تعزیه نمایش نیست، آئین است/ بررسی مراسم تعزیهخوانی در خراسان جنوبی
گروه اجتماعی: همزمان با عاشورای حسینی، گروههای کثیری از عاشقان اهل بیت(ع) در نقاط مختلف خراسان جنوبی با برپایی آئین شبیهخوانی، فجایع خونبار دشت کربلا را برای عزاداران ترسیم میکنند.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان جنوبی، سرزمین پهناور ایران با همه تنوع اقلیمی، قومی و گویشها، دارای اشتراکات فرهنگی زیادی است. بسیاری از آداب و رسوم، علایق مذهبی و ملی در سراسر کشور با کمی تفاوت در ظاهر با علاقه و شور توسط ساکنان این سرزمین دنبال میشود.
در استانهای مختلف در ایام محرم تعزیه برگزار میشود، نسخههای اشعار این نمایش مذهبی اثرگذار در سراسر کشور تفاوت کمی با هم دارند. شخصیت و ادبیات قیام حسینی باعث شده است در تمامی شهرها و ادبیات مورد توجه قرار گرفته و جاودانه تاریخ شود.
مردم از اول ماه محرم همه ساله بهمناسبت سالروز این واقعه، در شهرها و روستاهای ایران، مساجد و تکایا را با قالی و قالیچه آذین میبندند و دیوارها و منبر را سیاه پوش میکنند، ترتیب مراسم عزاداری در دهه محرم در قدیم بدین ترتیب بود که مرد و زن شبها در مساجد و تکایا جمع میشدند، یکی نوحهخوانی میکرد و عدهای به آهنگ صدای نوحهخوان سینه میزدند و از شب هفتم محرم، دستهگردانی هم آغاز میشد.
در میدان و محوطهای که شبیهخوانی برگزار میشد، مردان و جوانان در یک طرف و زنان و دختران در سمت دیگر به تدریج جمع میشدند و به تماشا میایستادند. یک نفر از معمرین محلی مأموریت راهنمایی مردم و حفظ نظم محیط شبیهخوانی را به عهده میگرفت. شبیهخوانها هر روز یکی از وقایع کربلا را نشان میدادند و شبیهخوانی مربوط به آن را اجرا میکردند، بازیگرها، نقش خود را که با شعر نوشته شده بودند از روی نسخهای که در دست داشتند به آواز میخواندند.
همزمان با عاشورای حسینی، گروههای کثیری از عاشقان اهل بیت(ع) در نقاط مختلف خراسان جنوبی با برپایی آئین شبیهخوانی، فجایع خونبار دشت کربلا را برای عزاداران ترسیم میکنند.
رویارویی دو نیروی خیر و شر یا نیکی و بدی؛ مضمون شبیهخوانی
علیرضا اکبرزاده، سرپرست گروه تعزیهخوانی اهل بیت(ع) با بیان اینکه تعزیه و تعزیت هم به معنای تسلیت گفتن به یک داغدار از مصیبت است، هم به معنای اجرای نوعی نمایش مذهبی به یاد حادثه عاشورا که «شبیهخوانی» هم گفته میشود، افزود: مضمون شبیهخوانی، رویارویی دو نیروی خیر و شر یا نیکی و بدی است مضمونی که به نوعی ریشه در بنیان فکری، مذهبی و اعتقادی ایرانیان دارد.
وی با اشاره به اینکه مراسم شبیهخوانی به دو نوع ثابت و سیار اجرا میشود، افزود: در عزاداریهای روز عاشورا گروه های شبیهخوانی سیار سوار بر اسب با عبور از خیابانهای شهر صحنههای کربلا را روایت میکنند.
سرپرست گروه تعزیهخوانی عاشقان اهل بیت(ع) افزود: در برخی از روستاهای استان میدانی بزرگ به عنوان نمادی از میدان جنگ مهیا شده و یاران واهل بیت امام حسین (ع) در یک گوشه و لشکریان عمر سعد ملعون در گوشهای دیگر قرار میگیرند و با ورود اصحاب امام به کارزار حماسه کربلا و در نهایت با شهادت امام حسین(ع) و آتش زدن خیمهها شبیه خوانی به انجام میرسد.
اکبرزاده بیان کرد: موافقخوانان معمولا نقش امامان معصوم و اصحاب ابا عبدالله الحسین(ع) را اجرا میکنند گویش آنها ادبی بوده و به صورت نظم سخن میگویند و مطالب خود را به صورت آهنگین روی دستگاه ماهور و گوشههای آن ادا میکنند.
وی افزود: مخالفخوانها دسته دیگرند که نقش عمرسعد، شمر و لشکریان یزید را بازی میکنند و مطالب خود را معمولاً بهصورت نثر و با صدای بلند، خشن و خوفناک ادا میکنند.
سرپرست گروه تعزیهخوانی عاشقان اهل بیت(ع) عنوان کرد: شبیهخوانهایی که نقش زنان را ایفا میکنند لباسی میپوشند که مشکی و تا پشت پایشان میرسد و روی آن هم چارقدی مشکی به سر کرده و روی صورتشان را با پارچهای میپوشانند.
اکبرزاده با اشاره به اینکه شبیه به عنوان یک هنر دینی دارای طرح ثابت داستانی است، افزود: نسخههایی که مورد استفاده شبیهخوانها و تعزیهگردانها قرار میگیرد تماماً نثرها و نظمهایی است که از گذشته به دست به دست و سینه به سینه منتقل شدهاند.
وی با بیان اینکه تعزیه در ابتدا در چهارراهها و میدانها اجرا میشد، اظهار کرد: تعزیه نمایش انسانی و جدی است که کل جوهره اندیشه و عواطف مربوط به حیات، مرگ، خدا و انسانهای همنوع را در بر میگیرد و موجب ایجاد تزکیه نفس میشود.
سرپرست گروه تعزیهخوانی عاشقان اهل بیت(ع) تقابل رنگ سبز و سرخ که بهعنوان بازآفرینی نمادین خیر (حسینیان) و شر (یزیدیان)، کاه بر سر افشاندن برای ابراز حزن و اندوه، کاسه یا تشت آب نماد نهر فرات، پیاله یا مشک آب برای نشان دادن بی آبی، عطش و ... را از جمله نشانههای نمادین که در تعزیه استفاده میشود ذکر کرد.
قدمت تعزیهخوانی در ایران
اکبرزاده با اشاره به اینکه اگر چه قدمت تعزیهخوانی در ایران به پیش از اسلام برمیگردد، افزود: بررسی رفتار تماشاچیان تعزیه عموماً در نقاط اوج شبیهخوانی نشانگر این است که در پارهای موارد تماشاچی اشعار را حفظ بوده و همراه بازیگر آن را تکرار میکند و همراه او اشک میریزد.
وی بیان کرد: بازیگران اشقیا و اولیاء در دو سوی میدان قرار میگیرند چنانچه در تعزیه قرمز نهاد مخالفخوان است و سبز و سفید نهاد موافق خوان بر همین اساس لباس سبز و سفید لباس اولیاء و لباس قرمز ویژه اشقیاء است.
سرپرست گروه تعزیهخوانی عاشقان اهل بیت(ع) با اشاره به ثبت ملی تعزیه در سالهای اخیر عنوان کرد: رونق تعزیه استان نسبت به سالهای گذشته به مراتب بیشتر شده است و این مسئله در تعدد و تنوع اجراها مشهود است.
تعزیه؛ بهترین وسیله برای برقرار کردن ارتباط با اتفاقات مذهبی به ویژه عاشورا
محمد اشرفی، یکی از هنرمندان عرصه تعزیه در خراسان جنوبی در ارتباط با تفاوت برگزاری مجلس عزاداری بر اهل بیت با عزاداری آئینی شبیهخوانی اظهار کرد: تعزیه بهترین وسیله برای برقرار کردن ارتباط با اتفاقات مذهبی به ویژه عاشورا است بهطوری که مخاطب تعزیه در هنگام اجرای مجلس تعزیه غرق در تعزیه میشود و یک اجرای خوب میتواند مخاطب را از همه متعلقات درونی افراد جدا کند.
وی با اشاره به اینکه در تعزیهخوانی عموماً موسیقی فلوت، ترمپت قرهنی، طبل، سنج و نی وجود دارد، بیان کرد: جذابیت و اجرا کردن باشور و حال یک تعزیه سبب باشکوهتر شدن آن مجلس و آمدن سیل جمعیت مشتاق تعزیه به ویژه جوانان و نوجوانان در تکایا و محلهای اجرای تعزیه میشود.
وظایف ارگانهای هنری و فرهنگی کشور در حفظ و بسط این هنر مردمی
شبیهخوان نقش حضرت علی اکبر(ع) با بیان اینکه سرایندگان اشعار تعزیه کاملاً مشخص نیستند، یادآور شد: جمعآوری و حفظ متون مختلف شبیهخوانی، ارائه آموزشهای ابتدایی به شبیهخوانها و مهمتر از همه حفظ بافت سنتی شبیهخوانی وظیفهای است که ارگانهای هنری و فرهنگی کشور در حفظ و بسط این هنر مردمی بر عهده دارند.
وی شمشیر (قداره)، سپر، کلاه خود، زره، اسب، شتر و پوشاک را از وسایل مورد نیاز در تعزیهخوانی ذکر و افزود: پرچم و بیرق نیز از دیگر اشیا مورد استفاده در شبیهخوانی است که هر گروه با شکل و رنگ متفاوت تعدادی به همراه دارد.
اشرفی افزود: در شبیهخوانی حضرت ابوالفضل(ع) محلی را به عنوان شط فرات در وسط میدان تعبیه میکنند و تعدادی شاخ و برگ درخت و بوته دور آن کاشته و داخل آن آب رها میکنند.
اجرای آئین محرم بهویژه آئین شبیهخوانی با پشتوانه مردمی
شبیهخوان نقش حضرت علی اکبر(ع) مطرح کرد: آئینهای محرم بهویژه آئین شبیهخوانی با پشتوانه مردمی و بدون نیاز به حمایت و پشتیبانی دستگاه خاص یا دولتی انجام میگیرد و این نقطه قوت و عظمت و علت رونق این آئین است.
وی با بیان اینکه در تعزیه و شبیهخوانی علاوه بر مشاهده موضوعات روز عاشورا میتوان رخدادهای قبل و بعد از تاریخ واقعه کربلا را هم به نمایش گذاشت، گفت: آئین تعزیه و شبیهخوانی به دلیل ارتباط مستقیم با مخاطبانش بهواسطه دیدن بیشترین تأثیر را دارد.
اشرفی با تأکید بر اینکه نوآوری در عزاداریها وقتی مورد قبول است که به اصالت عزاداری اصیل سنتی و مختص ایام محرم خدشه وارد نشود، یادآور شد: مراسم تعزیه یا شبیهخوانی به تناسب روزها با موضوعهای مختلف مثل آمدن کاروان امام(ع) به کربلا و رویارویی با سپاه حر، کاخ یزید و روانه شدن شمر، عمرسعد و سپاه اشقیا به کربلا، شبیه خوانی مسلم بنعقیل، تعزیه قاسم بنالحسن و علی اکبر(ع) برپا میشود.
یادآور میشود، این آئین در روزهای اول، دوم و سوم محرم در حسینیه امام رضا(ع) بیرجند از ساعت 18:00 و در روز چهارشنبه، هفتم آبانماه از ساعت 14:00 در بقاع متبرکه امامزادگان باقریه بیرجند برگزار میشود.
