مقصود از «انزل» دلالت بر نزول دفعی قرآن در شب قدر دارد

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، در خصوص نزول قرآن کریم بر سینه پیامبر(ص) دلایل متقن قرآنی و احادث فراوانی به ثبت رسیده است.

بر اساس آیات قرآن و احادیث وارده امام جعفر صادق(ع) در خصوص نزول قرآن فرموده‌اند: «نزل القرآن فى اول لیلة من شهر رمضان و استقبل الشهر بالقرآن‏... قرآن در اول شب ماه رمضان نازل شده است». یعنى ابتداى شب نه شب اول رمضان، همچنین در نص صریح قرآن است که خداوند می‌فرماید: «حم، وَالْکِتَابِ الْمُبِینِ، إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةٍ مُّبَارَکَةٍ إِنَّا کُنَّا مُنذِرِینَ، فِیهَا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ؛ حاء میم، سوگند به کتاب روشنگر، [که] ما آن را در شبى فرخنده نازل کردیم [زیرا] که ما هشداردهنده بودیم، در آن [شب] هر [گونه] کارى [به نحوى] استوار فیصله مى‏یابد»؛ آیات اول تا چهارم سورم دخان. همچنین در سوره قدر می‌فرماید: «إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ» روز قدر از نظر منزلت چون شب قدر است.

براستى ما قرآن را در شب قدر نازل کردیم، آیا روز قدر همچنان شب قدر است؟ هشام بن حکم روایت می‌کند از ابى عبد الله(ع) که فرمودند: «لیلة القدر فى کل سنة و یومها مثل لیلتها؛ شب قدر در هر سال است و روز آن همانند شبش است»

آنچه از آیات سوره بقره و دخان، قدر و بعضى دیگر از سور قرآن استفاده می‌شود، قرآن در ماه رمضان و در شب قدر نازل شده است. دفعه واحده آن هم در شب بیست و سوم ماه رمضان بر اساس روایات موجوده نازل شده است. مؤید نزول دفعى و یک جاى قرآن، کلمه انزل است که دلالت‏ بر نزول دفعى دارد. فرق بین انزال و تنزیل همان نزول دفعى و نزول تدریجى است که انزال نزول دفعى و تنزیل نزول تدریجى را گویند، گروهى از مفسرین همین قول را تایید کرده‏‌اند.

بنابراین گزارش هر کجا آیه انزال در قرآن به چشم می‌خورد نزول دفعى است. هر جا تنزیل به چشم می‌خورد، نزول تدریجى را می‌رساند. این هر دو به جا و منافاتى با هم ندارد، زیرا قرآن ابتدا در شب قدر یکجا به بیت المعمور نازل شد و در طول سالهاى بعثت پیامبر(ص) به طور تدریجى به آن حضرت نازل گشت. روایت‏ حضرت صادق(ع) هم شاهد و مؤید همین معنى است که مفسرین می‌گویند، بلکه بیان امام برهان مفسرین است.

نزول قرآن از نظر دفعى یا تدریجى

از امام صادق(ع) سؤال شد در ماه رمضان قرآن چگونه نازل شد در حالى که قرآن در طول بیست‏ سال به تدریج نازل شده است؟ فقال(ع) «نزل القرآن جملة واحدة فى شهر رمضان الى البیت المعمور، ثم انزل من البیت المعمور فى طول عشرین سنة‏؛ قرآن به طور یک جا در ماه رمضان به بیت المعمور نازل شد، سپس از بیت المعمور در طول بیست‏ سال به تدریج‏ بر پیامبر(ص) نازل شده است».

مرحوم علامه طباطبائى می‌فرماید: قرآن یک نزول اجمالى داشته و یک نزول تدریجى و تفصیلى. نزول اجمالى حقیقتى است متعالى که از دسترس افکار بشرى خارج است که قبلا بر پیامبر(ص) نازل شده است، اما تفصیل آن به طور تدریج‏ بررسول خدا(ص) عرضه شده است.

نظر امام صادق(ع) در کیفیت نزول قرآن

در تفسیر برهان از حضرت صادق(ع) آمده است که فرمود: «إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِندَ اللّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِی کِتَابِ اللّهِ یَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَات وَالأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ فَلاَ تَظْلِمُواْ فِیهِنَّ أَنفُسَکُمْ وَقَاتِلُواْ الْمُشْرِکِینَ کَآفَّةً کَمَا یُقَاتِلُونَکُمْ کَآفَّةً وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ؛ در حقیقت ‏شماره ماه‏‌ها نزد خدا از روزى که آسمانها و زمین را آفریده در کتاب [علم] خدا دوازده ماه است از این [دوازده ماه] چهار ماه [ماه] حرام است این است آیین استوار پس در این [چهار ماه] بر خود ستم مکنید و همگى با مشرکان بجنگید چنانکه آنان همگى با شما مى‏جنگند و بدانید که خدا با پرهیزگاران است.» سوره توبه آیه 9.