کتاب «چگونه منبر برویم؟» کاری نو، هم برای منبریها و هم غیرمنبریها
گروه اندیشه: با انتشار کتاب «چگونه منبر برویم؟» به قلم حجتالاسلام عباس بسیخاسته میتوان امیدوار شد که این اثر جدید به نوعی جایگزین منابع پیشین شود؛این کتاب کاری نو، هم برای منبریها و هم غیرمنبریها است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، حجتالاسلام عباس بسیخاسته، نویسنده کتاب «چگونه منبر برویم؟» در قالب هشت پله افزون بر بیان آداب و رسوم منبر رفتن به مواردی که مربوط به فن بیان و آئین سخنوری است اشاراتی کرده است، با آوردن ابیاتی از شاعران متقدم در دورههای گوناگون اهمیت سخن و سخنرانی را تبیین و تشریح کرده است.
مقدمه سخنرانی را به اندازه نیاز بیان کنید، چرا برخی سخنرانها اضطراب دارند؟ دقیق و مستند سخن بگویید، از سخنرانی سریع و بدون مکث پرهیز کنید، همیشه آماده گرفتن تصمیم هوشمندانه باشید، القاب و عناوین افراد را به میزان شأن آنان بیان کنید، نگاه خود را بین مخاطبان تقسیم کنید، سعی کنید به وقت دیگران احترام بگذارید و... از جمله مواردی هستند که نویسنده کتاب «چگونه منبر برویم؟» به آنها پرداخته است.
از این نویسنده پیشتر کتابهای «تحفه المصائب فی همدردی با امام غائب(عج)»، «حکایتهای من و بابام»، «گنجینه صدف»، «تحفه عشاق»، «تحفه درویش» و «تحفه نطنز» چاپ و منتشر شده است.
عباس امام، استادیار گروه زبان انگلیسی دانشگاه شهید چمران اهواز، نویسنده، مترجم، خوزستانشناس با ارسال یادداشتی به ایکنای خوزستان، درباره پیشنیه منبر رفتن و مداحی پرداخته است.
وی درخصوص چاپ و انتشار کتاب چگونه به منبر برویم حجتالاسلام و المسلمین بسی خاسته، اظهار کرد: توجه به چگونگی سخن گفتن در جمع، دارای پیشینهای است طولانی. ما همواره از نفوذ کلام برخی افراد شگفتزده میشویم. در مثلهای فارسی نیز در مورد نفوذ کلام بعضی افراد میگوییم «انگار فلانی مهره مار دارد!» همچنین کلام اثرگذار نقالان، برخی خطبا، منبریها و مداحان برایمان رشک برانگیز است. به لحاظ تاریخی نیز کافی است از کتاب ارسطو با عنوان «فن خطابه» (rhetoric) نام ببریم که از دو هزار پانصد سال پیش بر جای مانده و هنوز که هنوز است در مجامع علمی هر جا صحبتی از آئین سخنوری باشد به آن ارجاع داده میشود.
این مدرس دانشگاه افزود: در واقع، بلاغت و سلامت بیان هنگام سخنوری نزد یونانیان و رومیان باستان آنچنان اهمیت داشت که هنوز هم غربیها پس از قرنها، تاریخ سخنوری را با نام افرادی چون سوفیستها، سیسرو و ...آغاز میکنند. البته در مورد چین و مصر باستان هم از وجود سخنرانان پرنفوذ نکاتی در کتابهای تاریخ سخنوری دیده میشود. در دورههای متأخرتر تاریخی نیز یک نمونه بارز سخنور بلیغ و فصیح آرمانی ما مسلمان و شیعیان، حضرت علی(ع) است که گنجینه کلام و خطبههای ارزشمند ایشان در نهجالبلاغه را به حق میراثی جاودان تلقی میکنیم.
عباس امام ادامه داد: جالب است بدانیم در دانشگاههای امروز غرب نیز این رشته به صورت یک زمینه پرطرفدار و کاربردی(در سیاست، فرهنگ، آموزش، تجارت و بازرگانی و نظایر آنها) مطرح بوده است و برای آن دورههایی خاص با مدارک علمی معین تعریف شده و حتی در دبستانها و دبیرستانها نیز دانشآموزان را با اهمیت این مهارت و نقش آن در موفقیت در ارتباطات اجتماعی آشنایی کنند. پایگاههای اینترنتی آموزش فراوان این هنر نیز که جای خود دارند!
وی ادمه داد: از جنبه سیاسی نیز میدانیم که بررسی تأثیر کلام و سخنان سخنرانهای سیاسی میتواند زمینه تحقیقاتی راهگشایی برای پژوهشگران در زمینه مردمشناسی، جامعهشناسی و روانشناسی اجتماعی باشد. براستی افرادی مانند هیلتر و موسولینی، یا مثلاً فیدل کاسترو و هوگو چاوز(که گاه تا چهار پنج ساعت پشت تریبون هزاران نفر را مجذوب خود میکردند) از چه مهارتی برخوردار بودند؟ در نحوه ادای مطالب جمال عبدالناصر و حسن نصرالله چه رمزی است که میلیونها مستمع عرب خود را یا میخکوب کرده و یا به وجد میآوردند؟ چرا سخنرانیهای مارتین لوترکینگ (یکی از رهبران سیاهپوستان آمریکا در دهههای 50 و 60 میلادی) همچنان برای آمریکاییها بیاد ماندنی و نوستالژیک است؟ مگر ملک المتکلمین، دکتر علی شریعتی و فخرالدین حجازی چه شناختی از ذهن مخاطبان خود داشتند که آنان را نماد تأثیرگذاری بیبدیل بر مخاطبان عصر خود میدانیم؟ آیا رمز و راز این اثربخشی فقط در ویژگیهای منحصر بفرد این افراد نهفته است یا ریشه در شرایط اجتماعی - تاریخی زمانی سخنرانیهای آنها دارد؟ براستی چرا اکثر ما مردم عادی از سخن گفتن در جمع (جمعهای کوچک و بزرگ) واهمه داریم، به طوری که در آسیبشناسی روانی برای توصیف این حالت ما، اصطلاح «جمع هراسی» (stagephobia) ابداع شده است؟
عباس امام افزود: در هر صورت، حقیقت این است که به نظر میرسد ضرورت آشنایی با اصول و قواعد سخنوری فقط محدود به نخبگان و زبدگان نام آور عرصه سیاست و فرهنگ نیست چرا که بارها و بارها در گفتگوهای مردم عادی هم میشنویم که میگویند مستمع صاحب سخن را بر سر ذوق آورد. یا در مورد همکلامی با ردههای سنی گوناگون میشنویم که مثلاً از حضرت مولوی نقل میشود: چون که با کودک سر و کارت فتاد، هم زبان کودکی باید گشاد. به این ترتیب، لازم است تا مردم عادی هم به نوعی با ظرایف این مهارت و هنر آشنا شوند تا در محیط کار، کلاس، کارگاه، گردهماییها و غیره به شکلی اثرگذار از آن بهره گیرند.
وی اظهار کرد: تا آنجا که به آشنایی مردم ایران با این فن و هنر ارتباط دارد میدانیم حدود 50 سال گذشته، ما ایرانیها عمدتاً از طریق ترجمه کتاب دیل کارنگی (Dale Carnegi) آمریکایی با عنوان «آئین سخنوری» با زیر و بمها و فوت و فنهای این مهارت آشنا شدهایم. کتابی که در سر تا سر جهان میلونها نسخه از آن به فروش رفته است. البته در سالهای اخیر نیز منابع دیگری در همین زمینه ترجمه و تألیف شده که آنها نیز مکمل و متمم کتاب کارنگی بودهاند. ولی در هر صورت، به دلیل اینکه این منابع عمدتاً ترجمهای هستند در نتیجه به رغم ارزش کلی آنها در پارهای موارد از رنگ و بوی فرهنگ ایرانی بی بهرهاند.
عباس امام ادامه داد: حال به نظر میرسد با انتشار کتاب «چگونه منبر برویم؟» به قلم حجتالاسلام عباس بسی خاسته (چاپ انتشارات معتبر اهواز – 1393) میتوان امیدوار شد که این اثر جدید به نوعی جایگزین منابع پیشین شود. بویژه آنکه پیداست این کار محصول تجارت شخصی مؤلف است که خود سالهاست در کسوت خطیب دینی – فرهنگی با زوایای قضیه از نزدیک آشنا شده است.
وی تصریح کرد: البته، وقتی عنوان کتاب را میبینید شاید تصور کنید که این کتابچه فقط راهنمای خطبای روحانی است، اما وقتی به فهرست مطالب آن نگاهی میاندازید متوجه میشوید که چنین نیست و دائره مخاطبان کتاب میتواند فراگیرتر از این صنف باشد. کتاب در واقع به هشت بخش کم حجم و خوشخوان تقسیم شده (هر بخش در کمتر از ده صفحه)؛ بخشهایی که مؤلف هر یک از آنها را با عنوان «پله» معرفی کرده است به عنوان مثال، در «پله اول منبر» هشت توصیه ارائه شده، در «پله دوم منبر» هشت توصیه و در «پله سوم منبر» نیز نه توصیه دیگر. جالب است بدانیم زبان نگارنده که خود روحانی است (و روحانیون نوعاً متناسب با شغل خود گاه از زبانی سنتی و غیرشفاف استفاده میکنند) زبانی است امروزین، شفاف و به دور از تکلف و تعقید در بیان. همچنین، نگارنده کتاب با هوشمندی در جای جای کتاب و لابلای توصیههای گوناگون خود برای پیشگیری از خستگی احتمالی خواننده از ابیات و اشعار فارسی نغز مرتبط با بحث بهره گرفته است. طرح جلد زیبا، دلنشین و چشم نواز کتاب، صفحه آرائی متناسب، و قیمت مناسب نیز از دیگر ویژگیها و محاسن این اثر بشمار میآیند.
عباس امام افزود: همچنانکه گفتیم پارهای پندهای مؤلف این کتاب معطوف به روحانیون اهل منبر است؛ مثلاً ذکر مصیبت را متناسب با موضوع سخنرانی انتخاب کنید. یا به دقت مراقب تلفظ حرکات و اعراب کلمههای عربی باشید. یا تاریک کردن فضای مجلس باید حساب شده باشد. اما جالب است که بگوییم از حدود 67 فقره توصیه مؤلف به سخنران و سخنوران، فقط این سه فقره پیشگفته ویژه سخنرانان مذهبی است. سایر پندهای وی در مورد هر سخنرانی عمومی میتواند کارگشا باشد.
وی گفت: در زیر فقط به بازگویی ده مورد از پندهای حجتالاسلام بسی خاسته میپردازیم که قطعاً برای همگان سودمند است: مقدمه سخنرانی را به اندازه نیاز، بیان کنید. قبل از ایراد سخنرانی، مقداری استراحت کنید. هرگز بدون مطالعه قبلی، منبر نروید [سخنرانی نکنید] دقیق و مستند سخن بگویید. از سخنرانی سریع و بدون مکث پرهیز کنید. برای جذابیت بیشتر سخنرانی، از ضرب المثل ها و حکمت ها استفاده کنید. از بیان قصهها و حکایات طولانی خودداری کنید. فخرفروشی به دیگران بر بالای منبر، کار شایستهای نیست. سعی کنید مخاطبان خود را جاهل نپندارید. سعی کنید به وقت دیگران احترام بگذارید.
این مدرس دانشگاه افزود: در مواردی نیز پرسشهایی حائز اهمیت از سوی مؤلف کتاب مطرح شده (پرسشهایی که طبعاً ممکن است برای هر سخنرانی مطرح شوند) و بعد با ایجاز تمام و زبانی روشن و با چاشنی شعر شیرین فارسی به پرسشها پاسخ داده شده است. نمونه این پرسش ها به قرار زیر است: چرا برخی سخنرانها اضطراب دارند؟ آیا از اینکه ممکن است مطالب خود را فراموش کنید، هراس دارید؟ چقدر برای تمرین وقت صرف می کنید؟ تا چه اندازه مخاطب خویش را میشناسید؟ چرا گاهی مستمعین، یکی یکی مجلس را ترک میکنند؟ چرا گاهی مستمعین، پچ پچ می کنند؟ چرا گاهی مستمعین چرت میزنند؟ چرا گاهی مستمعین میخندند؟ آیا سر وقت در محل سخنرانی حاضر میشوید؟ مدت زمان مفید برای ایراد سخنرانی چقدر است؟
در هر صورت، این کتابچه مختصر 120 صفحهای به شکلی موجز خواننده را با الزامات انجام یک سخنرانی موفق و اثرگذار و علل و اسباب توفیق در سخنوری آشنا میکند:
تکیه بر جای بزرگان نتوان زد به گزاف/ مگر اسباب بزرگی همه آماده کنی
