فرهنگ فاطمی نیازمند تربیت و برنامه‌ریزی عملی است

فرهنگ فاطمی، گنجینه‌ای بی‌پایان از ارزش‌های انسانی و معنوی است که می‌تواند چراغ راه جامعه امروز باشد. آنچه در پی می‌آید، کوششی است برای بیرون کشیدن این ارزش‌ها از قالب توصیه‌های اخلاقی و نشاندن آن ها در متن زندگی روزمره؛ از ایثار و ساده زیستی تا مسئولیت پذیری اجتماعی و بصیرت سیاسی. در همین راستا خبرنگار ایکنای سمنان با مریم طنانی ، مدرس حوزه و دانشگاه گفت و گو کرده است که در ادامه مشروح آن را می‌خوانیم:

به نظرم مهم‌ترین مسئله این است که ما نباید به معرفی و بیان فضائل حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) اکتفا کنیم، بلکه باید تلاش کنیم این فضائل در زندگی روزمره مردم دیده شود. برای مثال، وقتی از ساده‌زیستی حضرت صحبت می‌کنیم، باید بتوانیم این فرهنگ را در سبک زندگی خانواده‌ها، در رفتار مسئولان و حتی در برنامه‌های رسانه‌ای ترویج کنیم. یا وقتی از ایثار ایشان سخن می‌گوییم، باید آن را به فرهنگ کمک به دیگران، مواسات و توجه به نیازمندان تبدیل کنیم.

قرآن‌کریم در سوره حشر، آیه ۹، یکی از ویژگی‌های مؤمنان را ایثار معرفی می‌کند و می‌فرماید: «وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»؛ نسبت به آنچه به ايشان داده شده است در دلهايشان حسدى نمى‌ يابند و هر چند در خودشان احتياجى [مبرم] باشد آنها را بر خودشان مقدم مى‌دارند و هر كس از خست نفس خود مصون ماند ايشانند كه رستگارانند. این همان روحیه‌ای است که در زندگی حضرت زهرا (س) به‌خوبی مشاهده می‌کنیم.

برای تحقق این ارزش‌ها، نهادهایی مثل آموزش‌وپرورش، حوزه‌های علمیه، دانشگاه‌ها، رسانه‌ها و نهادهای فرهنگی باید برنامه‌های عملی و مستمر داشته باشند. مثلاً از دوران کودکی، روحیه مسئولیت‌پذیری، کمک به دیگران، قناعت و مشارکت اجتماعی را در فرزندانمان تقویت کنیم. همچنین رسانه‌ها به جای اینکه صرفاً در ایام فاطمیه درباره شخصیت حضرت صحبت کنند، سبک زندگی و رفتار ایشان را به شکل جذاب و متناسب با نیازهای نسل امروز معرفی کنند. نکته مهم دیگر، رفتار خود مسئولان و متولیان فرهنگی است. نمی‌توانیم از مردم انتظار ساده‌زیستی داشته باشیم، اما در رفتار و عملکرد مسئولان نشانی از آن نبینیم. ارزش‌ها زمانی در جامعه جا می‌افتند که مردم نمونه عملی آن‌ها را در زندگی مدیران و الگوهای اجتماعی مشاهده کنند. در نهایت، باید بگویم اگر می‌خواهیم فرهنگ فاطمی در جامعه گسترش پیدا کند، باید از شعار عبور کنیم و به سمت تربیت، الگوسازی و برنامه‌ریزی عملی برویم؛ یعنی کاری کنیم که ایثار، صداقت، قناعت و مسئولیت‌پذیری به بخشی از فرهنگ عمومی مردم تبدیل شود.

به نظر من، یکی از مهم‌ترین درس‌های زندگی حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) این است که زن می‌تواند هم در خانواده نقش‌آفرین باشد و هم در جامعه تأثیرگذار؛ این دو هیچ‌وقت لزوماً در مقابل یکدیگر قرار ندارند. گاهی تصور می‌شود زنی که به خانواده و تربیت فرزندان اهمیت می‌دهد، نمی‌تواند در مسائل اجتماعی و فرهنگی حضور مؤثری داشته باشد؛ یا برعکس، زنی که فعالیت اجتماعی دارد، ناچار است از مسئولیت‌های خانوادگی خود فاصله بگیرد. اما زندگی حضرت زهرا (س) نشان می‌دهد که چنین دوگانه‌ای درست نیست. ایشان در زندگی خانوادگی، همسری همراه و مادری تربیت‌گر بودند و در کنار آن، در مسائل مهم جامعه نیز حضور فعال داشتند. خطبه فدکیه نمونه روشنی از این حضور است. حضرت در شرایطی که جامعه اسلامی با یک مسئله مهم اعتقادی و اجتماعی روبه‌رو شده بود، سکوت نکردند و با آگاهی و استدلال از حق دفاع کردند.

قرآن‌کریم در آیه ۷۱ سوره توبه می‌فرماید: «وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌضٍ»؛ مردان و زنان با ايمان دوستان يكديگرند كه به كارهاى پسنديده وا مى دارند و از كارهاى ناپسند باز مى دارند و نماز را بر پا مى‌كنند و زكات مى‌ دهند و از خدا و پيامبرش فرمان مى‌‏برند آنانند كه خدا به زودى مشمول رحمتشان قرار خواهد داد كه خدا توانا و حكيم است. بنابراین، مسئولیت زن در نگاه اسلام فقط به محیط خانه محدود نمی‌شود.

البته باید توجه داشته باشیم که تعادل به این معنا نیست که زن در تمام مراحل زندگی، همه مسئولیت‌ها را به یک اندازه بر عهده بگیرد. بلکه باید بتواند با توجه به شرایط زندگی، توانایی‌ها و اولویت‌هایش، میان نقش‌های مختلف خود تناسب برقرار کند. من معتقدم نباید از الگوی حضرت زهرا (س) این برداشت را داشته باشیم که زن باید همه مسئولیت‌ها را به‌تنهایی بر دوش بکشد؛ بلکه باید از ایشان یاد بگیریم که زن مسلمان می‌تواند در کنار حفظ جایگاه خانواده، اهل علم، آگاهی، اندیشه و حضور مؤثر اجتماعی باشد.

برای فهم این موضوع، ابتدا باید ببینیم چرا حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) از ولایت دفاع کردند. دفاع ایشان فقط دفاع از یک شخص یا یک جایگاه نبود، بلکه دفاع از مسیر صحیح هدایت جامعه و جلوگیری از انحرافی بود که می‌توانست آینده امت اسلامی را تحت تأثیر قرار دهد.

حضرت زهرا (س) به‌خوبی می‌دانستند که اگر جامعه نسبت به مسائل مهم خود آگاهی نداشته باشد، ممکن است به‌تدریج از مسیر حق فاصله بگیرد. به همین دلیل، در خطبه فدکیه با استدلال و بیان روشن، مردم را متوجه اهمیت مسئله امامت و ولایت کردند. ایشان در این خطبه می‌فرمایند: «وَطَاعَتَنَا نِظَاماً لِلْمِلَّةِ وَإِمَامَتَنَا أَمَاناً لِلْفُرْقَةِ»؛ یعنی خداوند اطاعت از ما را موجب نظم جامعه و امامت ما را عامل جلوگیری از تفرقه قرار داده است.

این رفتار حضرت به ما نشان می‌دهد که زن مسلمان نباید نسبت به اتفاقات مهم جامعه بی‌تفاوت باشد. البته صرفاً داشتن احساس مسئولیت کافی نیست؛ زن امروز باید اهل مطالعه، شناخت، تحلیل و قدرت تشخیص باشد تا بتواند در موقعیت‌های مختلف، حق را از باطل تشخیص دهد. به‌ویژه در شرایط امروز که رسانه‌ها نقش بسیار مهمی در شکل‌دهی افکار عمومی دارند، زنان می‌توانند نقش مؤثری در روشنگری و آگاهی‌بخشی داشته باشند. یک مادر آگاه می‌تواند در تربیت نسلی بصیر نقش داشته باشد؛ یک معلم می‌تواند در ذهن دانش‌آموزان قدرت تفکر و تحلیل ایجاد کند و یک بانوی فعال اجتماعی می‌تواند در برابر آسیب‌ها و مشکلات جامعه بی‌تفاوت نباشد.

قرآن کریم در آیه ۷۱ سوره توبه، زنان و مردان مؤمن را در کنار یکدیگر مسئول امر به معروف و نهی از منکر می‌داند. این آیه نشان می‌دهد که مسئولیت اصلاح جامعه، مسئولیتی مشترک است و زنان نیز در این زمینه وظیفه دارند. نکته دیگری که باید به آن توجه کنیم این است که دفاع از ولایت نباید فقط در بیان محبت و علاقه خلاصه شود. ولایت‌مداری باید در رفتار اجتماعی ما هم دیده شود؛ در عدالت‌خواهی، دفاع از حق، مقابله با فساد، رعایت حقوق مردم و تلاش برای اصلاح جامعه.

بنابراین، به نظر من، یکی از مهم‌ترین وظایف زنان امروز این است که در کنار تقویت ایمان و معنویت خود، از نظر علمی، فرهنگی و اجتماعی نیز توانمند شوند. زن فاطمی زنی نیست که نسبت به سرنوشت جامعه بی‌تفاوت باشد؛ بلکه زنی آگاه، مسئولیت‌پذیر و شجاع است که می‌تواند هم در خانواده و هم در عرصه‌های اجتماعی و فرهنگی، نقش روشنگرانه و اثرگذار داشته باشد.