؤمنین(ع)، اشاره کرد و گفت: محمد بن ابی‌بکر با پیشنهاد برخی از اصحاب، مسئولیت حکومت مصر را بر عهده گرفت، اما در برابر سپاه شام و عمروعاص شکست خورد، امیرالمؤمنین(ع) در خطبه ۶۸ نهج‌البلاغه اشاره می‌کنند که قصد داشتند هاشم بن عتبه را برای حکومت مصر اعزام کنند و اگر او را می‌فرستادند، میدان را در برابر دشمن خالی نمی‌کرد، هدف از این مثال، سرزنش محمد بن ابی‌بکر نیست، بلکه توجه دادن به این نکته است که گاهی یک مسئولیت از توانایی فرد سنگین‌تر است بنابراین، باید در واگذاری مسئولیت‌ها، توانمندی و ظرفیت افراد را به‌درستی شناخت.

جمشیدی در ادامه با اشاره به عبارت «وَالصَّبْرُ شَجَاعَةٌ» در حکمت چهارم نهج‌البلاغه، صبر را یکی از جلوه‌های شجاعت دانست و گفت: امیرالمؤمنین(ع) در حکمت ۵۵ نهج‌البلاغه صبر را به دو نوع تقسیم می‌کنند؛ صبر در برابر آنچه انسان از آن ناخشنود است و صبر در برابر آنچه دوست دارد، گاهی انسان باید در برابر دشمن بیرونی استقامت کند و برای نمونه، هنگامی که دشمن تحریم و محاصره‌ای را بر جامعه تحمیل می‌کند، انسان طبیعتاً از این شرایط ناخشنود است، اما برای غلبه بر دشمن باید مقاومت و پایداری داشته باشد؛ زیرا اگر صبر و استقامت نکند، دشمن بر او غلبه خواهد کرد.

جمشیدی اضافه کرد: نوع دیگری از صبر، ایستادگی در برابر دشمن درونی و مهار خواسته‌های نفس است. گاهی انسان توانایی اعمال قدرت دارد، اما شرایط و مصلحت اقتضا می‌کند که از آن استفاده نکند. در چنین موقعیتی، نفس انسان او را به واکنش وامی‌دارد، اما شجاعت واقعی در کنترل نفس و خودداری از اقدامی است که به مصلحت نیست.

این مدرس حوزه علمیه شهرکرد با اشاره به سیره امیرالمؤمنین(ع) پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) اظهار کرد: حضرت علی(ع) با وجود اینکه شجاع‌ترین انسان‌ها بودند، در دوره ۲۵ ساله پس از رحلت پیامبر(ص) شمشیر نکشیدند و قدرت خود را در مسیری که مصلحت نبود به کار نگرفتند، که این رفتار نشان می‌دهد که شجاعت همیشه در استفاده از قدرت و مقابله مستقیم نیست، بلکه گاهی در مهار قدرت و ایستادگی در برابر خواسته‌های نفس تجلی پیدا می‌کند، بنابراین، صبر در برابر دشمن بیرونی و صبر در برابر خواسته‌های درونی، هر دو شجاعت می‌طلبند و گاهی مقاومت در برابر نفس از مقابله با دشمن بیرونی دشوارتر است.

زهد، ثروت واقعی انسان است نه محرومیت از دنیا

این مدرس حوزه علمیه شهرکرد در تشریح عبارت «وَالزُّهْدُ ثَرْوَةٌ» در حکمت چهارم نهج‌البلاغه، با بیان اینکه زهد به معنای محروم کردن خود از امکانات دنیا نیست، گفت: گاهی تصور می‌شود انسان زاهد باید لباس نامناسب بپوشد، غذای ساده بخورد و از امکانات زندگی استفاده نکند، در حالی که زهد واقعی به معنای دل نبستن به دنیاست، امیرالمؤمنین(ع) در بخش دیگری از نهج‌البلاغه، زهد را با دو مفهوم قرآنی توضیح می‌دهند؛ اینکه انسان برای آنچه از دست داده است، بیش از اندازه اندوهگین نشود و برای آنچه به دست می‌آورد، دچار شادی و سرمستی نشود. به بیان دیگر، آمدن دنیا نباید انسان را ذوق‌زده کند و از دست رفتن آن نیز نباید او را مأیوس و افسرده سازد.

وی با بیان اینکه زهد به معنای استفاده نکردن از دنیا نیست، تصریح کرد: ممکن است فردی ثروتمند باشد و از امکانات خوبی برخوردار شود، اما به دارایی خود وابستگی نداشته باشد، اگر روزی مال و دارایی‌اش را از دست داد، آن را امانتی الهی بداند و گرفتار ناامیدی نشود و در مقابل، ممکن است فردی امکانات چندانی نداشته باشد، اما به همان دارایی اندک خود چنان وابسته باشد که با از دست دادن آن دچار بحران شود؛ چنین فردی نیز لزوماً زاهد نیست.

جمشیدی با تأکید بر اینکه زهد نباید بهانه‌ای برای سهل‌انگاری در حفظ اموال باشد، افزود: انسان در نگهداری از دارایی و امانت‌هایی که در اختیار دارد، وظیفه‌مند است و اگر به دلیل کوتاهی و بی‌احتیاطی مال خود را از دست بدهد، باید از جهت کوتاهی در انجام وظیفه ناراحت باشد، نه صرفاً از جهت وابستگی به مال.

این مدرس حوزه علمیه شهرکرد در پاسخ به پرسشی درباره تأثیر زهد در کاهش فاصله طبقاتی جامعه، اظهار کرد: اگر زهد را همانگونه که امیرالمؤمنین(ع) تبیین کرده‌اند، به معنای دل نبستن به دنیا بدانیم و این مفهوم در جامعه نهادینه شود، می‌تواند نقش مؤثری در کاهش فاصله‌های طبقاتی داشته باشد، فرد ثروتمندی که دلبسته دنیا نیست، راحت‌تر می‌تواند بخشی از دارایی خود را با نیازمندان تقسیم کند و دیگران را نیز بر سر سفره خود بنشاند و از سوی دیگر، فرد نیازمندی که زهد واقعی دارد، به دلیل نداشتن امکانات و دارایی، دچار ناامیدی و آشفتگی روانی نمی‌شود.

وی بیان کرد: زهد واقعی می‌تواند آرامش روانی و فکری افراد نیازمند را نیز تقویت کند و آنان را از وابستگی افراطی به داشته‌های مادی دور سازد. در نتیجه، چنین فرهنگی هم روحیه بخشندگی را در میان ثروتمندان تقویت می‌کند و هم از آسیب‌های ناشی از دلبستگی به دنیا در میان اقشار مختلف جامعه می‌کاهد.

صبر در مشکلات معیشتی به معنای دست کشیدن از مطالبه‌گری نیست

جمشیدی با اشاره به ضرورت تبیین درست مفهوم صبر در مواجهه با مشکلات و گرفتاری‌های مردم، به‌ویژه مسائل معیشتی، گفت: گاهی افراد جامعه به صبر توصیه می‌شوند، اما تصور می‌کنند صبر به معنای انتظار کشیدن و دست روی دست گذاشتن است و در حالی‌که صبر، انتظار خالی نیست، بلکه انتظار همراه با انجام وظیفه است، برای نمونه، فردی که می‌خواهد از مسئولی مطالبه‌گری کند، ممکن است با سختی‌هایی مانند رفت‌وآمد، سفر، گفت‌وگو و پیگیری‌های مکرر مواجه شود. تحمل این دشواری‌ها نیز نیازمند صبر است. بنابراین، صبر در برابر مشکلات به معنای تحمل شرایط همراه با انجام مسئولیت‌ها و پیگیری وظایف است، نه تنبلی و کنار گذاشتن تلاش.

این مدرس حوزه علمیه شهرکرد تصریح کرد: البته مطالبه‌گری نیز باید متناسب با شرایط و با در نظر گرفتن مصالح جامعه انجام شود و گاهی ممکن است دشمن در کمین باشد تا از مطالبات به‌ حق مردم سوءاستفاده کند و آن را به ابزاری برای ایجاد ناامنی و آشوب تبدیل سازد، در چنین شرایطی، اگر راه دیگری برای پیگیری وجود نداشته باشد، ممکن است لازم باشد انسان به‌ صورت موقت از برخی شیوه‌های مطالبه‌گری صرف‌نظر کند و صبر پیشه کند.

وی اظهار کرد: بنابراین، صبر در موقعیت‌های مختلف، اقتضائات متفاوتی دارد، گاهی صبر به معنای تلاش و پیگیری مستمر است و گاهی پس از انجام وظیفه و بکارگیری راه‌های ممکن، به معنای انتظار برای گشایش الهی است و آنچه اهمیت دارد، این است که صبر را با انفعال و ترک مسئولیت اشتباه نگیریم.