اطمينان به تدبير خدا در زندگی، نمود باور به «وكيل» بودن خداوند است

گروه اجتماعی: عضو هيئت علمی جامعةالمصطفی(ص) العالمیة قم با بيان اينكه توكل در واقع به معنای اطمينان به تدبير خداست، اظهار كرد: وكيل يكی از اسمای حسنای الهی و به معنای فردی است كه سرپرستی تدبير امور و كارها را بر عهده دارد.

حجت‌الاسلام والمسلمين حسين علوی‌مهر، عضو هيئت علمی جامعةالمصطفی(ص) العالمية قم در گفت‌وگو با خبرگزاری بين‌المللی قرآن(ايكنا) شعبه خوزستان، در خصوص مفهوم توكل و پشتوانه معرفتی آن اظهار كرد: يكی از آموزه‌های اخلاقی ارزشمند كه از نظر اخلاق فردی و اخلاق اجتماعی در سعادت انسان تأثيرگذار است، موضوع توكل است كه در قرآن كريم به‌طور گسترده در آيات متعددی بيان شده و خداوند نتايج آن را در قرآن مطرح كرده است.

وی تصريح كرد: توكل در واقع به معنای واگذار كردن كارها به خداوند متعال و اطمينان به تدبير خداوند است. معنای ديگر توكل، اظهار ناتوانی فرد و اعتماد به ديگری(خدا) است. اينكه به خداوند «وكيل» گفته می‌شود، به معنای كارساز بودن و تدبيركردن كارها است. وكيل يكی از اسمای حسنای الهی است و در آياتی داريم: «وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَیْءٍ وَكِيلٌ؛ و او بر هر چيزى نگهبان است»، (انعام/102) يا «وَقَالُواْ حَسْبُنَا اللّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ؛ و گفتند خدا ما را بس است و نيكو حمايتگرى است» (آل‌عمران/173) وكيل در اين آيات به معنای كسی است كه سرپرستی تدبير امور و كارها را بر عهده دارد.

اين مدرس حوزه و دانشگاه ادامه داد: در آيات متعددی خداوند متعال مؤمنان را به توكل در زندگی دعوت می‌كند به اين معنا كه كارهای خود را به خداوند متعال واگذار كنند. به عبارتی در عالم هستی به طور كلی، يك قدرت مافوق قدرت‌ها وجود دارد كه انسان در بسياری از امور زندگی گويا نيازمند اين قدرت ماورايی است كه او را كمك كند و اسباب پيشرفت كارهای او را فراهم كند، اين واگذاری به قدرت مافوق همان توكل به خداوند متعال است.

علوی‌مهر با اشاره به مفهوم توكل در روايات خاطرنشان كرد: در يك حديث قدسی معنای توكل از زبان جبرئيل چنين بيان شده است: كسی كه می‌خواهد توكل كند بايد علم داشته باشد به اينكه مخلوقات نه قدرت ضرر زدن را دارند و نه قدرت نفع رساندن، نه می‌توانند مانع كارها بشوند و نه پيش‌برنده كارها و امور هستند. اينكه انسان از مخلوقات نااميد شود (اميد او به مخلوقات نباشد)، وقتی انسان چنين شد كه ضررها، نفع‌ها، بخشش‌ها و ممانعت‌ها را همه از جانب خداوند و يك قدرت مافوق بداند، در اين صورت انسان از غير خدا نخواهد ترسيد و به هيچ كس طمع و چشم‌داشت نخواهد داشت، اين همان توكل است.

وی ادامه داد: در اينكه توكل از اركان ايمان است و در حقيقت ايمان دخالت دارد بحثی نيست. در آيات زيادی داريم كه سفارش شده است: «وَعَلَى اللّهِ فَلْیَتَوَكِّلِ الْمُؤْمِنُونَ؛ و مؤمنان بايد تنها بر خدا توكل كنند» (آل‌عمران/ 160). در روايات هم به اين نكته تأكيد شده كه توكل حقيقت ايمان است و در كلام حضرت علی(ع)، توكل يكی از اركان ايمان دانسته شده است.

عضو هيئت علمی جامعةالمصطفی(ص) العالمية قم با بيان اينكه توكل منافاتی با به‌كارگيری اسباب و ابزارهای زندگی و تلاش كردن ندارد، گفت: در آيات و روايات عدم تلاش در زندگی مذموم واقع شده است. در روايتی می‌خوانيم كه عده‌ای از ياران رسول خدا(ص) وقتی آيه «وَیَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لَا یَحْتَسِبُ وَمَن یَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَیْءٍ قَدْرًا؛ و از جایى كه حسابش را نمى‏‌كند به او روزى مى‏‌رساند و هر كس بر خدا اعتماد كند او براى وى بس است‏ خداوند فرمانش را به انجام‏‌ رساننده است به راستى خدا براى هر چيزى اندازه‏‌اى مقرر كرده است»، (طلاق/3) نازل شد، درهای خانه خود را بستند، در خانه نشستند يا در مساجد گوشه عزلت گزيدند و فقط مشغول عبادت شدند وقتی پيامبر(ص) مطلع شدند، فرمودند: دعای چنين افرادی مستجاب نمی‌شود و خداوند از مؤمنان خواسته است در طلب روزی اهل تلاش و كوشش باشيد.

اين مدرس حوزه علميه ادامه داد: در آيه‌ای داريم كه به پيامبر(ص) هنگامی كه می‌خواستند در يكی از جنگ‌ها تصميم‌گيری بكنند سفارش شده است: «وَشَاوِرْهُمْ فِی الأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ؛ و در كار[ها] با آنان مشورت كن و چون تصميم گرفتى بر خدا توكل كن زيرا خداوند توكل‏‌كنندگان را دوست مى‏‌دارد» (آل‌عمران/159). بنابراين در ميان مردم گروهی هستند كه به ظاهر می‌پنداريم اهل توكل هستند، در حاليكه در روايات اينان را «متأكلين» می‌نامند. متأكلين يا متكلين افرادی هستند كه به عبادت‌های خود می‌پردازند اما به ديگران تكيه دارند. اين دسته افراد مورد ذم واقع شده‌اند؛ بنابراين معنای توكل اين نيست كه زندگی خود را به دست ديگران بسپاريم و دست از تلاش برداريم.

علوی‌مهر در خصوص كاركردهای توكل در روان انسان گفت: در آيه سوم سوره طلاق به برخی از اين كاركردها اشاره شده است. باور به اينكه خداوند انجام‌رساننده امور است برای انسان آرامش روانی به ارمغان می‌آورد. اگر كسی بر خدا توكل داشته باشد، امور بر او آسان می‌شود. گاهی ما عينك سختی و مانع‌تراشی در زندگی بر چشم می‌گذاريم، ولی اگر با توكل حركت كنيم، امور بر ما آسان می‌شود و سختی‌ها در مقابل ما رام می‌شوند.

عضو هيئت علمی جامعةالمصطفی(ص) العالمية قم شرط توكل بر خدا را شناخت خداوند دانست و بيان كرد: اگر انسان خداوند را بشناسد، يك نوع سرور و شادمانی درونی در او ايجاد خواهد شد و با قدرت توكل چنين فردی از قوه روحی و روانی خاصی برخوردار می‌شود و اهل پيروزی خواهد بود.