اساس آموزش وحیانی قرآن «اقراء» بوده است

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خراسان جنوبی، آموزش قرآن، از مسائل مهم حوزه استفاده از قرآن و ارتباط با سخن خداست، در این‌باره یکی از شیوه‌‏های مهم در تحقیق و پژوهش درباره  روش‏‌شناسی آموزش قرآن، مطالعه قرآن کریم و روایات اسلامی در راستای استخراج و استنباط شیوه‏‌ها و روش‌‏های آموزش و ترویج قرآن است.

از این میان، شناخت و تحلیل شیوه انتقال قرآن به پیامبر(ص) که خود نوعی آموزش به‌شمار می‌‏آید، از یک‌‌سو‌ و شناخت و تحلیل شیوه آموزش قرآن توسط پیامبر اکرم(ص) به یاران خود از سوی دیگر، بسیار مهم به‌نظر می‏‌رسد.

چگونگی تعلم و تلقی قرآن از سوی پیامبر اکرم(ص)

قرآن آموختن پیامبر اکرم(ص) با نزول قرآن کریم آغاز شد، این‌که نزول قرآن چگونه بوده است و وحی الهی چیست، امری است که چه بسا نتوان آن را تصور کرد و ماهیت و چگونگی آن را فهمید، ولی از آنجا که وحی الهی و نزول قرآن عاملی در انتقال قرآن کریم از لوح محفوظ بر قلب پیامبر اکرم(ص) بوده است، نوعی آموزش شمرده می‏‌شود.

آیاتی از قرآن کریم که به مسئله نزول قرآن کریم پرداخته‌‏اند، تصویری از آموزش قرآن ارائه می‏‌دهند که برای ملموس کردن پدیده وحی، این صحنه آموزشی، بسیار شبیه صحنه‌‏های آموزشی بشری ارائه شده است.

‌این آیات که به مسئله نزول قرآن پرداخته‏‌اند، شیوه آموزش سخن خدا را توسط اولین معلم آن، که خدای رحمان است، بر اولین آموزنده آن، بیان کرده‏‌اند که از جمله آن می‌توان به آیه 6 سوره اعلی«سَنُقْرِئُکَ فَلا تَنْسى‏؛ به‌زودی آنقدر قرآن را بر تو می‌خوانیم که دیگر آن را فراموش نکنی» و آیه 23 سوره انسان«‌إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ تَنْزیلاً؛ به یقین ما خود، این قرآن را بر تو به تدریج فرو فرستادیم» اشاره کرد.

وحی الهی به هر کیفیت که بر قلب پیامبر اکرم(ص) نازل شده است، امری است خاص و ویژه، ولی نکته مهم این است که آموزش قرآن در مرتبه بعد از نزول قرآن اگر بخواهد دنباله‌‏رو وحی باشد و از الگوهای وحیانی تبعیت کند، حتی‌المقدور باید به شیوه دریافت وحی، توسط پیامبر اکرم(ص) نزدیک باشد.

اساساً یکی از علت‏‌های بیان آیاتی مانند آیات مذکور در قرآن کریم، این است که در مقام آموزش و ترویج قرآن از این آیات، استفاده روش‏‌شناختی کرده و با تدبر در آیات مذکور بتوان شیوه‏‌ها و روش‌های آموزش، ترویج، تلاوت، انس و استفاده از قرآن را استنباط و استخراج کرد.

بررسی عملکرد پیامبر(ص) در آموزش قرآن

این مسئله با بررسی عملکرد پیامبر(ص) در آموزش قرآن بسیار واضح می‌‏شود، زیرا آن حضرت در مقام آموزش قرآن، قدم به قدم از الگوهای وحیانی آموزش کلام‏‌الله بهره جسته‏‌اند و قرآن نازل شده، بر خودشان را، نزولی دوباره داده و با همان شیوه‌‏های نزول قرآن، مبادرت به آموزش آن کرده‌اند.

بنابراین شیوه‏‌ها و روش‏‌های آموزش و ترویج قرآن در مکتب پیامبر اکرم(ص) خود، نزول دیگری بود که توسط پیامبر اسلام(ص) در مورد آموزش قرآن اجرا می‏‌شد و محصول آن، شباهت بسیار آموزش قرآن، به وحی الهی بود.

پیامبر اکرم(ص) که با دقت بسیار از این شیوه‏‌ها بهره می‌‏جستند و به آموزش قرآن می‏‌پرداختند، به محصولات این آموزش بسیار امیدوار بودند و می‌‏فرمودند: «کسی‌که حامل قرآن شود، گویی پیامبری را در دل خود جای داده است و تفاوت آن با پیامبر در این است که به او وحی نمی‏‌شود و بس» این یعنی، شباهت بسیار آموزش قرآن با وحی الهی.

برای درک بهتر مطابقت آموزش وحیانی و نبوی قرآن، کافی است، اشاره کنیم که خدای تعالی به پیامبر اکرم(ص) می‏‌فرماید: «سَنُقْرِئُکَ فَلا تَنْسى» یعنی، در مقام انتقال قرآن، ما بر تو اقراء می‏‌کنیم به گونه‌‏ای که دیگر فراموش نمی‏‌کنی، دقیقاً، بازتاب این مطلب در سیره نبی اکرم(ص) چنین است که آن حضرت نیز برای آموزش قرآن، شیوه اقراء آیات را برمی‏‌گزینند.

آن حضرت اصرار داشتند که همگان در آموزش قرآن و از همان شیوه اقراء آیات، استفاده کنند و بارها می‏‌فرمودند: «بهترین شما کسی است که قرآن را بیاموزد و به دیگران یاد بدهد» در کنار آن و در توضیح شیوه آموختن و آموزش دادن قرآن می‏‌فرمودند: «بهترین شما کسی است که قرآن بخواند و آیات را بر دیگری اقراء کند».

نکته کلیدی آموزش قرآن این است که در آن، از الگوها و روش‏‌های وحیانی، که توسط پیامبر اکرم(ص) تنزیل یافته و بشری شده است و تا حد زیادی شبیه همان الگوها و شیوه‏‌هاست باید بهره برده و از آیاتی که به این مهم پرداخت‌ه‏اند با تدبر شایسته، روش و شیوه ارتباط با قرآن را استنباط کنیم.

اساس و اسلوب آموزش وحیانی قرآن «اقراء» بوده است

 اساس و اسلوب آموزش وحیانی قرآن «اقراء» بوده است، در تبیین معنای اقراء و بیان کیفیت و شیوه آن اقراء، در آیه 18 سوره قیامت وجود دارد که عبارت است از « فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ؛ پس چون آن را خواندیم از قرائت آن پیروی کن» بنابراین قرائت بر کسی یا تلاوت بر کسی دقیقاً به معنای اقراء است، یعنی، اگر آیات الهی بر کسی خوانده شود به قصد اینکه او نیز آنها را بشنود و تکرار کند، این عمل «اقراء» نامیده می‌‏شود، که همان تبعیت از قرائت مقری است، و در این آیه به همین نکته اشاره شده است.

بنابراین، شیوه قرآن آموختن پیامبراکرم(ص) چنین بوده است که آیات الهی را می‌‏شنیده و تکرار می‌کردند، تا در سینه مبارکشان جمع و حفظ شود.

چگونگی آموزش قرآن توسط پیامبر(ص) به مسلمانان

چنان‌چه پیش از این نیز گفتیم، پیامبر اکرم(ص) برای آموزش قرآن کریم، نظام سمعی‌(اقراء) را برگزیدند و کوشش کردند که این روش آموزش، به‌عنوان تنها راه آموزش قرآن جا بیفتد و رایج شود.

از جمله قرائن متعدد این مسئله، روایت جالبی است که در تفسیر نورالثقلین آمده است که در آن حضرت علی(ع) به روش قرآن آموختن خود نزد پیامبر اکرم(ص) اشاره کرده و بیان می‏‌کند: «هیچ آیه‏‌ای نازل نمی‏شد مگر آنکه حضرت رسول(ص) آن‌را بر من اقراء می‏‌فرمود و می‏‌خواند و من می‏‌شنیدم و تکرار می‏‌کردم و پس از آن، همان آیه یا آیات را بر من املاء می‌‏فرمودند و من با خط خود آنها را می‏‌نوشتم...»

در کتاب‌‏هایی مانند: جمال القراء و کمال‏الاقراء، المرشد الوجیز، مناهل القرآنیة، القراءات القرآنیة و... می‌‏توان به قرائن بسیاری، مبنی بر اینکه روش آموزش قرآن در سیره پیامبر اکرم(ص)، اقراء آیات الهی و آموزش سمعی بوده است، دست یافت.

‌از جمله آنها، روایتی از عبدالله‌بن مسعود است که می‏‌گوید: «هفتاد سوره از قرآن کریم را که خود از دهان پیامبر اکرم(ص) شنیده و یاد گرفته بودم بر آن حضرت عرضه کردم و دوباره خواندم» و یا اینکه ابی‌شامه مقدسی می‏‌گوید: «اصحاب رسول الله به همان قرائتی که پیامبر اکرم(ص) آیات را بر آنها اقراء نموده بودند، آیات را تلاوت می‏‌کردند».

سخاوی در بیان گوشه‏‌ای از فرهنگ آموزش قرآن در عهد نزول می‏‌گوید: معلمان قرآن در صدر اسلام، با اقتدا به شخص پیامبر اکرم(ص)، آیات قرآن را بر متعلمان می‏‌خواندند تا بشنوند و تکرار کنند و بدین شیوه قرآن را بیاموزند. چنان که شخص پیامبر اکرم(ص) نیز کتاب خدای عزوجل را همان‌گونه که امر شده بود بر مردم تلاوت می‏‌فرمودند، و دقیقاً به این شکل بود که جبرئیل، قرآن را به آن حضرت عرضه می‏‌کرد.