رهبری و حمايت حتمی الهی؛ فلسفه توكل از نظر قرآن كريم

شوكت عظيمی، مدير كانون فارغ‌التحصيلان مدرسه علميه الزهرا(س) اهواز در گفت‌وگو با خبرگزاری بين‌المللی قرآن(ايكنا) شعبه خوزستان، در خصوص معنای توكل بيان كرد: توكل از نظر لغوی از ماده‌ وكالت به معنای انتخاب وكيل است و از نظر اصطلاح قرآنی به اين معناست كه انسان در برابر مشكلات، سختی‌ها، پيچيدگی‌ها و بن‌بست‌های زندگی، خدای متعال را وكيل خود قرار داده و به او تكيه كند.

وی با برشمردن ويژگی‌های لازم برای يك وكيل عنوان كرد: اگر بخواهيم كسی را به‌عنوان وكيل انتخاب كنيم شرايطی را برای او در نظر می‌گيريم. شرايط يك وكيل خوب شامل آگاهی كافی، قدرت كافی، امانت و دلسوزی است. وقتی دقت می‌كنيم همه اين‌ اوصاف را در خدای متعال می‌بينيم.

اين مدرس حوزه علميه در ادامه با اشاره به آيه «وَمَن یَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ؛ و هر كس بر خدا اعتماد كند او براى وى بس است‏» (طلاق/3) تصريح كرد: در قرآن طی آيات متعدی بر ضرورت توكل بر خداوند تأكيد شده است. آياتی همچون «إِنِّی تَوَكَّلْتُ عَلَى اللّهِ رَبِّی وَرَبِّكُم مَّا مِن دَآبَّةٍ إِلاَّ هُوَ آخِذٌ بِنَاصِیَتِهَا؛ در حقيقت من بر خدا پروردگار خودم و پروردگار شما توكل كردم هيچ جنبنده‌‏اى نيست مگر اينكه او مهار هستى‏‌اش را در دست دارد» (هود/56) و «وَاتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ یَا قَوْمِ إِن كَانَ كَبُرَ عَلَیْكُم مَّقَامِی وَتَذْكِيرِی بِآیَاتِ اللّهِ فَعَلَى اللّهِ تَوَكَّلْتُ؛ و خبر نوح را بر آنان بخوان آنگاه كه به قوم خود گفت اى قوم من اگر ماندن من [در ميان شما] و اندرز دادن من به آيات خدا بر شما گران آمده است [بدانيد كه من] بر خدا توكل كرده‏‌ام»، (يونس/71) وصف توكل انبياء را بيان كرده‌اند.

با توكل بر خدا بر يك قدرت فناناپذير تكيه می‌کنیم

عظيمی با طرح اين سؤال كه چرا بايد بر خدا و نه غير او توكل كنيم، گفت: همه قدرت‌ها در دست خداست و تنها خدای متعال قادر است مسائل و دشواری‌های زندگی ما را حل كند و قدرت‌های غير خدا، قدرت‌هايی وابسته و محدود هستند؛ از اين رو تكيه بر غير خدا، تكيه بر باد است؛ بنابراين چون همه قدرت‌های عالم در يد خداست ما با توكل بر خدا بر يك قدرت فناناپذير تكيه كرده‌ايم.

مدير كانون فارغ‌التحصيلان مدرسه علميه الزهرا(س) اهواز با بيان اينكه نمونه‌های متوكلين در قرآن، انبياء هستند، افزود: رمز پيروزی و موفقيت انبياء همان توكل‌شان بر خدا است. به‌طور مثال در رابطه با حضرت ابراهيم(ع) در قرآن آمده است كه ايشان همسر و فرزند خود را به امر الهی در بيابانی بی‌آب و علف ساکن می‌سازد. تصور و قبول چنين دستوری برای افرادی كه توكل آن‌ها كم و ايمانشان ضعيف است، دشوار می‌نمايد؛ اما حضرت ابراهيم(ع) اين دستور را پذيرفت و پس از آن دعا فرمود: «رَّبَّنَا إِنِّی أَسْكَنتُ مِن ذُرِّیَّتِی بِوَادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِندَ بَیْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِیُقِيمُواْ الصَّلاَةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِّنَ النَّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ وَارْزُقْهُم مِّنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ یَشْكُرُونَ؛ پروردگارا من [يكى از] فرزندانم را در دره‏‌اى بى‏‌كشت نزد خانه محترم تو سكونت دادم پروردگارا تا نماز را به پا دارند پس دل‌هاى برخى از مردم را به سوى آنان گرايش ده و آنان را از محصولات [مورد نيازشان] روزى ده باشد كه سپاسگزارى كنند»، (ابراهیم/37). چه عاملی باعث شد تا حضرت ابراهيم(ع) در چنان موقعيتی دست به دعا بردارد؟ ايمان و توكل بر خداست كه موجب می‌شود اين پيامبر الهی اين دستور را انجام بدهد، همسر و فرزند خود را در بيابان ساكن كند و با تكيه بر ياری خدا، خود با اطمينان‌خاطر بازگردد.

مدرس حوزه علميه الزهرا(س) اهواز در ادامه با اشاره به آيه «وَمَا لَنَا أَلاَّ نَتَوَكَّلَ عَلَى اللّهِ وَقَدْ هَدَانَا سُبُلَنَا وَلَنَصْبِرَنَّ عَلَى مَا آذَیْتُمُونَا وَعَلَى اللّهِ فَلْیَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ؛ و چرا بر خدا توكل نكنيم و حال آنكه ما را به راه‏هايمان رهبرى كرده است و البته ما بر آزارى كه به ما رسانديد شكيبایى خواهيم كرد و توكل‌‏كنندگان بايد تنها بر خدا توكل كنند»، (ابراهيم/12) گفت: در اين آيه علت و فلسفه توكل بر خدا از زبان انبياء بيان شده است. بر اساس اين آيه خداوند ما را راهنمايی كرده است و اگر بر او توكل كنيم دست ما را می‌گيرد و حمايتمان می‌كند و در اثر روشنايی هدايت الهی، راه را پيدا می‌كنيم. اگر ما به او اعتماد و تكيه كنيم دست ما را می‌گيرد و راه را برای ما روشن می‌سازد.

يكی از اثرات توكل صبر است

وی اظهار كرد: مطابق اين آيه يكی از اثرات توكل صبر است كه موجب می‌شود با آرامش‌ خاطر در برابر آزار و اذيت‌های دشمنان و يا دشواری‌های زندگی مقاومت كنيم. نه تنها مؤمنين كه غيرمؤمنين هم بايد بر خدا توكل كنند؛ چراكه راهی غير از اين ندارند، اگر بخواهند به مقصد خود برسند بايد بر خدا توكل كنند و هر كس بر خدا توكل كند خداوند برای او كافيست و قدرت ديگری لازم ندارد، توكل بر خدا مسائل او را برطرف می‌سازد.

مدير كانون فارغ‌التحصيلان مدرسه علميه الزهرا(س) اهواز در خصوص كاركردهای توكل در زندگی انسان با اشاره به اينكه رمز موفقيت پيامبران در برابر آزار دشمنان توكل بر خدا است، گفت: توكل بر خدا توكل بر قدرتی فناناپذير است. اين توكل باعث افزايش مقاومت در برابر مشكلات می‌شود. توكل، انسان را حتی در برابر وسوسه‌های شيطانی مقاوم كند. كسانی كه اين دغدغه را دارند كه مبادا شيطان آن‌ها را وسوسه كرده و در وجود آن‌ها نفوذ كند، با توكل بر خدا از اين وسوسه‌ها نجات می‌‌يابند. نمونه اين موضوع حضرت يوسف(ع) است كه خداوند در برابر وسوسه‌های شيطانی و صحنه‌های شهوت‌انگيز او را نجات می‌دهد و اين به جهت توكل ايشان بر خداست.

توكل به خدا به انسان روحيه عزت و قناعت می‌دهد

عظيمی ادامه داد: توكل به خدا به انسان روحيه عزت و قناعت می‌دهد. انسان در اثر برخورداری از نيروی توكل ديگر برای برآوردن نيازهای خويش، عزت خود را زير پا نمی‌گذارد، خود را خوار و ذليل نمی‌كند؛ چرا كه معتقد است پشتوانه او در تنگناها خداست و او را ياری‌ خواهد كرد؛ بنابراين از كاركردهای توكل همين اعتماد به نفس و احساس بزرگ‌منشی است.

اين مدرس حوزه علميه يكی ديگر از كاركردهای توكل را آرامش خاطر انسان برشمرد و با اشاره به آيه «أَلاَ بِذِكْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ؛ آگاه باش كه با ياد خدا دلها آرامش مى‏‌يابد»، (رعد/28) خاطرنشان كرد: انسان متوكل آرامش دارد؛ چراكه می‌داند خداوند پشتوانه اوست. دست و پای خود را گم نمی‌كند، دچار هيجان‌ها، اضطراب‌ها و بيماری‌هايی كه اكنون اكثراً به آن مبتلا هستند نمی‌شود. علاوه بر اين اعتقاد به توكل تقويت‌كننده شجاعت در انسان است؛ چرا كه انسان متوكل همه قدرت‌های غير از خدا را قدرت‌های محدود می‌داند، از اين رو از دشمنان ترسی ندارد و مقاومت او در برابر آزارهای آنان افزايش می‌يابد. به‌طور كلی اعتقاد به توكل در انسان مؤمن باعث اميد به زندگی و آينده می‌شود.

منشأ معرفتی توكل، توحيد افعالی است

مدير كانون فارغ‌التحصيلان مدرسه علميه الزهرا(س) اهواز در ادامه گفت: برای اينكه بتوانيم در زندگی، انسان متوكلی باشيم بايد بُعد اعتقادی خود را تقويت كنيم. انسان موحد منشأ هر حركت و جنبشی را در اين عالم خدا می‌داند. بنابراين منشأ معرفتی توكل همان توحيد افعالی است و ثمره مستقيم توحيد افعالی توكل است. وقتی انسان اين اعتقاد را داشته باشد كه همه جنبش‌ها و حركت‌ها در پديده‌های عالم به اذن خداست بر او توكل می‌كند.

عظيمی در پايان با بيان اينكه توكل كردن به خدا با به‌كارگيری اسباب طبيعی منافاتی ندارد، تصريح كرد: خداوند می‌فرمايد بايد اسباب طبيعی را طی كنيد؛ اما آن‌ها را قدرت مستقل ندانيد چون اينها واسطه هستند مقصود آن است كه شما وظايفی را كه بر عهده داريد برای رسيدن به مقصود انجام دهيد و از اسباب طبيعی در اين راستا بهره بگيريد، نتيجه با خدا خواهد بود؛ چرا كه ما مأمور به تكليف هستيم نه مأمور به نتيجه.