پرهیز از ربا، غرر و ضرر؛ شروط ابزارسازی در بازار سرمایه اسلامی
گروه اقتصاد: به گفته حبیبیان نقیبی، سه اصل ربوی، غرری و ضرری نبودن، طراحی ابزار اقتصادی را شایسته بازار سرمایه اسلامی و سازگار با نظام اقتصاد اسلام خواهد کرد.
حجتالاسلام والمسلمین مجید حبیبیان نقیبی، عضو هیئتعلمی دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی (ره)، در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن (ایکنا)، به بیان نکاتی درباره ضرورت ابزارسازیهای نوین اقتصادی در فقه اسلامی پرداخت و عنوان کرد: در بحثهای مربوط به اقتصاد اسلامی، رویکردهای مختلفی حاکم است. یک رویکرد این است که اقتصاد متعارف به طور طبیعی توانسته است سیطره خود را بر اقتصاد جوامع مختلف حاکم کند.
ضرورت تأسیس ابزارهای متناسب با اقتصاد اسلامی
وی افزود: بنابراین جوامع اسلامی، به خاطر برخی از محدودیتها همانند موضوع ربا، ممکن است نتوانند برخی از ابزارهای اقتصاد متعارف را به سادگی در یک جامعه اسلامی بهکار گیرند. بدینترتیب ما باید ابزارهایی را متناسب با آموزههای اسلامی طراحی و جایگزین ابزارهای موجود در اقتصاد متعارف کنیم.
حبیبیان تصریح کرد: این رویکرد، مشکلات جدی را به همراه دارد. مشکل اصلی، این است که ما عملاً در سایه فلسفه حاکم بر اقتصاد متعارف، صرفاً تغیراتی جزئی در اجزاء ایجاد میکنیم و لزوماً این ابزارهای جدید که جایگزین ابزارهای اقتصاد متعارف شدهاند، کارایی لازم را نخواهند داشت.
رویکرد طراحی نظام اقتصاد اسلامی
عضو هیئتعلمی دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی(ره)، خاطرنشان کرد: رویکرد دوم این است که اصل اقتصاد اسلامی را در عرض و به عنوان بدیل اقتصاد متعارف، از نو طراحی کنیم. نهادها و ابزارهایی که نظام اقتصادی اسلامی احتیاج دارد را طراحی کنیم تا نیازهای این نظام اقتصادی برآورده شود.
وی خاطرنشان کرد: در این شرایط، طبیعتاً ابزارهایی که براساس آموزههای اسلامی طراحی خواهند شد و در جایگاه مناسب خود در نظام اقتصاد اسلامی قرار خواهند گرفت، میتوانند کارایی لازم را برای جوامع اسلامی داشته باشد. فعالیتهایی که تاکنون انجام گرفته است و باید از اندیشمندانی که وارد این عرصهها شدهاند و ابزارهایی را عموماً با رویکرد اول طراحی طراحی کردهاند، تشکر کرد.
حبیبیان افزود: این اندیشمندان، تلاش کردهاند ابزارهایی را براساس آموزههای اسلامی، در فضای حاکم بر نظام اقتصادی متعارف طراحی کنند. اکنون این دغدغه در میان اندیشمندان اسلامی وجود دارد که ممکن است با عدم کارایی این نوع ابزارهای ابداع شده مواجه باشند. این دغدغه منجر به پدید آمدن رویکرد دوم، مبنی بر طراحی نظام اقتصادی اسلام، پیش از جایگزینی ابزارهای جدید شده است.
تأسیس ابزارهای متناسب با اقتصاد اسلامی؛ جوابگوی نیازهای بازار سرمایه
وی خاطرنشان کرد: محقق شدن رویکرد دوم مبنی بر تأسیس نظام اقتصادی اسلامی، طبیعتاً زمانبر است. آن ابزارهایی میتواند پاسخگوی نیازهای جامعه اسلامی باشد که برای بازار پول و سرمایه در قالب یک نظام اسلامی طراحی شوند و به تعبیری دیگر، علاوه بر تدوین نظام اقتصادی اسلامی، باید بازار پول و سرمایه اسلامی نیز تدوین شود.
عضو هیئتعلمی دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی(ره)، عنوان کرد: بنابراین، بعد از به وجود آمدن یک بازار سرمایه اسلامی، نیازمند برخی ابزارهای اقتصادی متناسب با نیازهای این بازار هستیم و اگر ابزارها هم متناسب با نیاز این بازار در سایه نظام اقتصاد اسلامی طراحی شوند، طبیعتاً جوابگوی مناسبی برای نیازهای بازارهای مختلف، از جمله بازار سرمایه اسلامی، خواهند بود.
ربوی، غرری و ضرری نبودن؛ ویژگیهای ابزارهای نوین اقتصاد اسلامی
وی درباره ویژگیهایی که این ابزارهای جدید باید داشته باشند، اظهار کرد: اگر سه اصل عمومی ربوی، غرری و ضرری نبودن را برای هر ابزاری در هر نوع قراردادی در نظر داشته باشیم، ابزارهای تأسیسی جدید، این شاخصهها را در درون خودشان خواهند داشت. در غیر اینصورت این نوع طراحی، طراحی درست، متناسب با بازار سرمایه اسلامی و سازگار با نظام اقتصاد اسلام، نخواهد بود.
وی عنوان کرد: در این زمینه، بیشتر باید شیوه اجراء را در نظر گرفت. زندگی اجتماعی، مستلزم برخی نیازها است و ممکن است در این زندگی، مشکلاتی پیش بیاید. برای پاسخگویی به آن مشکلات، نهادهایی تأسیس میشوند. اگر نظام اقتصادی اسلامی را طراحی کردیم، در سایه این نظام، ابزارهایی باید طراحی شوند که در بازارهای مختلف این نظام بتوانند پاسخگوی نیازهای آن بازار باشند.
حبیبیان ادامه داد: این ابزارهای جدید، به طور طبیعی، تمام شاخصهای مربوط به یک ابزار اسلامی همانند اوراق مشارکت را دارا خواهند بود؛ چون نیاز اولیه، از درون یک نظام اقتصادی مبتنی بر آموزههای اسلامی نشأت گرفته است، طبیعی است که برای پاسخگویی به این نیاز باید ابزارهای متناسب با آموزههای اسلامی طراحی شوند که همه ویژگیها ابزارهای اسلامی را داشته باشند.
