اعتکاف؛ تمرین عملی برای بریدن از خلق و اتصال به حق
گروه اندیشه: اعتکاف تمرین سه روز زندگی کردن با خداست، به بیان دیگر اعتکاف، از نظر لغوی مصدر باب افتعال از «عکف» است، که بهمعنی درنگ کردن، گوشهنشینی و عزلت و در اصطلاح، تمرین عملی برای بریدن از خلق و اتصال به حق است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از آذربایجان شرقی، اسلام آئین الهی و برنامه زندگی است که جامعترین و شفافترین برنامه را برای رستگارى انسانها درنظر گرفته که از جمله مهمترین آنها، سنت اعتکاف بوده که در طول تاریخ اسلام بیش از هر آئین دیگری مورد توجه بوده است.
اعتکاف، 9 بار با عبارتهای عاکف، عاکفا، عاکفین، یعکفون، معکوفا و عاکفون تکرار شده که دو مورد از آن عبارات در قرآن کریم نیز ذکر شده است.
خداوند متعال در سوره بقره آیه 125 مىفرماید: «وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثَابَةً لِّلنَّاسِ وَأَمْنًا وَاتَّخِذُواْ مِن مَّقَامِ إِبْرَاهِیمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِیمَ وَإِسْمَاعِیلَ أَن طَهِّرَا بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ وَالْعَاکِفِینَ وَالرُّکَّعِ السُّجُودِ؛ و چون خانه(کعبه) را براى مردم محل اجتماع و(جاى) امنى قرار دادیم(و فرمودیم) در مقام ابراهیم نمازگاهى براى خود اختیار کنید و به ابراهیم و اسماعیل فرمان دادیم که خانه مرا براى طوافکنندگان و معتکفان و رکوع و سجودکنندگان پاکیزه کنید.»
از این آیه قرآن کریم دریافت میشود که سنت اعتکاف از گذشته جاری بوده بهطوری که خداوند در این آیه به حضرت ابراهیم(ع) و فرزندش اسماعیل(ع)، فرمان مىدهد تا مسجدالحرام را براى طوافکنندگان و معتکفان پاکیزه کنند.
همچنین در آیه 187 سوره مبارکه بقره بر اهمیت اعتکاف تأکید شده است: «و آنچه را خدا براى شما مقرر داشته طلب کنید و بخورید و بیاشامید تا رشته سپید بامداد از رشته سیاه(شب) بر شما نمودار شود سپس روزه را تا(فرارسیدن) شب به اتمام رسانید و در حالىکه در مساجد معتکف هستید(با زنان) درنیامیزید این است حدود احکام الهى پس(زنهار به قصد گناه) بدان نزدیک نشوید این گونه خداوند آیات خود را براى مردم بیان مىکند باشد که پروا پیشه کنند.»
آنچه در این خصوص مهم بهنظر میرسد اینکه، اقامت و عبادت حضرت مریم(س) در مسجدالاقصى را نیز میتوان از مصادیق اعتکاف بیان کرد که در سوره آلعمران از آیات 35 تا 37 بر این مسئله تأکید شده است: «إِذْ قَالَتِ امْرَأَةُ عِمْرَانَ رَبِّ إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مَا فِی بَطْنِی مُحَرَّرًا فَتَقَبَّلْ مِنِّی إِنَّکَ أَنتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ . چون زن عمران گفت پروردگارا آنچه در شکم خود دارم نذر تو کردم تا آزاد شده(از مشاغل دنیا و پرستشگر تو) باشد پس از من بپذیر که تو خود شنواى دانایى.»
همچنین درآیه 52 سوره مبارکه انبیاء حضرت ابراهیم(ع)، «آزر» و قومش را به سبب عبادت بتها و ملازمت با آنها نکوهش کرده است: « إِذْ قَالَ لِأَبِیهِ وَقَوْمِهِ مَا هَذِهِ التَّمَاثِیلُ الَّتِی أَنتُمْ لَهَا عَاکِفُونَ. آنگاه که به پدر خود و قومش گفت این مجسمههایى که شما ملازم آنها شدهاید چیستند.» در معناى «عاکفون» گفتهاند که بتپرستان در بتکدهها ملازم بتها بودند و آنها را عبادت مىکردند.
در آیه 91 سوره مبارکه طه، داستان بنىاسرائیل نیز آمده است که پس از رفتن حضرت موسى(ع) به کوه طور، قوم او در اطراف گوساله سامرى وقوف کرده و به پرستش پرداختند: « قَالُوا لَن نَّبْرَحَ عَلَیْهِ عَاکِفِینَ حَتَّى یَرْجِعَ إِلَیْنَا مُوسَى. گفتند ما هرگز از پرستش آن دست بر نخواهیم داشت تا موسى به سوى ما بازگردد.»
اهمیت برپایی مراسم اعتکاف به میزانی در دین اسلام و ادیان دیگر مهم بوده که علاوه بر قرآن کریم دراحادیث ائمه اطهار(ع) بر اهمیت آن تأکید شده و در حدیثى از امام صادق(ع) آمده است: «رسول خدا در دهه آخر ماه مبارک رمضان در مسجد معتکف مىشدند و براى آن حضرت خیمهاى که از مو بافته شده بود، در مسجد برپا مىشد، پیامبر(ص) براى اعتکاف آماده مىشدند و بستر خویش را جمع مىکردند.» (حرعاملى، وسائل الشیعه، ج7، ص397، روایت یک.)
در حدیث دیگرى از امام صادق(ع) نیز روایت شده: «جنگ بدر در ماه رمضان رخ داد، از اینرو رسول خدا(ص) موفق به اعتکاف نشدند. آن حضرت در ماه رمضان سال آینده یک دهه را بهعنوان همان سال اعتکاف نمودند و یک دهه را نیز بهعنوان قضاى سال قبل.»
رسول خدا(ص) افزون بر اهتمام عملى نسبت به اعتکاف، با بیان فضائل و پاداش بزرگ آن، مؤمنان را به انجام این عمل تشویق مىنمودند. در حدیثى از آن حضرت آمده است: «اعتکاف عشر فى شهر رمضان تعدل حجتین و عمرتین(شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، کتاب الاعتکاف، ص 188) یک دهه اعتکاف در ماه رمضان همچون دو حج و دو عمره است.»
به هر حال آنچه در این راستا مهم بهنظر میرسد، اینکه ماه رجب، ماه ولایت، بهترین فرصت برای عاکفان کوی دوست با حضرت حق است. اعتکاف تمرین سه روز زندگی کردن با خداست، به بیان دیگر اعتکاف، از نظر لغوی مصدر باب افتعال از «عکف» است، که به معنی درنگ کردن، گوشهنشینی و عزلت و دراصطلاح، تمرین عملی بریدن از خلق و اتصال به حق است. اعتکاف راهکار رهایی و رستگاری انسانها بیان شده و این مراسم مخصوص دین اسلام نبوده بلکه در ادیان الهى دیگر نیز وجود داشته و در اسلام استمرار و تکامل یافته است که در قرآن کریم و احادیث بر اهمیت این سنت حسنه تأکید ویژهای شده است.
