يادداشت مهمان/لازمه دست‌يابی به جامعه اخلاقی و تربيتی شناسايی روش‌های تربيتی بر اساس آيات قرآن است

گروه مؤسسات قرآنی مردم‌نهاد: محققان اسلامی بايد در خصوص آيات و روايات بسيار غنی موجود در مسائل اجتماعی و تربيتی پژوهش‌های علمی انجام دهند و راه و روش تربيت و زمان آن را شناسائی و به خانواده‌ها معرفی كنند تا بتوان به جامعه اخلاقی و تربيتی دست يافت.

به گزارش خبرگزاری بين‌المللی قرآن (ايكنا)، مدتی است صاحب‌نظران پس از سخنان مقام معظم رهبری در مورد نحوه رفتارهای اجتماعی غالب مردم كشور كه مطلوب جامعه اسلامی نيست و بعضی از كشورها در اين رابطه مشكلات كمتری دارند، مطالبی خوبی تحت عنوان «سبك زندگی» نوشته يا بيان كرده‌اند.

در اين بيانات ملاك‌ها و ضوابط سبك زندگی از منظرهای مختلف مطرح شده است، ولی آنچه به آن پرداخته نشده است، اين است كه «سبك زندگی» و يا هر رفتار فردی و اجتماعی ديگر چگونه در وجود فرد شكل گرفته و تثبيت شده و يا به عبارت ديگر نهادينه می‌شود.

بسياری از مردم اطلاعات كافی از موضوعات اخلاقی، اجتماعی، بهداشت و ... دارند، ليكن دقيقا خلاف آن عمل می‌كنند، به عنوان مثال ارزش مطالعه را اكثر افراد می‌دانند و حتی به فرزندان خود توصيه می‌كنند ولی خود، كمترين مقدار مطالعه را انجام نمی‌دهند، زيرا اين عادت خوب در شخصيت آنان در زمان خاص آن به عنوان يك صفت، تثبيت نشده است.

موضوعات زيادی مانند مسائل تغذيه‌ای، عبور و مرور شهری، كاركردن و توليد محصولات بی‌كيفيت در رابطه با سبك زندگی در اين مورد وجود دارد، اگر رفتارهای درستی كه مقبول يك ديدگاه است، مثلا رفتارهای مقبول از ديدگاه اسلام و قرآن، در زمانی كه شخصيت شكل می‌گيرد به فرد ارائه نشود و فرد با آن دست‌ورزی نكند و پس از آن اگر گفته نشود ايجاد آن در وی محال است، قطعا می‌توان گفت اين كار بسيار سخت خواهد بود.

دليل اينكه نمی‌توان فرهنگ جامعه را تغيير داد و اين فرهنگ در طول زمان و به تدريج پس از چند نسل تغيير می‌كند، اين است كه فرهنگ، شخصيت جامعه محسوب می‌شود.

خداوند كريم در قرآن در آيه 84 سوره اسراء می‌فرمايد: «قُلْ كُلٌّ یَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدَى سَبِيلًا» يعنی بگو هر كس بر حسب ساختار [روانى و بدنى] خود عمل می‌كند و پروردگار شما به هر كه راه‏ يافته‏‌تر باشد داناتر است، حال اين سؤال پيش می‌آيد كه زمان بوجود آوردن اين صفات در فرد چه زمانی است و چگونه در شخصيت فرد جای می‌گيرد؟

همانطور مكرر بيان شده است پيامبر اكرم(ص) فرمود: العلم (فی) الصغر كالنقش فی الحجر؛ علم در كودكی همانند نقشی است روی سنگ، فرزند در هفت سال اول آقا و در هفت سال دوم بنده و تربيت پذير و در هفت سال سوم مثل وزير است؛ يعنی دارای شخصيت ثابت و صاحب رأی است.

اين حديث كاملا زمان شكل‌گيری شخصيت را بيان می‌كند متأسفانه روان‌شناسان كشورهای اسلامی در رابطه با احاديث و آيات متعددی كه در مورد رشد و تحول انسان بيان شده، مانند ديگر زمينه‌ها، پژوهش‌های علمی و تجربی نكرده‌اند و هميشه به صورت كلی‌گويی از كنار آن رد شده‌اند، در حالی كه در جوامع غربی با دقت روی نكات ترتيبی پژوهش می‌كنند و به نتايج خوبی هم دست می‌يابند، از جمله آن پژوهش در سبك زندگی است.

يكی از اين روان‌شناسان «آلفرد آدلر» است، طبق نظر وی سبك زندگی افراد توسط جامعه و براساس ترتيب و مشاهده الگو در زندگی در سنين 4 و 5 سالگی تثبيت می‌شود، به نظر او سبك زندگی يك الگوی منحصر به فردی است كه شامل ويژگی‌ها، عادات و رفتارها است كه باعث می‌شود فرد روال خاصی را در زندگی پيش بگيرد و عمل كند.

اگر در دوره كودكی رفتار و عمل والدين (‌نه گفتار و توصيه آنان) و فراهم كردن شرايط برای كودك كه خود او نيز مانند والدين عمل كند به نحوی باشد كه انتظار می‌رود كودك در بزرگسالی انجام دهد، اين رفتارها در او نهادينه و به صورت عادت ملكه او شده و در بزرگسالی در هر شرايطی هم قرار بگيرد طبق آن عمل می‌كند و حتی اگر فقط خودش تنها در جامعه آن اعتقاد و عادت را داشته باشد در نتيجه بايد توقع داشت كه بر عكس آن نيز صادق است، يعنی اگر در شخصيت كودك رفتارهای پسنديده نهادينه نشود، حتی اگر در شرايط مساعد هم قرار گيرد باز هم رفتارهای نامطلوب از خود نشان خواهد داد.

در پايان بحث چهار تيپ شخصيتی كه سبك خاصی در زندگی دارند بيان می‌شود، با توجه به مطالبی كه بيان شد اين سبك‌ها به سبب پذيرش الگوی زندگی والدين و انتظارات آنان از كودك و زمينه‌های محيطی كه سبب شده است كودك به سبك خاصی عمل كند بوجود آمده است.

براساس سبك زندگی افراد به 4 تيپ شخصيتی تقسيم می‌شوند؛ تيپ سلطه‌گر كه معمولا فرد بدون توجه به خواسته ديگران عمل می‌كند و رفتار ضد اجتماع دارد و جامعه ستيز است، تيپ گيرنده آدم‌هايی هستند كه از مشكلات فرار كرده و سعی می‌كنند خشنودی ديگران را بدست بياورند و بيشتر افراد از اين دسته‌اند.

تيپ اجتناب كننده؛ اين افراد با مشكلات روبه رو نمی‌شوند و هيچ تلاشی هم برای حل مشكلات نمی‌كنند، تيپ سودمند اجتماعی؛ اين افراد با ديگران كنار می‌آيند و به نياز‌های ديگران احترام می‌گذارند و علاقه اجتماعی رشد يافته‌ای دارند.

نياز است تا محققان اسلامی در خصوص آيات و روايات بسيار غنی موجود در مسائل اجتماعی و تربيتی پژوهش‌های علمی انجام دهند و راه و روش تربيت و زمان آن را شناسائی و به خانواده‌ها معرفی كنند تا بتوان به جامعه اخلاقی و تربيتی دست يافت.

يادداشت: ابوالقاسم جامه‌بزرگ