حاملان قرآن؛ گروه مقاومت اوليه نهضت بيداری اسلامی پيامبر(ص)

گروه مؤسسات قرآنی مردم‌نهاد: جهانبخش ثواقب، دانشيار تاريخ دانشگاه لرستان در يادداشتی به بررسی نقش حاملان قرآنی در تحولات تاريخ اسلام، مخصوصا نقش آنان در حفظ نهضت بيداری اسلامی پيامبر اكرم(ص) برای گسترش اسلام در جزيرة‌العرب پرداخته شده است.

جهانبخش ثواقب، دانشيار تاريخ دانشگاه لرستان

به گزارش خبرگزاری بين‌المللی قرآن (ايكنا)، اين يادداشت به قلم جهانبخش ثواقب، دانشيار تاريخ دانشگاه لرستان در رابطه با موضوع «جامعه قرآنی، بصيرت؛ رسالت‌ها و آسيب‌ها» در شاخه نقش حاملان قرآنی در روند تحولات تاريخ اسلام به رشته تحرير در آمده است.

لازم به ذكر است، ثواقب، نويسنده كتبی از جمله «تمثيلات و تشبيهات قرآن كريم»، «دو امانت جاويد (قرآن و عترت)»، «بر كرانه بحر (نيايش در لسان قرآن و معصومين)» و ... بوده و همچنين مقالات بسياری در زمينه علوم قرآنی و تاريخ اسلام به رشته تحرير در آورده است؛ در حال حاضر وی به عنوان دانشيار تاريخ دانشگاه لرستان به فعاليت می‌پردازد و در زمينه تاريخ اسلام و نيز علوم قرآنی نيز در زمينه پژوهشگری به فعاليت‌های خويش در اين راستا ادامه می‌دهد.

در بخش اول اين يادداشت در رابطه با نقش حاملان قرآنی در روند تحولات تاريخ صدر اسلام مطالبی بيان شد كه از آن جمله می‌توان به چكيده‌ای از آن اشاره كرد:

حاملان يا جامعه قرآنی صدر اسلام در حيات رسول‌الله(ص) در مفهوم عام، در زمينه نشر قرآن مورد بررسی قرار می‌گيرند. اين افراد شامل حافظان، قاريان، مبلّغان، مُفسران، كاتبان، جامعه و مُدَوّنان قرآن، غالب چهره‌ها و گروندگان شاخص اوليه به اسلام و ياران زبده پيامبر گرامی(ص) بودند و هر كدام به نوعی خدمات ارزنده‌ا‌ی را در مسير اهداف قرآن و در روند تحولات تاريخ اسلامی انجام داده‌اند.

همچنين در بخش‌های ديگر بخش اول اين يادداشت ضمن اشاره به اين مطلب كه پيامبر گرامی اسلام(ص) ياران خود را جهت حفظ آيات قرآن تشويق می‌كرد، عنوان شد: پيامبر گرامی اسلام(ص) ياران خود را تشويق كرد كه آيات قرآن را خاطر بسپارند و با حفظ و قرائت آن به صيانت از اين وديعه الهی بپردازند، نتيجه آن شد كه جمعی از قاريان و حافظان قرآن(معروف به حُفّاظ و قُرّاء) در حيات رسول الله(ص) شكل گرفتند كه به عنوان حاملان قرآنی خدمات ارزنده‌ای را در برنامۀ تبليغی پيامبر خدا(ص) و تثبيت موقعيت اسلام و حذف نظام جاهلی، انجام دادند.

در پايان بخش اول نيز مديريت پيامبر(ص) بر جامعه قرآنی و برنامه‌ريزی برای بهره‌گيری از توان آنها مود بحث واقع شد و در ادامه اين بهر‌مندی موجب اثربخشی آنان در جامعه آن روز شد. در اين رابطه عنوان شده است: حاملان قرآن در حيات رسول خدا(ص) در مسير اهداف دينی ايشان و برای اعتلای كلمه توحيد و محو نظام جاهلی و برقراری نظام اسلامی مساعی لازم خويش را به كار بستند و بدون حضور آنان اين مهم به آسانی تحقق نمی‌يافت. بی شك مديريت رسول خدا(ص) بر اين جامعه قرآنی و برنامه‌ريزی برای بهره‌گيری از توان آنها موجب كار آمدی و اثر بخشی اين نيرو در جامعه آن روز شد.
بخش اول اين يادداشت را اينجا ببينيد!

حاملان قرآنی، گروه مقاومت اوليه نهضت بيداری اسلامی پيامبر گرامی(ص) را تشكيل می‌دادند

در ادامه در بخش دوم به نقش حاملان و قرآنيان در تحولات تاريخی و سياسی از جمله جنگ‌های صدر اسلام پرداخته شده است. در اين زمينه نگارنده اين مقاله می‌گويد: همان‌گونه كه اشاره شد، حاملان قرآنی به عنوان بازوان و نيروهای عمل‌كننده در كنار رسول خدا(ص) در تحقق اهداف وی به ايفای نقش می‌پرداختند، در واقع گروه مقاومت اوليه نهضت بيداری اسلامی پيامبر گرامی(ص) را تشكيل می‌دادند كه نقشی چند وجهی بر عهده داشتند.

هم مبلغ و مروج و هم كارگزار و مأمور انجام مسئوليت‌های سياسی و حكومتی. برای نمونه وقتی مخالفت‌ها و كارشكنی‌های قريشی مكه در راه دعوت پيامبر اسلام بالا گرفت، همين حاملان قرآنی در گفت‌وگويی پيشنهاد كردند كه يكی از آنان صدای قرآن را در مسجد‌الحرام در جمع قريش به گوش آنان برساند. در اين ميان عبدالله بن مسعود داوطلب شد و در كنار كعبه هنگامی كه سران قريش مجالس خود را برگزار كرده بودند، با صدای رسا آيات اوليه سوره الرحمن را بخواند كه در جمع آنان ولوله‌ای ايجاد كرد و سران مشرك برای جلوگيری از اين پيام آسمانی بر سر ابن مسعود ريخته و به قدری او را زدند كه خون از سراسر بدن او جاری شد اما وی خوشحال بود كه ندای قرآن را به گوش مشركان رسانده است.

جعفر بن ابيطالب؛ نمونه‌ای ديگر از خدمات حاملان قرآنی در زمان رسول خدا(ص) برای حفظ اسلام

نمونه ديگری از خدمات حاملان قرآنی در زمان رسول خدا(ص) تلاش جعفر بن ابيطالب در نجات جان مهاجران به حبشه بود كه با همه ترفندها و تلاش‌هايی كه فرستادگان قريش به كار بردند تا با كمك كارگزاران نجاشی او ودار كنند تا مهاجران را از حبشه بيرون راند و به عربستان بازگرداند، اما جعفر در دو نوبت كه جلسه‌ای برگزار شد با انتخاب و قرائت آياتی از قرآن در وصف حضرت مريم و حضرت عيسی(ع) توانست نقشه آنها را خنثی و نجاشی را نه تنها از اخراج مهاجران منصرف بلكه حمايت او را برای ماندنی در حبشه به مدتی طولانی به دست آورد.

در نتيجه فرستادگان قريش سر افكنده و دست خالی برگشتند و ديپلماسی توطئه و تطميع آنها در حبشه شكت خورد؛ اين درايت و بصيرت يكی از حاملان قرآن موجب شد كه جمعی از ياران پيامبر اسلام(ص) به عنوان يك نيروی ذخيره برای آينده اسلام از گزند مشركان در آن سرزمين حفظ شوند و برخی از اينان پس از بازگشت خدمات ارزنده‌ای در راه اسلام انجام دادند از جمله همين جعفر كه در سال هشتم هجری در فرماندهی سپاهی برای نبرد با روميان به منطقه موته اعزام شد و در همين جنگ به شهادت رسد گفتنی است كه تعدادی از اين مهاجران به حبشه در زمرۀ قُراء و حُفاظ قرآن بودند كه نامشان در ميان حافظان و قاريان در منابع آمده است.

نقش حاملان قرآنی در فراهم‌سازی زمينه نشر و گسترش اسلام در يثرب و به اسلام در آوردن تعداد زيادی از مردم اوس و خزرج و در نتيجه ايجاد يك پايگاه مناسب برای هجرت پيامبر(ص) و انتقال دعوت او از مكه به مدينه النبی كاملا آشكار است.

مُصعب بن عُمر؛ از اولين كسانی كه در ابتدا برای تعليم قرآ به مدينه وارد شد

از جمله كسانی كه در ابتدا برای تعليم قرآن به مدينه وارد اين شهر شد؛ مُصعب بن عُمر بود كه از سوی رسول خدا(ص) به اين مأموريت اعزام شد. مصعب كه زمانی به حبشه مهاجرت كرده بود و بعد به مكه بازگشت با آموزش قرآن در ميان اوس و خزرج در يثرب و آشنا كردن آنها را احكام اسلام موفق شد كه تعداد بسياری از آنان را به دين اسلام درآورد.

در نتيجه در سال سيزدهم بعثت بيش از هفتاد نفر از مردم يثرب در مراسم حج به مكه آمده و با رسول خدا(ص) پيمان بستند كه به پيمان عقبه دوم مشهور است. در اين ديدار يثربيان علاوه بر شهادت به توحيد و رسالت رسول خدا(ص) در دفاع از ايشان و پذيرش وی در شهر خود نيز پيمان بستند. مصعب پس از هجرت به مدينه همچنان در كنار پيامبر(ص) حضور فعال داشت و سرانجام در جنگ احد به شهادت رسيد و نامش در فهرست شهدای اسلامی ثبت شد؛ علاوه بر مصعب، عبدالله بن اُم مكتوم و عمار و بلال نيز برای تعليم قرآن و تبليغ دين در ميان مردم مدينه به اين شهر رفته‌اند.

پس از اين زمينه‌سازی در ايجاد پايگاه جديد برای دعوت در عملی شدن هجرت خدا(ص) به يثرب باز نقش يكی از حاملان قرآن بسيار برجسته است، حضرت علی(ع) كه خود يكی از حافظان و مقرئان قرآن بود در ليلة‌المبيت با بينش و بصيرت كامل در بستر پيامبر خدا(ص) خوابيده و با اين اقدام شجاعانه، نقشه مشركان برای قتل رسول الله(ص) كه در دارالندوه طراحی شده بود، خنثی شد و آن حضرت با سلامت تمام توانستند به يثرت هجرت كنند.

حضرت علی(ع) همچنين از طرف پيامبر خدا(ص) ماموريت رَد امانات مردم و بردن زنان هاشمی از جمله حضرت فاطمه(س) دختر گرامی پيامبر اسلام را به مدينه بر عهده گرفت كه به خوبی از عهده انجام آنها بر آمد؛ پس از هجرت پيامبر اسلام(ص) به مدينه، بسياری از قاريان و حافظان قرآن كريم در غزوات و سرايايی اين دوره حضور داشتند كه در رأس آنها حضرت علی(ع) قرار داشت. اين حاملان قرآنی با مجاهدت‌ها و جان‌فشانی‌های خود سرانجام دشمنان مختلف از قرشيان، يهوديان و ساير قبايل مشرك را به شكست وا داشتند كه در رأس آنها حضرت علی(ع) قرار داشت.

حاملان قرآنی با مجاهدت‌های خود نقش مهمی در حكمفرمايی اسلامی در جزيرة‌العرب داشتند

اين حاملان قرآنی با مجاهدت‌ها و جان‌فشانی‌های خود سرانجام دشمنان مختلف قرشيان، يهوديان و ساير قبايل مشركت را به شكست واداشتند و در پرتو مساعی آنان اسلامی توانست بر جزيرة العرب حكمفرما شود. بررسی اسامی فرماندهان و افراد شركت‌كننده در اين جنگ‌ها مقايسه آنها با اسامی كسانی كه در منابع به عنوان قاری و حافظ و كاتب قرآن ذكر شده‌اند، اين مطلب را تأييد می‌كند.

در شرح يكی از اين حوادث به نام بئرمعونه كه در صفر سال چهارم هجرت رخ داد، تعداد هفتاد نفر از صحابه رسول خدا(ص) كه به آنها قُراء می‌گفتند و برای دعوت مردم می‌رفتند با خيانت قبايل مشركت كشته شدند كه حادثه‌ای بسيار غم‌انگيز برای پيامبر خدا(ص) بود؛ اين واقعه نشان از نقش مهم حاملان قرآنی در راه آرمان‌ها و اهداف اسلام دارد كه چگونه از جان خويش می‌گذشتند تا آيين اسلام پايدار بماند.

در اين دوره، رسول خدا(ص) هر گاه از مدينه بيرون می‌رفت كسی را به جانشينی خود در نماز و نيز به امارت شهری می‌گماشت و همچنين كسانی را برای تعليم قرآن و بيان احكام دستور به ماندن در شهر می‌داد كه معمولاً از جامعه قرآنی بودند پس از فتح مكه در سال هشتم هجری معاذبن جبل را برای آموزش قرآن در آن جا گماشت و يا هر كس از مكه به مدينه مهاجرت می‌كرد، رسول خدا(ص) او را برای فراگرفتن قرآن به يكی از قُراء و حُفاظ قرآن می‌سپرد رسول خدا(ص) حضرت علی(ع) را به سبب آشنايی و تسلط به قرآن برای قضاوت به يمن فرستاد برخی از ماموريت‌های مهم مانند شكستن بت‌ها، امر قضاوت و داوری بين مردم، تبليغ دين و نشر قرآن ميان مردم، قرائت سوره برائت بر مشركان كه توسط حضرت علی(ع) انجام گرفت بر عهده كسانی بود كه به طور مشخص به جامعه قرآنی وابستگی داشتند.

حاملان قرآن يكی از عوامل مهم در تحولات سياسی و نظامی صدر اسلام بودند

در مجموع حاملان قرآن به عنوان يكی از عوامل مهم در تحولات سياسی و نظامی صدر اسلام ظاهر شدند و با دفاع از جان پيامبر اسلام، سركوب مخالفان، نشر انديشه دينی در جامعه، تثبيت نظام سياسی اسلام به ايفای نقش پرداختند و پيروزی‌های مهمی در بدر و احد و احزاب و خيبر و فتح مكه و حنين و غيره با محوريت آنان رقم خورد و تدبيرهای سرنوشت‌سازی از سوی آنان در برابر مشركان به كار بسته شد كه حفر خندق به پيشنهاد مسلمان يكی از حاملان برجسته قرآنی يكی از آن نمونه‌هاست.

البته برخی از اين شخصيت‌ها ضعف‌ها و لغزش‌هايی هم داشتند كه به دليل ابهت و عظمت رسول خدا(ص) و رهبری‌های خردمندانه او اين گونه خطاها و كژ‌ی‌ها در روند تحولات اسلامی اختلالی ايجاد نكرد اما پس از در گذشت وی حوادث به گونه‌ای ديگر رقم خورد.

يكی از اقدامات حاملان قرآن پس از رحلت پيامبر اسلام(ص) جمع و تدوين قرآن كريم بود كه آن را از روی‌ نوشت‌افزارهای مختلف به روی پوست يا كاغذ منتقل كرده و مُصحف‌هايی ترتيب داده‌اند. اولين كسی كه به اين كار اقدام كرد حضرت علی(ع) بود كه پس از ماجرای سقيفه و انتخاب ابوبكر به خلافت به جمع و تدوين قرآن سرگرم شد و بر اين كار سوگند ياد كرد كه آن را به پايان برساند، روايت‌های متعددی در اين باره صادر شده است.

در برخی روايات از ابوبكر، عمر و سالم مولی حذيفه نيز به عنوان نخستين جامع و مُدوّن قرآن ياد كرده‌اند كشته شدن برخی از حاملان قرآن در حوادث اين دوره و نگرانی از كاهش يا افزايش كلمه‌ای در آيات قرآن از انگيزه‌های خليفه اول در اقدام به تدوين قرآن بوده است و از همين جا مُصحفهايی پديد آمد كه در دست برخی از حاملان قرآن قرار داشت با اين حال به سبب اختلاف قرائت‌هايی كه ميان قُراء پديد آمد كه حتی كار به ستيزه و تكفير يكديگر كشيد و سبب آشفتگی در آموزش قرآن به فراگيران شد.

اين كه مردم غالبا قرآن را به كمك حافظه خود تلاوت می‌كردند، همچنين به سبب آميختگی حاملان قرآنی عرب با ديگر ملل و آشفتگی زبانی و اختلاف بی‌رويه در امر قرائت، در زمان خليفه سوم، عثمان، تصميم گرفته شد كه با جمع‌آموری مصحف‌ها و زير نظر يك گروه چهار نفری كه در رأس آنها زيدبن ثابت قرار داشت چند نسخه مبنا از قرآن استنسارخ كرده و به مناطق مختلف بفرستند تا اختلاف قرائت و درگيری بين قاريان و طرفداران آنها از ميان برود.

بنا به پاره‌ای از روايات قرآنی كه به دستور عثمان تدوين شد به رأی حضرت علی(ع) گذاشته شده و با نظارت و تاييد او به اين كار اقدام شد؛ می‌دانيم كه در سال يازدهم هجری همزمان با خلافت ابوبكر پيامبران دروغين در ميان قبائل عرب ظهور كردند از جمله مسيلمه كذاب كه در يمامه ادعای پيغمبری كرد،خليفه اول برای نبرد با مسيلمه سپاهی اعزام كرد كه به پيروزی دست يافتند اما در اين جنگ عدّۀ زيادی از حُفاظ و قُراء قرآن به شهادت رسيدند كه عدّه آنها را هفتاد نفر و حتی در برخی گزارش‌ها تا چند صد نفر هم نوشته‌اند اين امر از يك سو نشان‌دهنده تعداد چشمگير حاملان قرآن در صدر اسلام و حضور آنان در نبردهای مختلف آن دوران و جنگ با دشمنان دين بوده است و از سوی پايداری و ثبات قدم آنها در ميادين نبرد به سبب باورهايی كه قرآن كريم در جان آنها پديد آورده بود.

کشته شدن حفاظ قرآن در جنگ‌ها عاملی جهت جمع‌آوری و مکتوب‌سازی قرآن شد

اما همين اتفاقات ناگوار نگرانی‌ خاصی را هم در جامعه پديد آورد كه اگر حاملان قرآنی در وقايع مشابه كشته شوند با توجه به اين كه حفظ و صيانت از قرآن بيشتر به صورت حافظه بود، بخش مهمی از قرآن از بين برود، موضوع جمع و تدوين قرآن به صورت مصحف يا صحيفه مطرح شد كه سرانجام اين امر تحقق پيدا كرد.

در جريان فتوحات اسلامی و گسترش سرزمينی يكی از وظايف حاملان قرآن علاوه بر حضور در لشكركشی‌ها چه به صورت رزمنده يا فرمانده سپاه آموزش قرآن به نو مسلمانان و نشر آن در مناطق مفتوحه بود.

از اين رو، عدّه‌ای از قُراء و حافظان قرآن از سرزمين عربی بيرون رفته و در مناطق ديگر مانند شام، عراق، يمن،ايران و جاهای ديگر اعزام شدند و به امر قرائت و تعليم قرآن و نشر ترويج دين پرداختند.

ادامه دارد...