تعزیه؛ هنری آیینی در توصیف و به تصویر کشیدن حماسه غم انگیز کربلا

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن (ایکنا) از قزوین، تعزیه به معنای نمایشی است که در آن واقعه کربلا به دست افرادی که هر یک نقشی از شخصیت‌های اصلی را بر دوش دارند، نشان داده می‌شود که البته این نمایش نوعی نمایش مذهبی و سنتی ایرانی شیعی و بیشتر درباره به شهادت رساندن حسین بن علی (ع) و مصائب اهل بیت است.



گذشته از اینکه برخی معتقدند ایرانیان قبل از اسلام با برگزاری مصائب میترا و سوگ سیاوش و یادگار زریران در پدیدآوری هنر تعزیه پیشگام بوده‌اند، اما مدارک و شواهد تاریخی حکایت از برگزاری عزاداری رسمی برای سیدالشهدا همزمان با اوج گیری قدرت آل‌بویه در قرن سوم دارد.



 در تاریخ ابن کثیر شامی که یکی از روایتگران تاریخی بوده، آمده است که معزالدوله احمدبن بویه در بغداد، دهه اول محرم امر می‌کرد تمامی بازارهای بغداد را ببندند و لباس عزا برتن کنند و به تعزیه سیدالشهدا بروند به طوری که در این مراسم دسته‌هایی با حمل نشانه‌ها و همسرایی، داستان غم انگیز کربلا را روایت می‌کردند که چندی بعد هم نقالان به این آیین سوگواری اضافه شدند و دو یا چند واقعه خوان، ماجرای عاشورا را برای شرکت کنندگان در مراسم نقل می‌کردند.



اما تعزیه به عنوان یک هنرنمایشی، اواخر سلطنت زندیه شکل گرفت، به طوری که عده ای از محققان تاریخی معتقدند در دوره کریم خان زند، سفیری اروپایی به نام ویلیام فرانکلین که در ایران زندگی می‌کرد، اقدام به نمایش تراژدی در دربار کرد که بعد از تماشای این تراژدی از سوی کریم خان او دستور می‌دهد که وقایع کربلا را نیز در شکل نمایش تراژدی به اجرا در آورند که از آن پس با توصیف وقایع کربلا به صورت متون و نسخ تعزیه، شبیه خوانی به شکل امروز پدید آمد.



اما از ابتدای دوره قاجاریه، تعزیه به دلیل حمایت شاهان و طبقه مرفه جدید بازرگان و سیاسی، دامنه‌دارتر شد و بعدها در نمایش‌خانه های موقت به نام تکیه یا حسینیه این نمایش‌ها اجرا می‌شد، به طوری که در نخستین مراحل تعزیه، بسیاری از نقالان مذهبی و غیرمذهبی به بازی در آن پرداختند.



به تدریج کار ساخت تکیه در دوران قاجاریه رو به افزایش رفت به طوری که در سال 1248 هجری شمسی تکیه دولت با صرف 150 هزار تومان در چهار طبقه و با گنجایش 20 هزار نفر در ضلع جنوب غربی کاخ گلستان بنا شد و به تدریج تکیه ولی خان، سپهسالار و قورخانه درتهران و تکیه های وکیل در شیراز، تکیه معاون الملک در کرمانشاه و تکیه مجتهد در اردبیل ساخته شد.



در اواخر سلطنت ناصرالدین شاه، تجمل تعزیه خوانی بیش از عزاداری شد و هر جا که تعزیه ای برپا می‌شد جمعیت زیادی در آن حاضر می‌شد، به طوری که جمعیت زیادی در آن حاضرمی شد و صاحب مجلس مجبور بود همین که مجلس پرمی شد، در خانه را ببندد تا از ازدحام جمعیت مجلس برهم نخورد.



 تعزیه اما با وجود مقبولیت عام بین مردم در دوران پهلوی به دلیل حاکمیت دیدگاه های خاص فرهنگی و سیاسی رضا شاه ممنوع شد، اگرچه بعد از تبعید رضا خان، تعزیه دوباره فرصت حضور در مجامع عمومی را پیدا کرد، اما با ظهور رسانه های جدید مثل سینما و امکانات دیگر تفریحی تا حدودی از مخاطبان این مراسم آیینی کاسته شد، اگرچه همزمان با برگزاری مراسم جشن هنر شیراز، گروهی اقدام به بازآفرینی برخی اجراهای تعزیه در این مراسم کردند.



با پیروزی انقلاب اسلامی هنر متعالی تعزیه همان طور که انتظار می‌رفت جایگاه قابل توجهی در جامعه پیدا کرد و روز به روز از بالندگی بیشتری برخوردار شد که بدون شک و بی تردید دلایل اعتقادی در حفظ و ماندگاری این سنت فرهنگی نقش مهمی داشته است.



چهار رکن اصلی که در شکل گیری تعزیه نقش اساسی دارد



در سابقه مردم ایران نمایش‌هایی بوده است که از قبل و بعد از اسلام به صورت مذهبی در آمده است بدون شک تعزیه هم هنری است که یک شبه به وجود نیامده و باید به نحو شایسته از آن حفاظت کرد.



اما چهار رکن اصلی که هنر نمایش تعزیه بر پایه و مبنای آن شکل می‌گیرد و شاکله اصلی آن را تشکیل خواهد داد لباس و پوشاک، پرهیز از گویش‌های محلی منطقه ای، حرکت و بیان است.



 پوشش مناسب به منظور تداعی بهتر تعزیه از ارکان یک شبیه خوب است، پر طاووس و دیگر وسایلی که در هنر آیینی تعزیه به کار گرفته می شود، حاصل ذوق ایرانی است و لباس تعزیه و کلیت آن، جلوه ای عربی را به بیننده تداعی می‌کند.



در تعزیه باید از گویش‌های محلی منطقه ای پرهیز کرد و گفتاری در دهان شبیه خوان نهاده شده که رسمی است، کلام از مکتبخانه آمده (در قدیم)، مکتبخانه های قدیمی کامل رسمی بوده است، امروز معلم و مادر با یک دانش آموز یکسان با یک نوع کلام صحبت می‌کنند و همین است که دانش آموزان با کلام رسمی بیگانه هستند.



 تعزیه نمایش کمتر حرکتی و بیشتر خوانشی است، حرکت اولیا و اشقیا از ارکان تعزیه است و به واسطه حرکت است که فضای تعزیه برای بیننده باورپذیرمی شود.

بیان از ارکان اصلی تعزیه محسوب می‌شود، اگر یک تعزیه خوان با لباس فاخر و مجلل و تمرین و حرکت مناسب باشد، اما قادر نباشد کلام را به خوبی ادا کند، با اقبال مواجهه نخواهد شد، به عنوان مثال اگر شمر که شخصیت منفوری است، در بیان جملات طوری عمل کند که تنفر بیننده انگیخته شود، موفق عمل کرده است.



نمونه های زیادی از طراحی درست فن بیان در تعزیه های سنتی ایرانی وجود دارد که از جمله آن‌ها می‌توان به تهدید شمر و حضرت عباس (ع)، دیالوگ حر و امام حسین (ع)، دیالوگ حسنین با امام علی (ع) در تعزیه شهادت امام علی (ع) و دیالوگ حر با امام حسین (ع) درباره عفو و بخشش اشاره کرد.





سازهای تعزیه



انتخاب سازهای تعزیه با موقعیت صحنه‌ها ارتباط دارد:



طبل: جنگ و جشن و سرور در خیمه اشقیا، دهل: تعویض صحنه‌ها، نقاره: گردآوری مردم به هنگام جنگ یا شادی، کرنا: جنگ و گردآوری جمعیت، شیپور: همراه سنج در نبرد ایجاد هیجان می‌کند، سنج: هنگام جنگ و نبرد کاربرد دارد، بوق: در جمع آوری مردم و تقطیع و تعویض صحنه‌ها به کار می‌رود، نی: هنگام سؤال و جواب اولیا، سرنا: هنگام جشن و سرور و قره نی: در مجالس عروسی و جشن است.

جایگاه و نقش امروزی هنر آیینی تعزیه



به طور یقین تعزیه از آیین‌های دیرپای مذهبی است که از گذشته های دور به عنوان ابزاری برای انتقال پیام واقعه کربلا مورد استفاده قرارگرفته و در بین مردم از جایگاه خاصی برخوردار بوده است که البته نقش و جایگاه ارزشمند این آیین با شکوه دینی و مذهبی در ماه های محرم و صفر به اوج خود می‌رسد.



گروه های هنری متعدد تعزیه گردانان و شبیه خوانان به رسم دیرین از دیر باز تا کنون هنر آیینی تعزیه را سینه به سینه تا به امروز به مردم منتقل کرده‌اند که در این بین تعزیه علمدار کربلا حضرت ابوالفضل العباس (ع)، حضرت علی اکبر (ع)، شیرخوار کربلا حضرت علی اصغر (ع)، حر، حضرت زین‌العابدین، مسلم ابن عقیل، اسارت حضرت زینب، حضرت رقیه، حضرت سکینه علیها سلام، دو طفلان مسلم و کاروان کربلا از جمله معروف‌ترین تعزیه‌هایی است که هرساله برای عاشقان و دل‌سوختگان ائمه اطهار و حضرت ابا عبدالله الحسین به تصویر کشیده می‌شود.



 تعزیه با کمترین امکانات به منظور حفظ هنر ایرانی و با علاقه و همت و منابع مالی علاقه‌مندان امام حسین (ع) تا به حال زنده مانده و این مسئله نشان از ریشه دار بودن این هنر نزد ایرانیان دارد.