خراسان جنوبی در انتظار رحمت الهی/ بهره‌گیری از مضامین سوره یوسف در مقابله با خشکسالی

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خراسان جنوبی، خشکسالی خراسان جنوبی امسال وارد شانزدهمین سال شد به طوری‌که کمبود بارندگی‌ها همچنان نوید خشکسالی‌ها را می‌دهد و لب‌های خشکیده این استان کویری چشم انتظار ابرهای باران زا است.

حدود 16 سال است که بخشی از آثار مرگبار خشکسالی در مناطق مختلف خراسان جنوبی در مطبوعات و وسایل ارتباط جمعی منتشر می‌شود. ارائه آمارهای تکان دهنده تخلیه روستاها، افزایش روند مهاجرت به شهرها و فراخ شدن جولانگاه سوداگران مرگ، نمونه‌ای از این آثار است.

خشکسالی مداوم در خراسان جنوبی موجب از بین رفتن بستر اشتغال شده، فعالیت روزمره مردم اغلب روستاهای این منطقه رو به خاموشی گراییده و آثار حیات هر لحظه ضعیف‌تر می‌شود.

روستاییان این خطه به‌ویژه در شهرستان‌های نهبندان، سربیشه، بشرویه، بیرجند و قاین در گرمای شدید تابستان با نگاهی حسرت آلود به آینده، آشامیدن جرعه‌ای آب را به عنوان حق مسلم انسان برای زنده ماندن طلب می‌کنند.

به باور راسخ مردم رنجیده این دیار، وقتی حادثه‌ای از قبیل زلزله یا سیل رخ می‌دهد ستادی به نام بحران برای امداد‌رسانی سریع به آسیب‌دیدگان تشکیل می‌شود اما به رغم اینکه طی 14 سال اخیر بنیادی‌ترین امکان زندگی روستاهای خراسان جنوبی تخریب شده است، مردم انتظار بیشتری از مسئولان در امدادرسانی داشته و دارند.

 استان خراسان جنوبی دارای مزیت‌هایی از جمله مقام اول کشوری در تعداد قنوات، مقام اول در تولید زرشک و عناب و سنجد، مقام دوم در تولید زعفران و پنبه، حدود ۱۶ درصد جمعیت شتر کشور، وجود چرخه کامل تولید گوشت مرغ، امکان پرورش بز کرکی، امکان تشکیل و راه اندازی شرکت‌های سهامی زراعی، نیروی انسانی متخصص، مراکز آموزش کشاورزی و مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی به منظور پرورش نیروی انسانی متخصص و اجرای طرح‌های تحقیقاتی مناطق خشک و بیابانی را داراست.

نگاهی به برخی از آمارها نشان می‌دهد که منابع آبی استان خراسان جنوبی شامل 6236 رشته قنات، ۱۸۹۱ حلقه چاه عمیق و نیمه عمیق و ۸۸۴ دهنه چشمه است که سالانه 1.517 میلیارد متر مکعب آب از این منابع استحصال می‌شود.

سطح زیر کشت محصولات زراعی استان ۱۱۹۲۹۷ هکتار با تولید ۶۳۶۵۱۴ تن و سطح زیر کشت باغات استان ۵۶۸۶۴ هکتار با تولید ۸۰۶۱۴ تن انواع محصولات در سال است. سطح زیر کشت گیاهان دارویی در استان با احتساب زعفران به ۲۰۷۲۴ هکتار می‌رسد.

وقوع خشکسالی از نگاه قرآن

خشکسالی را می‌توان معلول یک دوره شرایط خشک غیرعادی دانست که به اندازه کافی دوام داشته باشد تا عدم تعادل در وضعیت هیدرولوژی یک ناحیه ایجاد شود. در دهه‌های اخیر بین حوادث طبیعی که جمعیت‌های انسانی را تحت تأثیر قرار داده‌اند تعداد فراوانی پدیده خشکسالی از نظر درجه شدت، طول مدت، مجموع فضای تحت پوشش، تلفات جانی، خسارات اقتصادی و اثرات اجتماعی دراز مدت در جامعه، بیشتر از سایر بلایای طبیعی بوده است. همچنین تمایز این پدیده با سایر بلایای طبیعی در این است که برخلاف سایر بلایا این پدیده به‌تدریج و در یک دوره زمانی نسبتاً طولانی عمل کرده و اثرات آن ممکن است پس از چند سال و با تأخیر بیشتری نسبت به سایر حوادث طبیعی ظاهر شود.

در آیه 155 سوره بقره « وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِّنَ الْخَوفْ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِّنَ الأَمَوَالِ وَالأنفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ؛ و قطعا شما را به چیزى از [قبیل] ترس و گرسنگى و کاهشى در اموال و جانها و محصولات مى‌‏آزماییم و مژده ده شکیبایان را» سخن از خشکسالی و قحطی به میان آمده است و خدا از آن به عنوان وسیله‌ای برای آزمایش انسان‌‍‌ها و کفاره گناهان یاد کرده است.

در آیه 96 سوره اعراف آمده است:« وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى‏ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ وَ لکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ؛ اگر این مردم به درستی ایمان می‌آوردند و تقوا را پیشه خود می‌ساختند. ما هم برکات اسمان و زمین را برآنها نازل می‌کردیم؛ ولی آنان خد ارا تکذیب کردند و بر اثر این اعمال زشتشان گرفتار مجازات الهی(قحطی و خشکسالی) شدند.»

از جمله برنامه‌ریزی برای مصون ماندن از عوارض قحطی و خشکسالی می توان به مساله برنامه ریزی در تولید و توزیع مواد غذایی (یوسف آیه 46 و 47) و مدیریت آب و سدسازی و ذخیره سازی تولیدات و صرفه جویی در مصرف و نظارت و دخالت مستقیم دولت در تولید و توزیع مواد غذایی اشاره کرد. (یوسف آیات 46 تا 48)

نگاهی به تحلیل قرآن از مسئله خشکسالی

تحلیل قرآن از مسئله خشکسالی نشان می‌دهد که نمی‌بایست تنها به دعا و نیایش و تغییر بینش و نگرش بسنده کرد بلکه افزون بر فعالیت‌های فرهنگی و معنوی بر همگان به ویژه بر دولتمردان به عنوان مسئولیت اجتماعی لازم و ضروری است تا برای مدیریت آب و غذا دارای برنامه باشند و هیچ از امور پیش گفته از مسئولیت دولت نمی کاهد و دولت‌ها نمی‌توانند با اشاره به مساله کفران نعمت ویا افزایش گناه و مانند آن شانه از مسئولیت‌های خویش بیرون کنند.

رضا برهانی، کارشناس هواشناسی در خراسان جنوبی با بیان اینکه اقلیم خراسان جنوبی خشک و نیمه خشک است، افزود: خراسان جنوبی جزء استان‌های خشک کشور است که در حالت‌های پر باران نیز خشکسالی را دارد.

کاهش 15 درصدی بارندگی در استان

وی میانگین بارندگی در استان در سال زراعی جاری (از اول مهر تاکنون) را حدود 97 میلی‌متر اعلام کرد و ادامه داد: در سال زراعی جاری نیز میانگین بارندگی‌ها در استان 15 درصد نسبت به بلند مدت کاهش داشته است.

کارشناس هواشناسی در خراسان جنوبی با اشاره به اینکه در سال زارعی جاری شرایط خشکسالی همچنان در اکثر نقاط استان حاکم بوده است، افزود: بیشترین کاهش و شدت خشکسالی‌ها  مربوط به مناطق شمالی و مرکزی استان است.

برهانی با بیان اینکه  میزان بارندگی در استان در سال آبی جاری 98 میلی‌متر بوده است، افزود: اگرچه در جنوب استان و شهرستان نهبندان رشد بارندگی را داشته‌ایم اما در مناطق شمالی با 35 درصد کاهش بارندگی مواجه بوده‌ایم و با توجه به اینکه بیش از سه چهارم جمعیت خراسان جنوبی در شمال آن زندگی می‌کنند استان را در وضعیت بحرانی به لحاظ منابع آب قرار داده است.

وی بیان کرد: شهرستان‌های فردوس، بشرویه، طبس، سرایان، قاین و بیرجند بیشترین شدت خشکسالی‌ها را دارا هستند و در سایر مناطق استان نیز شاهد کمبود بارندگی‌ها هستیم.

کارشناس هواشناسی در خراسان جنوبی با بیان اینکه این بارندگی‌ها  به این سادگی‌ها قابل جبران نیست، گفت: مردم استان باید خود را با خشکسالی وفق بدهند و راهکارایی را برای مصرف بهینه در پیش بگیرند.

برهانی با تأکید بر اینکه مردم باید صرفه‌جویی و استفاده بهینه از منابع آبی موجود را داشته باشند، اظهار کرد: برای رفع اثرات خشکسالی حداقل یک دوره 15 ساله لازم است تا این اثرات را جبران کند.

ایجاد تنش و بحران جدی آب در خراسان جنوبی

حسین امامی، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان جنوبی با اشاره به خشکسالی مستمر در خراسان جنوبی گفت: کاهش بارندگی و افزایش برداشت‌ها از منابع آب زیر زمینی فشار مضاعف را به این منابع وارد کرده که در صورت تداوم می‌تواند تنش و بحران جدی در استان ایجاد کند.

وی بیان کرد: عدم تناسب میزان برداشت آب زیرزمینی و آب تجدید شونده سبب بروز کسری مخزن 185 میلیون متر مکعب آب در خراسان جنوبی شده و این استان را در وضعیت بحرانی به لحاظ منابع آب قرار داده است. 

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان جنوبی از بهره برداری 8 سد مخزنی در استان خبر داد و گفت: با توجه به ریزش‌های اندک سال گذشته عملاً 4 سد در استان خالی از آب است و ذخیره آب در مابقی سدها نیز به‌صورت بسیار کم و محدود هستند.

امامی یادآور شد: از جمع 60 میلیون متر مکعب حجم سدهای استان در حال حاضر 11 میلیون متر مکعب آب در این سدها ذخیره شده و این میزان یعنی تنها 18.5 درصد حجم کل سدها آبگیری شده و 81.5 درصد حجم آنها خالی است.

وی با بیان اینکه بالغ بر 95 درصد تأمین آب خراسان جنوبی از منابع آب زیرزمینی تأمین می‌شود، افزود: میزان اضافه برداشت از منابع آب زیرزمینی نسبت به آب تجدید شونده 185 میلیون متر مکعب است که هر ساله این عدد رشد را نشان می‌دهد.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان جنوبی گفت: در ایام فصل گرما و به ویژه روزهای طولانی و گرم نیازمند مدیریت توزیع و مصرف بهینه آب هستیم و اگر روزانه معادل ۲۰ درصد از آب مصرفی خود را کاهش دهیم در روزهای بسیار گرم شاهد کاهش و یا قطعی آب نخواهیم بود.

امامی بیان کرد: اگر این شاخص در طول فصل تابستان اجرا شود شاهد‌ برون رفت بحران کم آبی و همچنین مدیریت مصرف و صرفه جویی و استفاده بهینه از این نعمت الهی خواهیم بود و به سادگی می‌توانیم از مشاهده مشکلات قابل پیش‌بینی در فصل گرما به دور باشیم. 

وی اظهار کرد: در منابع آب زیرزمینی هم وضعیت مناسبی نداریم و خشکسالی‌های متوالی و مصرف بی‌رویه و مدیریت نشده آب سبب شده که حدود 50 درصد دشت‌های استان شامل 21 دشت ممنوعه بحرانی باشد.

لزوم اجرای طرح جداسازی آب شرب از آب مصارف بهداشتی

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان جنوبی بر لزوم اجرای طرح جداسازی آب شرب از آب مصارف بهداشتی خانوار در استان تأکید و عنوان کرد: استفاده از پساب تصفیه‌خانه فاضلاب شهر بیرجند می‌تواند جایگزین مناسبی برای چاه‌های کشاورزی و همچنین فضای سبز شهر بیرجند باشد.

امامی با اشاره به اینکه برای تأمین آب استان در میان مدت انتقال آب از سایر حوزه‌ها پیش‌بینی شده است، افزود: پساب این تصفیه خانه باید به نحوی باشد که به لحاظ کیفی و سایر آیتم‌های شیمیایی، طبق استاندارد تعریف شده آزمایشگاه مرجع محیط زیست و قابل استفاده برای مصارف کشاورزی باشد.

وی بیان کرد: تأییدیه لازم از سازمان محیط زیست کشور برای استفاده بخشی از پساب تصفیه خانه فاضلاب در فضای سبز شهری گرفته شده و مذاکراتی نیز با شهرداری بیرجند در خصوص استفاده از پساب مذکور و با در نظر گرفتن ملاحظات زیست محیطی و بهداشتی در نقاطی از فضای سبز شهر در دست اقدام است که پس از مطالعه و بررسی دقیق از آن استفاده خواهد شد.

حسین اصغری، کارشناس جهاد کشاورزی خراسان جنوبی افزود: برای برون‌رفت از مشکلات بی‌آبی و خشکسالی باید روش‌هایی را در پیش بگیرند که بتوانند با این مشکلات مقابله کنند زیرا پیش‌بینی نمی‌شود کمبود بارندگی‌ها به این زودی در این استان جبران و خشکسالی در این استان رفع شود.

وی با بیان اینکه آثار خشکسالی در طول زمان و به کندی خود را نشان می‌دهد، افزود: بنابراین تأثیر آن ممکن است دست کم گرفته شود که این پدیده جدی تأثیر طولانی و شدید بر روند زندگی افراد و حتی جانوران و گیاهان دارد.

ضرورت اجرای طرح‌های آبیاری نوین و مدرن

کارشناس جهاد کشاورزی خراسان جنوبی با اشاره به اینکه اجرای طرح‌‌های آبیاری نوین و مدرن در رونق و توسعه بخش کشاورزی و بهره‌وری و بهینه کردن مصرف آب در این بخش ضرورت دارد، افزود: استفاده و کاشت گیاهان مقاوم به کم آبی، الگوی کشت مناسب در هر منطقه به تناسب وضعیت آبی و خاکی، ارتقای دانش کشاورزان و مانند آن از دیگر ضروریاتی است که باید همزمان مورد توجه کشاورزان و مسئولان قرار گیرد.

اصغری با بیان اینکه خشکسالی دارای انواع مختلف از جمله خشکسالی آب و هوایی، هیدرولوژیکی، کشاورزی و اقتصادی است، اظهار کرد: موقعیت جغرافیایی و شرایط آب و هوایی خراسان جنوبی به گونه‌ای است که درجه حرارت، تبخیر بالا، بارندگی و ریزش‌های جوی بسیار پایین با پراکنش نامناسب و خصوصیات منحصر به فرد منابع آبی استان را با بحران جدی مواجه کرده است.

وی کاهش تولیدات زراعی، حاصل‌خیزی جنگل‌ها و مراتع، شیوع و هجوم آفات، افزایش خطر آتش‌سوزی، کاهش سطح آب، افزایش نرخ مرگ و میر دام و حیات وحش را از اثرات مستقیم خشکسالی دانست.

کارشناس جهاد کشاورزی خراسان جنوبی از مهم‌ترین تبعات خشکسالی را حاشیه‌نشینی دانست و یادآور شد: کمبود آب در مناطقی که درگیر خشکسالی می‌شوند منجر به افزایش مهاجرت به حاشیه شهرها می‌شود و همین موضوع باعث بروز آسیب‌ها و تبعات اجتماعی بعدی خواهد شد.

احیا و مرمت 121 رشته قنات با اعتباری بالغ بر یک میلیارد و 540 میلیون تومان

علی شفیعی، مدیر آب و خاک و امور فنی و مهندسی جهاد کشاورزی خراسان‌ جنوبی از وجود  6 هزار و 236 رشته قنات در خراسان جنوبی خبر داد و افزود: از ابتدای سال مالی (اول مرداماه 92) تا پایان تیر 93  121 رشته قنات با اعتباری بالغ بر یک میلیارد و 540 میلیون تومان بازسازی و مرمت شده است.

وی به اولویت‌های مرمت قنات و تخصیص اعتبار به آن اشاره و یادآور شد: مراجعه متوالی مالکان قنات برای احیاء، اعلام آمادگی و مشارکت از سوی مالکان و اینکه تاکنون هیچ اقدامی برای احیا در قنات انجام نشده باشد از اولویت‌های تخصیص اعتبار برای احیاء و مرمت قنوات است.

مدیر آب و خاک و امور فنی و مهندسی جهاد کشاورزی خراسان‌ جنوبی حفر بی‌رویه چاه، عدم توجه به اجرا شدن عمل لایه روبی و اجرای برنامه‌های عمرانی بدون توجه به وجود قنات‌ها و خشکسالی را از دلایل خشک شدن یا مرگ قنات‌ها ذکر کرد و افزود: قنات‌ها بخشی از مهمترین فرهنگ کشاورزی استان هستند و از آنها به عنوان میراث جاودانه کشاورزان یاد می‌شود.

 یک میلیارد و 327 میلیون تومان بودجه استانی برای مرمت و احیای قنوات

شفیعی از اختصاص یک میلیارد و 327 میلیون تومان بودجه استانی برای مرمت و احیای قنوات خبر داد و بیان کرد: تاکنون هیچ بودجه‌ای از اعتبارات ملی و کشوری به این امر اختصاص نیافته است.

وی با بیان اینکه بیشتر قنوات استان کوهپایه‌ای است، گفت: احیای هر کیلومتر قنات به طور متوسط 150 تا 200 میلیون تومان اعتبار نیاز دارد.

مدیر آب و خاک و امور فنی و مهندسی جهاد کشاورزی خراسان‌ جنوبی قنات‌ها را آسیب‌پذیرترین سازه در برابر حوادثی مانند سیل و زلزله دانست و گفت: به جز خشکسالی و قهر طبیعت که گاه به شکل زلزله و گاهی به شکل سیلاب‌های ویرانگر ظاهر می‌شود و چاه ها و دیواره قنات‌ها را تخریب و مسیر انتقال آب را مسدود می‌کند عامل انسانی نیز تهدید پیش‌روی تداوم حیات قنوات محسوب می‌شود.

کاهش 20 تا 80 درصدی آبدهی قنوات در خراسان جنوبی

شفیعی از کاهش 20 تا 80 درصدی آبدهی قنوات در استان خبر داد و یادآور شد: هر چند امروز تلاش می‌شود تا توجه ویژه‌ای به احیا و حفاظت از قنات شود اما هنوز هم بسیاری از آنها در معرض خطر آلودگی و خشک شدن هستند.

وی با بیان اینکه سیل یکی از عوامل اصلی و بزرگ در خسارت به قنوات است، یادآور شد: عدم شناخت کامل کارشناس جهاد کشاورزی و مقنی از قنات، اطلاع بیشتر مالکان از قنات و حفظ سنت حسنه انتقال نسل به نسل قنات از دلایل مشارکت مردم و مالکین در خصوص احیای قنوات است.