آسيب‌شناسی جامعه قرآنی؛ لازمه پويايی و اثربخشی اين جامعه

گروه مؤسسات قرآنی مردم‌نهاد: جامعه‏ قرآنى تا مشكلات و آسيب‏‌هاى خود را مورد شناسایى قرار ندهد، توان حركت فعال، پويا و زنده در جامعه را نخواهد داشت.

آيت‌الله محمدرضا نكونام

آيت‌الله محمدرضا نكونام، نويسنده و مدرس حوزه علميه در گفت‌وگو با خبرگزاری بين‌المللی قرآن (ايكنا)، ر رابطه با اينكه جامعه قرآنى به عنوان مرجع فكرى مردم، چگونه می‌توانند در هدايت و بصيرت‏‌بخشى به جامعه نقش مؤثرترى ايفا كنند و اين هدف نيازمند چه تمهيدات و راه‏كارهاى اجرایى است، گفت: مجموعه پرسش‌‏هاى ياد شده «بصيرت‏‌بخشى به اجتماع» به عنوان يك «عمل» را اصل قرار داده و همواره در پى بررسى راه‏كارهاى اجرایى تحقق اين اصل است.

وی در ادامه افزود: اين در حالى است كه هنوز تفكرى قوى براى جامعه‏ قرآنى مهندسى نشده و اين جامعه در زمينه‏‌ يافت خود، چون كودكى نوپاست كه انتظار ورود آن به بحث‏‌هاى سياسى و اجتماعى، زودهنگام است.

نكونام تصريح كرد: جامعه‏ قرآنى تا مشكلات و آسيب‏‌هاى خود را مورد شناسایى قرار ندهد، توان حركت فعال، پويا و زنده در جامعه را ندارد در ادامه به برخى از مهم‏ترين اين آسيب‏‌ها كه توان هرگونه رشدى را از اين اجتماع مبارك می‌گيرد بيان می‌شود.

اين مدرس حوزه بيان كرد: مهجوريت قرآن در ميان جامعه‏ قرآنى يكی از اين آسيب‌هاست، در آيه 30 سوره فرقان آمده است «یَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِی اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآَنَ مَهْجُورا»؛ جامعه‏ قرآنى اگر به‏ حق قرآن‏‌مدار بود، هم‏‌اينك بايد نسبت به ديگر گروه‏‌هاى اجتماعى اعتلایى برتر داشته باشد، نه آن كه خود نيز مهجور باشد، قرآن كريم براى مسلمانان امام مبين و جلودار است و جامعه‏‌اى كه قرآن دارد نمی‌تواند نقش پيشتازى نداشته باشد.

وی در ادامه افزود: دومين آسيب نداشتن شهر تحقيقى قرآن است كه بايد شهرى مربوط به قرآن ساخت و محققان و دانشمندان برجسته‏ تمامى رشته‏‌ها را در اين شهر اسكان داد و با در اختيار گذاشتن امكانات به آنان، راه را براى تحقيق علمى بر قرآن كريم هموار كرد.

اين نويسنده بيان كرد: البته آنان بايد محققانى به واقع محقق و علمى باشند، نه كسانى كه در پى آب و نانى خود را به اين مؤسسه يا آن مؤسسه وابسته می‌كنند و تنها براى حضور فيزيكى خود ساعت ميزنند تا پولى بگيرند و پشت ميزى بر صندلى می‌نشينند و به جاى سير فكرى، صندلى چرخان خود را می‌چرخانند.

نويسنده كتاب «درآمدى بر شناخت قرآن كريم» افزود: قرآن كريم هم علوم انسانى را پاسخ‏گوست و هم علوم تجربى را با خود دارد، اما كشف گزاره‌‏هاى علمى آن نيازمند تحقيقات گسترده؛ نه ختم‌‏هاى سى روزه و يا صرف قرائت و حفظ قرآن كريم است.

وی در ادامه با اشاره به اينكه متأسفانه امروزه قرآن كاربردی در مباحث علمى، اجتماعى، سياسى و حتى فردى ندارد، اظهار كرد: قرآن را به جاى آن كه به دست افراد رسانيد بايد به ذهن و انديشه‏ آنان وارد كرد و اين گونه است كه قرآن می‌تواند امام مبين و پيشتاز جوامع شود و جامعه حركتى قرآنى به خود بگيرد و به صرف مجالس قرائت و راه‏‌اندازى راديو و سيماى قرآن و گنجاندن آيه‏‌اى در صحنه‏‌اى از يك فيلم بسنده نشود.

نكونام تصريح كرد: قرآن در جهت كاربردى خود در آيه 82 سوره اسراء می‌فرمايد: «وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآَنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلاَ یَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلاَّ خَسَارا»؛ آيا قرآن كريم براى مؤمنان شفابخش و براى ظالمان جز خسران نيست؟!، يا در آيه 89 سوره اسراء می‌فرمايد: «وَلَقَدْ صَرَّفْنَا لِلنَّاسِ فِی هَذَا الْقُرْآَنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلاَّ كُفُورا»؛ و به‏‌راستى در اين قرآن، از هرگونه مثلى آورديم، ولى بيش‏تر مردم جز سر انكار ندارند.

وی در ادامه بيان كرد: اين آيه می‌گويد ما سرنوشت تمامى پديده‏‌ها را براى تمامى مردم، نه فقط مؤمنان، آورديم: «لِلنَّاسِ» و اين بدان معناست كه حتى كافران می‌توانند اين كتاب آسمانى را براى زندگى خود كاربردى كنند، ولى امت اسلامى و نيز جامعه‏ قرآنى نتوانسته مهجوريت قرآن كريم را دور كنند؛ «یَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِی اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآَنَ مَهْجُورا» آيه 30 سوره فرقان.

اين نوسينده با اشاره به اينكه قرآن بايد در زندگى و جامعه كاربردى و اين فرهنگ در ميان مسلمانان نهادينه شود كه قرآن كتاب حقايق هستى است كه هر دانشى حتى علوم پنهانى و ناشناخته از آن قابل كشف و استخراج است و نه كتابى براى قرائت و ثواب تنها افزود: وضعيت علوم قرآنى و جامعه‏ قرآنى ما امروزه بسيار بغرنج است و به بيمار نحيف و زارى می‌ماند كه رو به نزول است و چند سال ديگر با رشد علوم و فناورى و به ويژه با ارائه‏ نرم‏‌افزارهاى بسيار، بايد افول اين دانش‏‌ها را اعلام كرد؛ زيرا در اين علوم از هر چيزى جز از خود قرآن گفته می‌شود.

وی تصريح كرد: ادبيات عرب كه رايج‏‌ترين رشته‏ مربوط به علوم قرآنى است از خود قرآن كريم استخراج نشده و قواعد آن از بيرون بر اين كتاب تحميل می‌شود؛ اين در حالى است كه در تمامى دانش‏‌ها بايد خود قرآن كريم اصل باشد و اصول و قواعد هر علمى را بايد از خود قرآن گرفت و سپس به سراغ آن علم رفت؛ نه آن كه گزاره‏‌هاى آن در زير آيات مربوط جاسازى شود؛ چنان‏چه تفسيرهاى ادبى و نيز فلسفى يا عرفانى چنين است و هر عالمى دانسته‏‌هاى خود را بر قرآن تحميل كرده است، نه آن كه به كشف گزاره‏‌هاى علمى مربوط به رشته‏ خود از آيات قرآن كريم نائل شده باشد.

نكونام افزود: اين از يك سو مايه‏ تأسف است، اما وا اسفا كه علوم انسانى كه در كشور ما تدريس می‌شود، بيش‏تر دانش‌‏هایى وارداتى است، دانش‏‌هایى مانند روان‏شناسى، اقتصاد، سياست، بهداشت و پزشكى تمام وارداتى و برآمده از ذهن‏‌هایى است كه بريده از عالم قدس و معنويت است و در نظريه‏‌پردازى خود بعد روحى آدمى را ناديده گرفته‏‌اند و ويروس‏‌هاى فرهنگ امانيستى و انسان‏‌محور خود را در تمامى لايه‏‌هاى آن پنهان كرده‌اند.

اين مدرس حوزه و علميه اظهار كرد: علم را بايد از قرآن توسط اهل آن استخراج كرد و در دانشگاه‏‌ها تدريس كرد كه تنها راه نجات جوامع اسلامى در توسل به قرآن و باور اين آخرين و تنها كتاب آسمانى است كه كتاب تمامى دانش‏‌هاست و تلاش براى اين كه قرآن سمت رهبرى علمى خود را به دست گيرد و آن را نه براى صرف احترام و تبرك در آغاز جلسات يا ختم اموات بلكه برای كاربرد خواست، پس جامعه‏ قرآنى كه می‌بايست تحت هدايت و نظارت حوزه‏‌ها قرار گيرد، در صورتى سامان‏‌بخشى می‌شود كه حوزه‏‌ها خود در اين امر مورد بازيابى قرار گيرند تا بتوانند خوراك لازم و منعى مهم را نسبت به جامعه‏ قرآنى و تمام افراد جامعه داشته باشد.

نكونام با اشاره به سومين آسيب افزود: استفاده از روش انس با آيات قرآن سومين آسيب است؛ ما در ميان روش‏‌هاى تفسيرى، روش انس با قرآن را طريق ورود به ساحت قدسى اين كتاب الهى و رمزگشایى از معارف آن می‌دانيم كه ويژه‏ راه‏يافتگان ولایى و مقربان محبوب است و تنها در خور اولياى الهى است، آنان با انس به قرآن و حضور در محضرش كه جز با صفاى باطن و طول مدت به دست نمی‌آيد، از مواهب اين كتاب آسمانى بهره می‌برند.

وی افزود: البته اين دست الهى است كه فرد را در راه‏يابى معنوى به قرآن مجيد دستگيرى می‌كند و بدون همراهى عنايات حق ممكن نمی‌شود و اين عنايت حق و قرب به قرآن است كه حقايق باطنى قرآن را براى فرد می‌گشايد.

اين نويسنده اظهار كرد: روش «انس با قرآن كريم» با آن كه راهى باز براى همگان است، و خط قرمزى در آن نيست، ولى چنين هم نيست كه عموم افراد جامعه از آن بهره برند، بلكه خواص از عالمان و دانشمندان دينى نيز در اين راه كم‏تر موفق می‌شوند، اين روش تنها رابطه‏‌اى معنوى ميان قرآن و اولياى الهى و راه‏يافتگان حقيقى است.

وی افزود: قرب به حضرات آيات الهى و ورود عينى به حضور حقايق قرآنى و انس با باطن نزولات ربانى و راه‏يابى به غيب هويات ربوبى در خور صافيان صفا و راه‏ياب وفا است و افزون بر تحصيل مبادى و وجود شرايط، حال و هواى خود را لازم دارد، اين روش تنها با تحصيل مبادى علمى محقق نمی‌شود و حضور علم اصطلاحى به تنهایى براى آن كارآمد نيست، بلكه افزون بر آن، اين عنايت الهى و قرب ربوبى و حضور دائم و انس كامل با آموزه‏‌هاى وحى است كه می‌تواند راه‏گشاى آن باشد.

نويسنده كتاب درآمدى بر شناخت قرآن بيان كرد: آن كس كه به اين روش رسيده است آن را می‌فهمد و آن كه در راه است، چه می‌فهمد كه حقايق اين وادى چيست؛ زيرا كسى كه در اين راه نيست، در بيراهه است و هرچه براى او از اين راه گفته شود، براى او حرف است و بس و هرچه آورده شود نقل است و بس و حقيقت كه دست فهم او از آن كوتاه است، برتر از تمامى آن است.

وی خاطرنشان كرد: آنان كه به ديده انس به قرآن می‌نگرند و رفيق اين حقيقت عينى می‌شوند، قرآن آن‏ها را می‌پذيرد، حقايق را چنان می‌يابند كه در خور پندار و دانش نيست و حيات آنان از وحى و وحيانى است، آنان ظهورات فعلى آيات الهى را می‌يابند كه هميشه و به‏‌طور هميشگى بر عالم سارى و جارى است و كسى كه خود را در افق جريان آن قرار می‌دهد، رسيده و وصول يافته است.

نكونام يادآور شد: آنان كه با انس در محضر قرآن قرار می‌گيرند و دست در چشمه‏ عينى وحى قرار می‌دهند، هستى و عالم و آدم را به‏‌گونه‏‌اى می‌بينند و تمامى ظهورات و نزولات هستى را در كتاب وحى به طور مجسم و عينى مشاهده می‌كنند و آمده‏ نزولات و آينده‏ ظهورات را هم‏چون موجود می‌بينند و زمان و چهره در حريم ديدشان به‏‌طور ثابت و عينى ظهور می‌نمايد و حقايق هستى را از قرآن بدون توهم و گمان می‌يابند، اينان هستند كه آيات الهى را در فعليت و حركت می‌بينند و چهره‏‌هاى متفاوت آن را با ديدى ثابت مشاهده می‌كنند و مطالع و باطن‏‌هاى بس فراوان قرآن را از افقى دور و نزديك به‏‌خوبى مشاهده می‌كنند، قرآن با آنان است كه هم‏سخن می‌شود و ايشان با قرآن سخن می‌گويند و قرآن در خواب و بيدارى با آنان انس می‌گيرد و آن‏ها انس هميشگى با قرآن پيدا می‌كنند.

وی افزود: يافت استاد كارآزموده محبوبى چهارمين آسيب است؛ براى فهم قرآن كريم بايد دست در دست استاد كارآزموده و راه‏ آشنا گذاشت كه ما از او به عنوان «محبوب» ياد می‌كنيم، براى درك كتاب آسمانى قرآن كريم، بايد از اولياى محبوبى مدد جست، آنان آيه‏ مربوط به هر كسى را كه رزق و غذاى اوست و نيز راه انس با آن را نشان می‌دهند و بعد از آن است كه هر فرد و گروهى در پى كار مخصوص خود بر می‌آيد و آنان همواره تمامى روند كار خود را با آن استاد هماهنگ می‌كنند.

وی ادامه داد: به‏‌طور نمونه، جانورشناسى يا حيوان‏‌شناسى، آيات بسيارى دارد و تنها چنين استادى است كه می‌تواند آن را استخراج كند و آن را به كارگروه‏‌هاى ويژه‏ آن دهد، بايد ميان جانوران با شعور كامل و آن‏ها كه درك متوسطى دارند و جانوران داراى درك پايين تفكيك شود، هم‏چنين بايد اين مسأله تبيين شود كه چرا برخى از حيوانات روى دو پا و بعضى روى چهار پا و عده‏‌اى نيز روى شكم راه می‌روند؟، پرنده‏‌شناسى خود نيازمند بابى جداست.

آيت‌الله نكونام تأكيد كرد: هر پرنده در ارتفاع خاصى پرواز می‌كند كه همه با علت و حكمت همراه است؛ هرچند پرنده‏‌شناسى محدود است و علت ارتفاع پرواز هر دسته از آن‏ها نياز به استاد كامل دارد؛ چون او فقط آن نسخه‏‌خوان سندى است كه در سندخوانى خود اشتباه نمی‌كند، او آن كسى است كه پرندگان را می‌تواند به گونه‏‌اى جدا كند كه نه آيه‏‌اى در مورد پرنده‏‌ها باشد كه در آن كتاب ذكر نشده باشد، نه پرنده‏‌اى باشد كه آيه‏‌اى به آن پرنده تعلق نگرفته باشد، در اين صورت ميشود قرآن كريم را به عنوان كتابى علمى مطرح و روى آن كار كرد، ولى افسوس كه اين كتاب علمى محجور و در حجاب مانده است.

وی ادامه داد: رفع محجوريت از قرآن با يافتن عالم ربانى است كه به صورت محبوبى به داده‏‌هاى قرآن راه يافته است و چنين افرادى نيز در هر قرنى، اندكى يافت می‌شوند كه بزرگى قرآن را از نزديك درك كرده و در تمامى علوم به صورت موهوبى صاحب نظر هستند.

وی افزود: عالمان قديم كه بسيارى از آنان محبوبى نبوده‏‌اند، از آشنایى با استادى محبوب به علوم اولين و آخرين آشنا می‌شدند و نجوم، طب، رياضى، حكمت، جامعه‏‌شناسى، امور خانواده، قيافه‏‌شناسى و خلاصه، همه‏ علوم را می‌دانستند، وجود چنين عالمانى نه آن‏كه تنها از لحاظ عقلى ممكن باشد بلكه امكان وقوع نيز دارد؛ اگر چه ممكن است از اين‏گونه عالمان ربانى و ولایى كم‏تر از كم ديده شوند، ممكن است در ابتداى كار تعداد اين‏گونه افراد فراوان بنمايد، ولى بسيارى در ميانه‏ راه ريزش دارند و در پايان كار كه فصل ارائه است، تعداد معدود و محدودى باقى می‌مانند و همان تعداد معدود نيز كم‏تر از كمى امكان بروز در جامعه را می‌يابد.

آيت‌الله نكونام تصريح كرد: جامعه بايد وجود چنين افرادى را عزيز بدارد و هم مردم و هم كارشناسان و مسئولان زمينه را براى بروز و ظهور اين افراد بسيار معدود فراهم آورند، مسئولان و متوليان فرهنگ دينى بايد خود در جست‏‌وجو و يافت چنين افرادى باشند و خانه به خانه آنان را دنبال كند تا فردى را بيابند كه شرايط ياد شده را دارد و روش كار و تحقيق بر روى قرآن را از او فرا بگيرند.

وی افزود: اگر چنين تحقيقات هدايت شده توسط عالمان ربانى بر روى قرآن سامان يابد و انجام پذيرد، جهادى عظيم در عرصه‏ دانش شكل می‌گيرد كه می‌تواند تمامى دانشمندان دنيا را به سوى خود معطوف كند، امروزه جهان تشنه‏‌ علم است و از مجهولات فراوان خود رنج می‌برد و ما بايد به دانشمندان هر علمى تفهيم كنيم كه می‌شود پاسخ مجهولات خود را از قرآن گرفت وقرآن می‌تواند جهش بسيار بلندى در دانش آنان ايجاد كند.

وی ادامه داد: متأسفانه در جهان، ادعا فراوان است و دانشمندان به تجربه يافته‏‌اند كه نبايد عمر خود را براى ادعاهاى واهى تلف كنند هم‏چنين از سوى ديگر، كسانى كه توانایى استخراج علوم و رموز قرآن كريم را دارند، بدون در دست داشتن امكانات و توانى كه بتوانند مدعاى خود را ثابت كنند و برترى خود را نشان دهند، چيزى نمی‌گويند؛ چون می‌دانند بدون اين امكانات، يارى نمی‌شوند.

اگر دنيا بتواند چنين عالمانى را شناسایى كند و دانشمندان به عالمى رو آورند كه می‌دانند اين شخص توان حل مشكلات علمى آنان را دارد، در اين صورت او نه تنها می‌تواند در جامعه‏ قرآنى و ولایى ايران، بلكه در سطح جهان منشأ تحولات فراوانى شود.

وی افزود: اوست كه ميتواند جنگ‏‌ها را به صلح بگراياند، اسلحه‏‌ها را به قلم تبديل كند و عده‏‌اى را اثبات و بسيارى را نفى كند، در آن زمان است كه جهان به دانشگاهى می‌ماند كه كتاب علمى آن قرآن است و می‌تواند پاسخ هر انكارگرایى را به صورت منطقى و مستدل بيان كند و آنان با گرفتن پاسخ خود، به نيكى در می‌يابند كه انكار آنان از سر لجاجت و عناد است؛ از اين رو يا از عناد خود دست برداشته و علم را اختيار می‌كنند يا مخالفت با علم را پيشه‏ خود می‌كنند كه در اين صورت، تنها به خود لطمه وارد می‌كنند.

وی در ادامه با اشاره به اينكه شايسته نبودن ترويج حفظ قرآن كريم پنجمين آسيب است، افزود: حفظ قرآن لزوم كلى ندارد، بلكه به صورت جزیى و به عنوان ساختارى اجتماعى و سياسى و در پيشتاز بودن در مسابقات بين‏‌المللى ضرورت می‌يابد، حفظ قرآن كريم به معناى حفظ سند است و حفظ سند بدون در دست داشتن محتوا به كار نمی‌آيد و با محتواست كه سير و حركت حاصل می‌شود.

وی افزود: هرچند حفظ آيات قرآن ثواب دارد و تنها براى برخى مناسب است، ولى نمی‌تواند كارگشاى مشكلات فرهنگى، فكرى و اقتصادى جامعه باشد، حفظ قرآن تنها در جهت مقابله به مثل با جرياناتى مناسب و كارگشاست كه نه براى پرورش و باز كردن گره‌ای از مجهولات توسط اين كتاب علمى آسمانى بلكه روى فوتبال و شطرنج يا روى جمع‏‌آورى و تحقيق نسخه‏ كتاب‏‌هاى علمى پر محتوا سرمايه‏ گذارى می‌كنند.

وی ادامه داد: حفظ و قرائت قرآن براى ضبط و غلط‏‌گيرى و تلفظ درست و صوت و لحن كاربرد دارد و حال آن‏كه اين تنها كتاب خدا نياز به گسترش و بسط مطالب دارد، كتابى كه پاسخ‏گو و چاره‏‌جوى نيازهاى اولى و ضرورى فكرى و مادى مردم است و همتى بسيار بلند را براى استخراج و استنباط می‌طلبد.

وی اظهار كرد: الحمدلله پس از انقلاب، خواندن و حفظ قرآن كريم رواج يافت و جنب‏‌وجوش محافل قرآنى و انس با قرآن در ايران بيش‏تر شده است؛ ولى بايد گفت متأسفانه يكى از امور منفى كه امروزه دامنگير جامعه‏ قرآنى شده همين حفظ قرآن است، ما با حفظ قرآن كريم ـ آن‏گونه كه امروزه ترويج می‌شود ـ چندان موافقتى نداريم؛ به خصوص براى اهل علم كه بخش عمده‏‌اى از وقت آنان براى اين امر گذاشته می‌شود.

آيت‌الله نكونام تصريح كرد: امروز روى يك گوشى موبايل می‌توان چند دوره‏ كامل قرآن را با صوت، بدون صوت، با تصوير و بدون تصوير ديد و از آن استفاده كرد و نيازى نيست انسان چنين فشارى به خود آورد، آن‏چه در مورد قرآن مهم است فهم و درايت آن است و همين رشته، رشته‏ تخصصى شيعه است و چون اهل سنت توان درايت قرآن را ندارند، بر حفظ آن سرمايه‏‌گذارى می‌كنند.

حفظ قرآن كريم در صدر اسلام لازم بوده است كه امكانات نوشتارى اندك بوده و نيز مسلمانان و قاريان در جنگ‏‌ها كشته می‌شدند و ترس از بين رفتن آن می‌رفته است؛ ولى امروزه به حمد الهى قرآن كتابى عالم‏گير شده و در صدر فهرست كتا‌ب‏‌هاى منتشر شده از حيث تعداد نسخه قرار دارد.

وی تأكيد كرد: اگر فهم قرآنى نباشد، حفظ آن به كار نمی‌آيد، در طول تاريخ اين‏گونه بوده است كه اهل سنت، تنها از لحاظ حفظ، به قرآن كريم اهتمام داشته‌‏اند و اكنون متأسفانه شيعه به دنبال اهل سنت به راه افتاده و به حفظ پرداخته است، اميد است اين فرهنگ تغيير كند و همه به فهم و درايت قرآن بيش از پيش اهميت دهند و جوايز مسابقات براى فهم و درايت قرآن گذاشته شود؛ چرا كه اين انگيزه‏‌هاى مادى می‌تواند راه‏گشاى راهى وسيع براى پيمودن معنويت و رسيدن به معارف قرآنى باشد.

وی تصريح كرد: چگونه است كه براى هر چيزى می‌توان سرمايه‏‌گذارى كرد و براى فوتبال جايزه‏‌هاى ميليونى تعيين می‌شود، ولى در مورد قرآن نمی‌توان هيچ اقدامى داشت و انگيزه‏ مادى را تنها براى حفظ آن دخيل بدانيم و از درايت و معناى آن غافل باشيم، البته اگر شمار اندكى براى جهات ضرورى گفته شده، در كار حفظ تربيت شوند ايرادى ندارد، اگرچه با اين كار، زحمت فراوانى بر خود هموار نموده‏‌اند، درست است اشراف به آيات الهى امرى لازم است، ولى اين امر نياز به حفظ واژگان قرآن كريم ندارد.