استواری توحيد افعالی در انديشه مؤمن؛ مسير صحيح دستیابی به مقام توكل

گروه اجتماعی: مدرس حوزه علميه اهواز با بيان اينكه توكل بارزترين صفت مشترك انبيا بوده كه باعث ايستادگی آنها برابر دشمنان می‌شود، گفت: آنچه در درجه اول انسان را به سوی توكل سوق می‌دهد توحيد افعالی است؛ یعنی باور به اینکه آنچه خداوند اراده كرده محقق می‌شود.

فاطمه نيكبختی، مدرس حوزه علميه مكتب الزهرا(س) اهواز در گفت‌وگو با خبرگزاری بين‌المللی قرآن(ايكنا) شعبه خوزستان، درباره توكل در زندگی و پشتوانه معرفتی آن گفت: بسياری از آيات قرآن مجيد و در كنار آن روايات و سرگذشت انبيا و اوليای الهی، كتب علمای اخلاق و ارباب سير و سلوك در باب توكل بسيار وسيع سخن گفته‌اند و جمع‌بندی اين مطالب درباره توكل، آن را به عنوان يك فضيلت اخلاقی معرفی می‌كند كه زيربنا و مقدمه رسيدن به مقام قرب الهی است.

هدف از آفرينش انسان رسيدن به مقام قرب الهی است

وی با بيان اينكه هدف از آفرينش انسان رسيدن او به مقام قرب الهی است، افزود: يعنی تمام عبادات انسان مقدمه رسيدن به اين هدف است و در اين راستا، توكل يك فضيلت مهم اخلاقی است. به اين معنا كه انسان كار خود را به خدا بسپارد و به لطف خدا اعتماد داشته باشد؛ توسل توسط انسان مؤمن متوكل صورت مي‌گيرد با اين تعريف كه توكل اعتماد بر خداوند است.

نيكبختی ادامه داد: هر كس كه متوكل علی‌الله است، از هيچ‌كس جز خدا نمی‌ترسد و هيچ‌كس جز خدا نزد او بزرگ نيست. با اين زيربنای فكری می‌بينيم كه پيامبران عده ندارند، عُده هم ندارند اما در برابر قدرت‌های بزرگ می‌ايستند برای اينكه از يك پشتوانه قوی برخوردار هستند و اين همان توكل بر نيروی الهی است كه با تكيه بر آن ماسوی‌الله نزد آنها صغير است.

اين مدرس حوزه علميه تصريح كرد: ما در قرآن كريم به آياتی برمی‌خوريم كه می‌فرمايد «وَعَلَى اللّهِ فَلْیَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ» (مائده/11) يا «وَعَلَى اللّهِ فَلْیَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ» (ابراهيم/12) وقتی اين دو را در كنار هم قرار دهيم درمی‌يابيم مؤمنان واقعی همان متوكلان هستند و متوكلان كسانی هستند كه ايمان دارند. هر چه معرفت انسان بالاتر رود، به هدايت الهی دست پيدا می‌كند و در راستای اين معرفت به توكل می‌رسد.

آرامش؛ يكی از مهمترين كاركردهای توكل

وی در خصوص كاركردهای توكل در زندگی، صبر و تحمل مشكلات را از ثمرات اين فضيلت اخلاقی برشمرد و با اشاره به آيه «وَمَن یَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ؛ و هر كس بر خدا اعتماد كند او براى وى بس است‏»؛ (طلاق/3) تصريح كرد: يكی از مهمترين كاركردهای توكل، آرامش است. توكل از ماده وكالت است به اين معنا كه انسان كسی را برای امور خود وكيل قرار دهد و به طور معمول فردی كه وكالت اموری را به عهده می‌گيرد از حيث علم، تجربه، تدبير، مديريت و مواجهه با مشكلات بهتر از موكل عمل می‌كند، از اين رو فرد موكل به او اعتماد می‌كند؛ هر چه كه وكيل تواناتر باشد و آگاهی بيشتری داشته باشد، موكل آرامش و اطمينان بيشتری نسبت به نتيجه اموری كه آنها را به وی سپرده پيدا می‌كند و ترس در وی راه پيدا نمی‌كند.

نيكبختی اضافه كرد: در زندگی پيامبران هم می‌بينيم كه يكی از بارزترين صفاتی كه بين آنها مشترك بوده است، توكل است. آنچه باعث ايستادگی نوح(ع) در برابر دشمنان، اقدام ابراهيم(ع) در اسكان همسر و فرزندش در سرزمين بی‌آب و علف و يا ايستادگی شعيب(ع) در مقابل سرسختی دشمنان می‌شود، تكيه و توكل به خداست. نتيجه آنكه اين فضيلت اخلاقی كارساز است و نقطه مقابل آن، اين است كه انسان به خدا اعتماد نكند كه عدم اعتماد، عاقبتی به جز سقوط برای انسان ندارد.

اين كارشناس دينی در ادامه خاطرنشان كرد: گاهی به انسان‌های نادانی برمی‌خوريم كه به نام توكل از تلاش و پيگيری امور خود بازمی‌مانند. در اينجا توكل به معنای واقعی خود به كار نرفته است، اگر چنين به توكل نگاه كنيم كه انسان فعاليت و تدبير عقلايی در امور را كنار بگذارد؛ چنين نگاهی حرام است. گرچه پروردگار دستور داده كه به عالم اسباب دل نبنديم اما از آن طرف ما به همين اسباب در انجام كارها و امور خود نيازمنديم.

وی گفت: در حديثی آمده است كه از امام معصوم پرسش شد كه توكل چيست؟ فرمود: لاتخاف السواء (توكل آن است كه از غير خدا نترسی). بنابراين، توكل بدون توجه به اسباب، توكل انسان‌های جاهل است.

مدرس حوزه علميه مكتب الزهرا(س) اهواز با بيان اينكه كسی كه به خدا توكل می‌كند احساس غناء و بی‌نيازی می‌كند، افزود: گاهی می‌بينيم فردی از نظر مالی ثروتمند است، اما در عين حال فقير است. به جهت اينكه ماده توكل در زندگی او وجود ندارد، يعنی به جهت وابستگی به آن مال، به شدت نگران است و آرامش ندارد. اما كسی كه پيگيری امور خود را با تدبير انجام دهد و در كنار آن به خدا توكل كند، چنين باوری، توكل صحيح است.

توحيد افعالی در درجه اول انسان را به سوی توكل سوق می‌دهد

نيكبختی در خصوص چگونگی رسيدن به مقام توكل اظهار كرد: آنچه در درجه اول انسان را به سوی توكل سوق می‌دهد، توحيد افعالی است؛ به اين معنی كه باور داشته باشيم آنچه خداوند اراده كرده است، محقق می‌شود؛ باور داشته باشيم هر چه در عالم موجود است مستند به ذات خدا و سرچشمه هستی و سبب‌ الاسباب است و هر عاملی در هر چيزی اثر می‌كند به فرمان خداست و همه موجوداتی كه روی زمين هستند،‌ ريزه‌خوار نعمت پروردگارند.

مدرس حوزه علميه بانوان اهواز با تصريح به اينكه توكل زائيده ايمان است، گفت: هر چه ايمان انسان بيشتر باشد، توكل او بيشتر است چرا كه مؤمن به خدا ايمان دارد غير از خداوند دستی بالای دست‌ها نيست كه در كارها خلل ايجاد كند. توكل شاخه درخت توحيد است و اگر توحيد چنانكه بايد و شايد فهميده شد و ربوبيت خدا برای انسان تبيين شد، انسان به توكل می‌رسد.