جامعه فقير، جامعه مطلوب الهی نيست/ ضدارزش كردن فقر؛ اولين گام مبارزه با آن

گروه اقتصاد: اولين گام در مبارزه با فقر، ضدارزش كردن فقر در جامعه است؛ در جامعه اسلامی بايد فقر را به عنوان امری مذموم و عذاب الهی بشناسيم؛ جامعه فقير، جامعه مطلوب الهی نيست و انسان فقير هم بنده محبوب خدا نيست.

حجت‌الاسلام والمسلمين عباس قدس، عضو هيئت علمی دانشگاه و مدرس حوزه در گفت‌وگو با خبرگزاری بين‌المللی قرآنی (ايكنا) در پاسخ به پرسشی در مورد راهكارهای فقرزدايی و توزيع ثروت در جامعه اسلامی اظهار كرد: اولين گام به منظور فقرزدايی در جامعه اسلامی اين است كه فقر را به عنوان امری مذموم و عذاب الهی بشناسيم. جامعه فقير، جامعه مطلوب الهی نيست و انسان فقير هم بنده محبوب خدا نيست. البته اين نكته نبايد با روايت «الفقر فخری» كه از سوی پيامبر اسلام مطرح شده است، خلط شود.

وی با بيان اين‌كه بيان پيامبر اكرم(ص) در اين خصوص به معنای دلبستگی نداشتن به دنيا و ماديات است، نه اينكه ثروت‌آفرينی امری ناپسند باشد، افزود: پس اولين گام در مبارزه با فقر، ضدارزش كردن فقر در جامعه است. چنان‌كه آيه شريفه 273 سوره بقره انسان‌هايی را محترم می‌شمارد كه اگرچه از نظر مادی فقيرند، اما به واسطه عفاف و مناعت طبعشان در جامعه انسان‌های غنی جلوه می‌كنند.

عضو هيئت علمی دانشگاه در خصوص اين مطلب به آيه 273 بقره استشهاد كرد: «لِلْفُقَرَاء الَّذِينَ أُحصِرُواْ فِی سَبِيلِ اللّهِ لاَ یَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِی الأَرْضِ یَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِیَاء مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُم بِسِيمَاهُمْ لاَ یَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا وَمَا تُنفِقُواْ مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللّهَ بِهِ عَلِيمٌ؛ (اين صدقات‏) براى آن (دسته از) نيازمندانى است كه در راه خدا فرومانده‏اند، و نمى‏توانند (براى تأمين هزينه زندگى‏) در زمين سفر كنند. از شدّت خويشتن‏دارى‏، فرد بى‏اطلاع‏، آنان را توانگر مى‏پندارد. آنها را از سيمايشان مى‏شناسى‏. با اصرار، (چيزى‏) از مردم نمى‏خواهند. و هر مالى (به آنان‏) انفاق كنيد، قطعاً خدا از آن آگاه است»(بقره/273).

وی با بيان اين‌كه دومين راهكار توليد ثروت اساسی‌ترين عامل در رابطه با فقر زدايی است، گفت: اسلام می‌فرمايد كه نه تنها روزی خود را بجوييد، بلكه از فضل هم بجوييد. خداوند متعال در آيه 10 سوره جمعه می‌فرمايد « فَإِذَا قُضِیَتِ الصَّلَاةُ فَانتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِن فَضْلِ اللَّهِ وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا...؛ چون نماز گزارده شد، در روی زمين پراكنده گرديد و فضل خدا را جويا شويد و خدا را بسيار ياد كنيد (جمعه/10). جمله «وابتغو ا من فضل الله» يا تعبيرات مشابه آن در قرآن كريم به معنی طلب روزی و كسب و تجارت آمده است. نكته جالب اين‌كه تعبير كلمه فضل در آيات ديگر قرآن نيز غالبا همراه با مفهوم طلب و تلاش در جهت افزايش روزی است. خداوند متعال ثروت‌آفرينی را در مقام ارزش معرفی ‌می‌كند و ثروتمندانی را كه در راه حج و زكات و صدقه و كارهای خير قدم برمی‌دارند، محترم می‌شمارد. آنچه در اين بين لازم به توضيح است، اين‌كه قرآن با راكد نگه داشتن پول و ثروت‌اندوزی مخالف است و به صراحت در آيه 35 سوره توبه از طلا و نقره‌های انباشته شده با تعبير عامل عذاب ياد می‌كند.

اين استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به سومين راهكار، افزود: استفاده از مكانيزم‌هايی نظير خمس و زكات و انفاق سومين راهكار موجود است. ترويج فرهنگ خمس و زكات را برای اينكه تجمع ثروت در يكجا و فقر مطلق در جای ديگر در جامعه به وجود نيايد، لازم است و درآيه 7 سوره مباركه حشر دقيقا به اين مسئله اشاره شده است : «مَّا أَفَاء اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُرْبَى وَالْیَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ كَیْ لَا یَكُونَ دُولَةً بَیْنَ الْأَغْنِیَاء مِنكُمْ وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ؛ آنچه خدا از [دارایى] ساكنان آن قريه‏‌ها عايد پيامبرش گردانيد از آن خدا و از آن پيامبر [او] و متعلق به خويشاوندان نزديك [وى] و يتيمان و بينوايان و در راه‏‌ماندگان است تا ميان توانگران شما دست به دست نگردد و آنچه را فرستاده [او] به شما داد آن را بگيريد و از آنچه شما را باز داشت بازايستيد و از خدا پروا بداريد كه خدا سخت‏ كيفر است »(حشر/ 7).

اين مدرس حوزه و دانشگاه در ادامه با تاكيد بر لزوم توزيع ثروت در جامعه و اشاره به مسئله قرض‌الحسنه و تعاون بحث اعتماد و شراكت را يكی از عوامل توزيع ثروت در جامعه اسلامی برشمرد و افزود: خمس، ماليات مازاد بر مصرف است و مصرف مطابق با شان و جايگاه هر فرد سبب گردش پول و ثروت در جامعه خواهد شد و چنانچه مازاد درآمدی وجود داشت، مطابق شرع، چهار پنجم از آن حق صاحب سرمايه و يك پنجم آن حق فقرا است كه نصف آن سهم امام و نيم ديگر در اختيار سادات قرار خواهد گرفت. همين تقسيم ثروت سبب خواهد شد تا حجم پول در گردش بازار افزايش پيدا كند و به نوعی اقتصاد از حالت ركود خارج شود.

وی ادامه داد: ضمنا چهار پنجم باقی مانده نيز كه در اختيار صاحب سرمايه قرار گرفته، بسته به نظر وی صرف خواهد شد. اما چنان‌كه پيش از اين نيز مطرح شد، صاحب مال حق كنز و ثروت‌اندوزی نخواهد داشت و اين سرمايه را بايد به صورت ثروت در گردش نظير سرمايه گذاری، قرض‌الحسنه، تعاون و احسان استفاده نمايد.

اين استاد حوزه با انتقاد ضمنی از كاركرد مرسوم كميته امداد خواستار تغيير اساسی سياست اين كميته در راستای ارتقاء سطح كارآفرينی و ثروت افزايی مددجويان اين سازمان شد و افزود: خدا زكات‌خوری و گدايی و صدقه‌خوری صرف را تقبيح كرده است و انسان بايد مستقل باشد.