علامه طباطبایی با تفسیر اجتماعی، قرآن را به میدان حل مسائل آورد

به گزارش خبرنگار ایکنا از کرمانشاه، حجت‌الاسلام والمسلمین حسین صدیقی، مدیر مجمع عالی حکمت اسلامی دفتر کرمانشاه، امروز ۲۱ آبان‌ماه در نشست علمی «نقش علامه طباطبایی(ره) در تفسیر اجتماعی معاصر» که به همت دانشگاه رازی و مجمع عالی حکمت اسلامی برگزار شد، با اشاره به ضرورت بازنگری در نحوه تعامل مسلمانان با قرآن کریم اظهار کرد: قرآن کتابی الهی، وحیانی، تحریف‌ناپذیر، جامع و جاودانه است که برای هدایت انسان در همه زمان‌ها نازل شده و آموزه‌های آن به زندگی امروز بشر اختصاص دارد. همچنین قرآن کریم کتابی قابل فهم است که مراتب مختلفی از معرفت و فهم را در خود جای داده است.

وی افزود: با توجه به این ویژگی‌ها و نیاز همیشگی انسان به قرآن برای حل مسائل و چالش‌های زندگی، باید در نحوه تعامل خود با این کتاب آسمانی بازنگری کنیم؛ چراکه برخی تفاسیر گذشته، پاسخگوی نیازهای روزمره و مسائل اجتماعی جوامع نیستند و لازم است رویکرد تفسیری ما متناسب با نیازهای روز تغییر کند.

صدیقی با اشاره به زمینه‌های شکل‌گیری تفسیر اجتماعی در جهان اسلام، ادامه داد: گسترش استعمار، سلطه غرب بر کشورهای اسلامی، شبهات مستشرقان درباره کارآمدی دین در زندگی معاصر، آشنایی مسلمانان با پیشرفت‌های جوامع غربی و ظهور مکاتب جدید اجتماعی و اقتصادی، از جمله عوامل بیرونی شکل‌گیری این جریان بود. در کنار این عوامل، تمرکز برخی عالمان بر ابعاد فردی دین، غفلت از مسائل اجتماعی، توجه بیش از اندازه به روایات بدون بررسی آسیب‌های آن‌ها و فاصله گرفتن از عقلانیت نیز از زمینه‌های درونی این تحول به شمار می‌رفت.

وی با اشاره به نمونه‌هایی از تفاسیر اجتماعی تصریح کرد: در جهان اسلام آثاری همچون تفسیر المنار، فی ظلال القرآن و تفسیر المراغی در میان اهل سنت و المیزان، تفسیر الکاشف، تفسیر نمونه و پرتوی از قرآن در میان شیعه، با توجه به ابعاد اجتماعی و کاربردی معارف قرآن نگاشته شده‌اند.

وی در تبیین مفهوم تفسیر اجتماعی تشریح کرد: این رویکرد را می‌توان در چهار سطح بررسی کرد؛ نخست، توجه ویژه به آیاتی که مستقیماً به مسائل اجتماعی می‌پردازند؛ دوم، تلاش برای تطبیق آیات قرآن با نیازهای جدید جوامع؛ سوم، بررسی ظرفیت هدایتی همه آیات قرآن برای پاسخگویی به مسائل زندگی فردی و اجتماعی و چهارم، بهره‌گیری از معارف قرآنی برای ارزیابی و تحلیل مسائل علوم اجتماعی.

صدیقی با اشاره به چالش‌های تفسیر اجتماعی، یادآور شد: مادی تفسیر کردن واقعیت‌های فراطبیعی، مصلحت‌گرایی در تفسیر آیات اجتماعی و احکام غیرعبادی، برداشت نادرست از زبان قرآن، کنار گذاشتن یکباره روایات تفسیری و بی‌توجهی به ضوابط تفسیر از جمله آسیب‌های این حوزه است. همچنین پیچیدگی مسائل اجتماعی معاصر و تغییر شکل روابط انسانی در فضای مجازی، ضرورت توجه دقیق‌تر به این حوزه را افزایش داده است.

وی با تأکید بر جایگاه عقل و دانش معاصر در تفسیر اجتماعی افزود: مفسر اجتماعی باید ضمن شناخت نیازها و چالش‌های جامعه، به ظرفیت قرآن برای حل مسائل باور داشته باشد و با استفاده از عقلانیت و دستاوردهای علمی، آموزه‌های قرآنی را در ارتباط با نیازهای روز تبیین کند.

مدیر مجمع عالی حکمت اسلامی دفتر کرمانشاه در بخش دیگری از سخنان خود با تاکید بر ضرورت بازشناسی شخصیت اجتماعی علامه طباطبایی اظهار کرد: گاهی از علامه تصویری از یک عارف منزوی و دور از مسائل اجتماعی ارائه می‌شود؛ در حالی که بررسی زندگی ایشان نشان می‌دهد نسبت به مسائل اجتماعی و سیاسی زمان خود بی‌تفاوت نبوده است. حضور در نشست علمای حوزه در سال ۱۳۴۱ در اعتراض به لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی، سفر به تهران در سال ۱۳۴۲ برای پیگیری وضعیت امام خمینی(ره) پس از دستگیری و همکاری با شهید مطهری در سال ۱۳۴۳ برای کمک به مردم مظلوم فلسطین، از جمله نمونه‌های فعالیت اجتماعی و سیاسی ایشان است.

وی با اشاره به انگیزه علامه طباطبایی برای نگارش تفسیر المیزان، تصریح کرد: علامه پس از حضور در قم و بررسی وضعیت علمی حوزه‌های علمیه، میان نیازهای جامعه اسلامی و مباحث ارائه‌شده در حوزه، تناسب کافی نمی‌دید. ایشان معتقد بود جامعه به شناخت درست قرآن و بهره‌برداری از گنجینه‌های معرفتی آن نیاز دارد، اما در حوزه‌های علمیه حتی یک درس رسمی تفسیر قرآن وجود نداشت.این نگاه نشان می‌دهد که توجه به نیازهای جامعه و ضرورت بهره‌گیری از قرآن برای حل مسائل اجتماعی، از انگیزه‌های مهم علامه در فعالیت‌های تفسیری بود.

صدیقی با برشمردن پنج نقش اساسی علامه طباطبایی در تفسیر اجتماعی معاصر، بیان کرد: نخستین نقش ایشان، تبیین مبانی و روش‌های دانش اجتماعی بر پایه قرآن کریم است. علامه در تفسیر المیزان تنها به توضیح آیات اجتماعی بسنده نکرد، بلکه مبانی نظری و روش‌شناختی لازم برای شکل‌گیری نگاه قرآنی به مسائل اجتماعی را نیز تبیین کرد.

وی افزود: دومین نقش علامه، ارائه رویکردی انتقادی به جامعه غربی و جامعه اسلامی بر پایه معارف قرآن است. ایشان تمدن غرب را تمدنی مبتنی بر حس‌گرایی می‌دانست که به واقعیت‌های فراتر از عناصر مادی توجه ندارد و عقلانیت ابزاری و بهره‌گیری حداکثری از منابع مادی را در مرکز توجه قرار می‌دهد. از سوی دیگر، علامه معتقد نبود که تمام هنجارهای رایج در جامعه اسلامی باید بدون نقد پذیرفته شوند، بلکه قرآن را معیاری برای ارزیابی و اصلاح رفتارها و مناسبات اجتماعی می‌دانست.

صدیقی سومین نقش علامه را استفاده از عقل‌گرایی اعتدالی دانست و ادامه داد: علامه نه عقل را در فهم دین کنار می‌گذارد و نه به عقل‌گرایی افراطی روی می‌آورد. تأکید ایشان بر تدبر و تعقل در قرآن نشان‌دهنده جایگاه ویژه عقل در فهم معارف وحیانی است؛ البته این رویکرد به معنای نادیده گرفتن روایات و دیگر منابع معتبر دینی نیست.

وی گفت: چهارمین نقش علامه، توجه گسترده به مباحث اجتماعی در تفسیر قرآن است. برای نمونه، ایشان ذیل آیه ۲۰۰ سوره آل‌عمران، بحث مفصلی درباره مسائل اجتماعی مطرح می‌کند که به دلیل گستردگی مطالب، به‌صورت اثری مستقل نیز منتشر شده است.

صدیقی پنجمین نقش علامه طباطبایی را تربیت شاگردان اثرگذار در حوزه تفسیر اجتماعی دانست و اظهار کرد: شخصیت‌هایی همچون شهید مرتضی مطهری، شهید آیت‌الله بهشتی، آیت‌الله ابراهیم امینی، آیت‌الله محمدتقی مصباح یزدی و آیت‌الله جوادی آملی از جمله شاگردان و پرورش‌یافتگان مکتب علمی علامه هستند که در تبیین مسائل اجتماعی از منظر قرآن و معارف اسلامی آثار ارزشمندی ارائه کرده‌اند.

وی با اشاره به برخی مبانی اجتماعی در اندیشه علامه طباطبایی، یادآور شد: از دیدگاه ایشان، انسان موجودی کمال‌پذیر است و کمال و سعادت حقیقی او در بستر زندگی اجتماعی و در پرتو هدایت الهی تحقق پیدا می‌کند. همچنین علامه با تأکید بر حاکمیت سنت‌های الهی بر جوامع، پدیده‌های اجتماعی را تابع قوانین و ضوابط مشخص می‌دانست که شناخت آن‌ها می‌تواند در تحلیل مسائل و ارائه راهکارهای قرآنی مؤثر باشد.

مدیر مجمع عالی حکمت اسلامی دفتر کرمانشاه با اشاره به نظریه استخدام در اندیشه علامه افزود: بر اساس این نظریه، انسان برای دستیابی به اهداف خود از ظرفیت‌ها و امکانات پیرامونش بهره می‌گیرد و در زندگی اجتماعی نیز برای تأمین نیازها و تحقق مقاصد خود از دیگران استفاده می‌کند. این اصل در شکل‌گیری روابط و ساختارهای اجتماعی، از خانواده و قبیله تا اجتماع و ملت، نقش دارد.

صدیقی در ادامه با اشاره به گسترش پژوهش‌های علمی در حوزه تفسیر اجتماعی قرآن، اظهار کرد: در سال‌های اخیر آثار و مقالات متعددی درباره رویکرد اجتماعی علامه طباطبایی و روش تفسیری المیزان منتشر شده است. همچنین شکل‌گیری نشریات علمی تخصصی در زمینه ارتباط قرآن و علوم اجتماعی، برگزاری همایش‌های بین‌المللی و انتشار مجموعه مقالات پژوهشی، نشان‌دهنده گسترش این جریان علمی در جهان اسلام است؛ با این حال، همچنان ظرفیت‌های فراوانی برای پژوهش در این حوزه وجود دارد.

وی در پایان با تأکید بر ضرورت حضور قرآن در متن زندگی اجتماعی، تصریح کرد: ما قرآن را صرفاً برای مطالعه در گوشه حجره، کلاس و خانه نمی‌خواهیم، بلکه این کتاب آسمانی باید در متن زندگی اجتماعی حضور داشته باشد و در حل مسائل و پیشبرد جامعه نقش‌آفرینی کند. یکی از دیدگاه‌های مهم علامه طباطبایی نیز توجه به تأثیر ساختارها و نظامات اجتماعی بر رفتار افراد است؛ بنابراین اصلاح جامعه تنها با تربیت فردی محقق نمی‌شود، بلکه باید به اصلاح قوانین، مناسبات، گفتمان‌ها و چارچوب‌های کلان اجتماعی نیز توجه کرد. امیدواریم با بهره‌گیری از میراث علمی علامه طباطبایی و معارف قرآن و عترت، در مسیر حل مسائل جامعه و خدمتگزاری صادقانه به قرآن کریم گام برداریم.